اقتصاد در خانواده (۳)

آموزش رفتارهای مطلوب اقتصادی به فرزندان

بخش مهمی از مسائل اقتصادی خانواده آموزش و تربیت رفتار صحیح اقتصادی به فرزندان است.آموزش اقتصاد به فرزندان به ۲ گونه مستقیم و غیرمستقیم صورت می گیرد. بخش غیرمستقیم که مهمتر هم هست، روش و نوع عملکرد والدین است که خواه و ناخواه حتماً به فرزندان منتقل می شود. مادران مدیر، قانع و صرفه جو، فرزندانی به همین گونه تربیت می کنند و مادران اسرافکار، تجمل پیشه و مصرف گرا نیز فرزندانی تنوع طلب و مصرف زده به جامعه تحویل می دهند.لذا اولین و مهمترین گام در تربیت صحیح اقتصادی فرزندان (مثل سایر زمینه های تربیتی)، تصحیح عملکرد والدین است.

در شیوه ی دوم، والدین یا مربیان به گونه ای مستقیم عمل می کنند.مثلاً درباره ی مسائل اقتصادی با فرزندان گفتگو می نمایند یا در هنگام خرید تذکرات لازم و آموزش های ضروری را به آنها می دهند یا در خانه در مورد مصرف آب، برق، مواد غذایی، نگهداری وسایل و…امر و نهی می کنند.

فرزندان و مالکیت

«اموالکم التی جعل الله لکم قیاماً…»

«اموال شما که خداوند برای شما وسیله قوام و پایداری (زندگی)قرار داده است.» (۱)

کودکان خیلی زود با مفهوم مالکیت آشنا می شوند. از همان اوان زندگی بچه ها در بازی با خواهر و برادر و همسالان خود با معنای «مال من»و مفهوم اینکه «دیگران حق تعرض به محدوده و اموال او را ندارند»مأنوس می گردند. کمی که بزرگتر شدند اعیاد و دید و بازدیدها فرصت خوبی برای گرفتن عیدیها و هدیه های مختلف است. معمولاً والدین هم در همین ارتباط بچه ها را تشویق به پس انداز می کنند با رفتن به دبستان، بچه ها با پول تو جیبی گرفتن و خرید کردن از بوفه مدرسه یا مغازه سر راه کم کم وارد داد و ستدهای مالی کوچک می شوند.

بعدها در سن نوجوانی برخی به کار و فعالیت در بازار می پردازند و در جوانی هم که به طورجدی وارد بازار کار می شوند.در این دوران مسائل زیادی است که یاد گرفتن آنها برای فرزندان ما ضروری می باشد. برخی از این مسایل احکام شرعی مسائل اقتصادی امت که والدین باید با توجه به فتاوای مراجع تقلید خود آنها را بشناسند و به فرزندان هم بیاموزند. ولی ذکر برخی از این مسائل در این جا هم بی مناسبت نیست:

اگر فرزند دختر ده ساله یا بزرگتر و پسر پانزده ساله یا بزرگتر از طریق کسب، مالی به دست آورند پرداخت خمس آن بر آنها واجب است.

داد و ستد کودک اگر به طور مستقل ـ نه از سوی ولی ـ باشد باطل است خواه هر دو طرف معامله کودک باشند یا یک طرف آن.

داد و ستد کودک ممیز در چیزهای کم ارزشی که رسم مردم در آنها بر معامله با کودکان است، باطل نیست.

کودک نمی تواند قرض بدهد یا بگیرد، اجاره بدهد یا مالی را ببخشد یا چیزی را عاریه دهد یا امانت بدهد یا امانت بگیرد.(۲)

امام علی علیه السلام:«المغبون غیر محمود ولا مأجور»(۳)«گول خورده (مغبون) نه ارزشی دارد و نه پاداشی.»

یکی از امور اقتصادی خانواده ها، خرید کردن فرزندان می باشد. خرید کردن از کارهای خوبی است که می تواند هم باعث همکاری فرزندان در امور خانه بشود تا کمکی به انبوه کارهای پدر و مادر باشد و هم عاملی برای ایجاد حس مسئولیت و مهارت برای زندگی مشترک آینده آنها باشد.

غیر از آنکه گاهی خرید کردن فرزندان بزرگتر در مواقع ضروری برای کوچکترها موجب ایجاد محبت بیشتر بین آنها می گردد. ولی در این باره باید به نکاتی توجه نمود:اگر با فرزندتان به خرید می روید:در مورد اجناسی که می خواهید خرید کنید از آنها نظرخواهی کنید تا توجه آنها به ملاکهای خرید مثل کیفیت و قیمت مناسب، تولید داخلی بودن، سالم بودن کالا،شماره پروانه، تاریخ تولید و… جلب شود.

از همان آغاز از خریدهای غیرضروری خود داری کنید تا این کار برای بچه ها به عنوان یک عادت در بیاید نه اینکه جذب رنگ و ظاهر و تبلیغات کالاها شوند و هر چه در چشم زیبا آید در سبد خرید قرار داده شود بلکه خرید را متناسب با مقدار پول موجود و نیاز واقعی و با توجه به اولویتهای خانواده باید انجام داد.

اگر فرزندتان را به خرید می فرستید:به مقدار لازم پول در اختیار او قرار دهید. منظور از لازم، نه مقدار کمتر از میزان کالای سفارش شده است تا فرزند شما پس از خرید مقروض و یا احیاناً سرافکنده در مقابل مغازه دار و سایر مشتریها نشود و نه خیلی بیشتر از حد نیاز، تا وسوسه به خریدهای غیرضروری نشود.

به مغازه ها و فروشندگان و مسیر رفت و آمداو و به مدت زمان رفت و برگشت او توجه و نظارت داشته باشید.

نوعی برنامه ریزی داشته باشید که بچه ها مکرراً به خرید نروند. بلکه با کمی هماهنگی، خریدها بیشتر به صورت یکجا انجام شود تا از اتلاف وقت آنها پرهیز شود.

حتی المقدور از فرستادن دختران آن هم به صورت تنها، به خرید خود داری شود و در صورت ضرورت، رعایت احتیاطهای لازم در خیابان و کوچه به خصوص برخورد متین و جدی با فروشندگان مرد به آنها تذکر داده شود.

کودکان را در ساعات دیروقت شب به خرید نفرستید.

به آنها تذکر بدهید که هر خرید درست نیست، مانند خرید شانسی ها (۴) و یا مواد محترقه و یا برخی از مواد غذایی ظاهراً جذاب که از نظر تغذیه ای مضر هم می باشد مثل یخمکها، پفکها و… و یا خرید مواد خوراکی خارجی که تولید داخلی آن هم وجود دارد و از لحاظ مرغوبیت نیز مناسب است.

به آنها یاد دهید برای خرید کردن با شما مشورت نمایند و برای خرج کرن پول خود هم برنامه ریزی و دقت داشته باشند.

فرزندان و پول

امام باقر علیه السلام:«خداوند درهم و دینار را برای سامان یابی کار خلق قرار داده است تا بدان وسیله، امور زندگانی مردمان بگذرد و نیازهای آنان برآورده شود.» (۵)

نحوه نگهداری از اسکناس ها را باید به فرزندان آموزش داد. متأسفانه در کشورسالیانه مبلغ بیست میلیارد تومان صرف تبدیل اسکناسها می شود.(۶)

با توجه می توانند از این ضرر بزرگ ملی جلوگیری کنند. با خرید یک کیف پول که هزینه ی کمی دارد، به راحتی می توان پول را نگهداری کرد. بچه ها باید ارزش پول درآوردن و پول نگهداشتن و پول خرج کردن را بدانند.

آنها باید بدانند که پول نعمتی از جانب خداست که از زحمات فراوان پدر و مادر به دست می آید. لذا نباید به راحتی از بین برود و باید در قبال آن احساس مسئولیت کنند. ضمن آنکه باید این را هم بدانند که پول وسیله است، نه هدف و در برخورد با پول باید نه آنقدر وابسته بوده که به مرز بخل و خساست رسید و نه آنقدر بی توجه که به مرز اسراف و زیاده روی وارد شد. به همین خاطر باید به آنها آموزش داد که پول توجیبی خود را به اندازه و به جا خرج کنند.

به جا و اندازه بودن را هر خانواده با توجه به شرایط خود به فرزندان آموزش می دهد. مدیریت خانواده سعی کند پول توجیبی بیش از اندازه نیاز فرزندان به آنها ندهد و با محاسبه ی نیاز هفتگی یا ماهانه بچه ها و با گفتگو و توافق این پول را در اختیار او گذارد. ضمن آنکه می توان گه گاه آنها را تشویق به دادن صدقه از پول خود یا شرکت در خیریه های فصلی نمود. هم چنین می توان آنها را راهنمایی و تشویق کرد که اضافه پول توجیبی ها یا عیدیهای خود را پس انداز نموده و در موارد مهمتر خرج نمایند.

فرزندان و حفظ اموال

امام صادق علیه السلام:«احتفظ بما لک فإنه قوام دینک» (۷)«مال خود را نگهداری کن که مایه پایداری دین تو است.»

از دیگر آموزشهای ضروری به فرزندان، توجه دادن آنان به حفظ اموال می باشد،

برخورد توپ با شیشه و شکسته شدن آنها یا وارد شدن ضرر به اموال دیگران، نباشد، که این کار مستلزم صرف هزینه های مادی و زمانی زیادی است و بر پدر و مادر واجب است از پول پس انداز فرزند (اگر دارد) و یا از پول خودشان خسارت وارده را جبران نمایند. علاوه بر آنکه آبروی فرزند نیز نزد دیگران مخدوش می شود. والدین می توانند به کودکان بیاموزند برای بازکردن در نوشابه از قاشق و چنگال استفاده ننمایند، درها را آهسته ببندند، آب زیاد مصرف نکنند، در نگهداری وسایل خود انظباط و نظم داشته باشند و… تا با ایجاد احساس مسئولیت در آنها این دقت و آموزش ها تدریجاً برای حفظ اموال عمومی نیز گسترش یابد. مثلاً از وسایل مدرسه به نحو صحیح استفاده نمایند.

به میز و نیمکت و در و دیوار وسایل همکلاسی های خود ضرر و صدمه ای وارد نکنند.بدون اجازه دست به جیب و کیف افراد دیگر ولوازم خانواده خود نبرند، و برای برداشتن وسایل دیگران از آنها اجازه بگیرند (رعایت همین نکته از بسیاری درگیری های خانگی فرزندان جلوگیری می کند)کرایه تاکسی و اتوبوس را به طور کامل بپردازند و کوتاهی در پرداخت آن را زرنگی ندانند و به خاطر این امور دوستان خود را تأیید ننمایند.

بلکه کوتاهی نمودن در این امور را یک ضرر معنوی به خود و ضرر مادی به جامعه بدانند.به طور کلی برای مالیکیت دیگران و حدود آن اهمیت قائل شوندو حق الناس را مهم بدانند. توجه دادن بچه ها به این امور عامل مهمی است که بعدها در بزرگسالی وقتی در جامعه متصدی شغل و فعالیتی شدند نسبت به اموال و حقوق مردم مراعات حدود و ضوابط را بنمایند.

فرزندان و کار

امام صادق علیه السلام:«…و انسان اگر کاری نداشته باشد، از گستاخی و بیهودگی و ناسپاسی به راه هایی کشیده می شود که به حال او و نزدیکانش کشیده شدند…» (۸)

تشویق فرزندان به کار کردن از وظایف تربیتی والدین است. کار کردن را باید به عنوان یک ارزش مثبت به فرزندان آموزش داد. آغاز آنهم از همان ابتدای کودکی است که کودک برای همکاری در امور ساده و پیش پا افتاده تشویق شود. با بزرگ شدن کودکان می توان انسان هایی را که با کار و تلاش پیگیر و پشتکار فزاینده ی خود به درجات عالی انسانی و اجتماعی رسیده اند به عنوان الگو معرفی کرد.

متأسفانه بسیاری از جوانان این گونه هستند که می خواهند خیلی زود به همه چیز برسند و از ابتدای زندگی همه چیز داشته باشند در حالیکه باید به آنها یادآوری نمود که جوهره ی زندگی کار است و کار.امام صادق علیه السلام می فرمایند:«دانه برای خوراک آدمی پدید آمد و آسیاب کردن و خمیر کردن و نان پختن تکلیف انسان گشت. پشم برای لباس انسان آفریده شد و باز کردن و رشتن و بافتن وظیفه ی او گردید درخت پدید آمد و کاشتن و نگهداری آن بر عهده ی انسان قرار گرفت و در هر پدیده ای از پدیده ها جایی برای کار و تلاش آدمی باقی گذاشته شد، زیرا که صلاح حال آدمی در همین است…» (۹)

حتی همه ی آنهایی که به عنوان افراد ثروتمند شناخته شده اند، سالیان سال کار کرده اند تا به اینجا رسیده اند. جوانان ما باید بدانند که کار عامل مهم تربیت، کسب تجربه و تشخیص اجتماعی و به دست آوردن مهارت های زندگی و رشد استعدادها و بروز خلاقیتها است. در واقع کار قانون حیات آدمی است. سستی و تنبلی بلا و آفت می باشد و همانطور که آهن بر اثر زنگ از بین می رود و بطالت هم قلب نوجوان وکه دائم به کارهای مفید اشتغال داشته باشند. بی کاری موجب عدم تعادل و کسالت روحی و مادر انواع بزهکاری هاست در حالیکه کار و کوشش موجب ایجاد تجربه و مجموعه تجربه ها نردبان ترق و تعالی و استقلال است.

گفتگو های خانوادگی

«لیس للانسان الا ما سعی، و أن سعیه سوف یُری» (۱۰)«انسان جز حاصل کوشش خویش چیزی ندارد و نتیجه ی کوشش وی به زودی دیده می شود.»

یکی از روشهای تربیت ایجاد رفتار اقتصادی، ترتیب دادن گفتگوهای خانوادگی درباره ی مسائل اقتصادی است. سؤالات فرزندان، اتفاقات مختلف در جامعه، کم و زیاد شدن درآمد خانواده و… فرصت های مناسبی است که گفتگوهای جمعی صورت بگیرد. پدران و مادران آگاه از این موقعیت ها استفاده نموده و به بچه ها آموزش می دهند.

از مهمترین مباحث، توضیح وضع و پایگاه اجتماعی خاص خود است. منظور از «وضع» این است که از حیث امکانات، زندگی هر کس با دیگران تفاوت هایی دارد که این تفاوتها برخی جبری و برخی اختیاری است. کودکان و نوجوانان در مدرسه، اجتماع یا در مهمانیها، با همکلاسی ها یا افرادی برخورد می نمایند که مثلاً لباسها و یا لوازم خیلی متنوع و قشنگ دارند یا خیلی راحت پول خرج می کنند. این ها ممکن است سؤالات و یا ابهاماتی را برای فرزندان به وجود آورد یا آنکه انگیزه ای شود تا آنها از وضعیت خود

دچار نارضایتی شده و درخواست های گوناگونی را از والدین داشته باشند. برای آنها باید توضیح داده شود که هر خانواده دارای جایگاه و وضع اجتماعی خاص خود است. گر چه خانواده ها می توانند و باید تغییراتی را در وضعیت خود به وجود آورند ولی این مسئله بسیار مهم است که هرگز نباید در این ارتباط دچار چشم و هم چشمی ها و رقابت های فرساینده شد، بلکه باید به گونه ای همه جانبه و با رعایت شرایط، به خصوص رعایت حدود الهی و حلال و حرام و ضرورت حضور فیزیکی و معنوی و تربیتی والدین در خانه به این مسائل پرداخت.

فرزندان باید یاد بگیرند که قانع باشند و براساس آنچه که دارند باخلاقیت وتلاش، امکانات بهتری فراهم نمایند و نسبت به داشته های دیگران حسادت نورزند.والدین هرگز نباید از کمبودها و نداشته ها بنالند. به خصوص مادران فهمیده نباید کاستیهای زندگی را در پیش چشم فرزندان به رخ پدرو اعضای خانواده بکشند بلکه برعکس به هنگام شکایت فرزندان توجه آنها را به نقاط مثبت زندگی جلب کرده و با ارج گذاری بر زحمات پدر، آنها را به کار و تلاش بیشتر و آینده ی بهتر و تأمین درآمد از راه حلال امیدوار و تشویق نمایند. شکرگزاری خدا را به خاطر نعمت های بی شمارش یادآوری نمایند و میانه روی و اعتدال را به آنها آموزش دهند و درس خودباوری و تمرین اعتماد به نفس، به آنها بدهند.

توجه به این نکته ضروری است که احساس رفاه و آسایش، مهمتر از داشتن وسایل و اسباب متعدد است. چه بسیار خانواده ها هستند که با آنکه دارای امکانات رفاهی فراوانی می باشند احساس رضایت و آرامش نمی کنند زیرا ارزش داشته های خود را نمی دانند (۱۱)
و چه بسیار افراد که با رضایت مندی و قناعت از حداقل امکانات با مدیریت و دقت استفاده و رفع نیاز می نمایند زیرا که:«و لا کنز اَغنی من القناعه» (۱۲) هیچ گنج و ثروتی بی نیاز کننده تر از قناعت نیست.

در این گفتگوها می توان روشهای جلوگیری از اسراف را به فرزندان آموزش داد

و حتی با سؤال از فرزندان و تحریک خلاقیت آنان از خودشان خواست که با ابداع روشهای جدید و ارائه ایده های نو شیوه های بهره وری را نشان دهند، و یا آنچه را که در این زمینه آموخته اند به بقیه ی اعضای خانواده بیاموزانند. هم چنین با بیان تجارب شخصی و یا شخصیت های تاریخی به خصوص مردان الهی و اولیائ دین و یا حوادثی که در ملل دیگر اتفاق افتاده به آنها یاد داد که چگونه می توان با کار سالم و خلاقانه و توأم با پشتکار و با توکل بر خدا و نیز با مشورت و یاری دادن به آنها شغل مناسب و زندگی پاک و شیرین داشت.

مشکلات حاد اقتصادی در خانواده و راه کارهای برون رفت از آنها

«و لنبلونّکم بشیء من الخوف و الجوع و نقص من الاموال والانفس و الثمرات و بشرالصابرین» (۱۳)

«و حتماً شما را به چیزی از ترس و گرسنگی و کاستی در اموال و جانها و ثمرات آزمایش می کنیم و صابران (در این سختی ها را)بشارت بده.»

این قرار حتمی الهی است که در فرا روی سرنوشت انسانها گذاشته شده است.معمولاً انسانها در دوره ای از عمر خود به فراز و فرود مادی گرفتار شده اند.کافی است کمی پای صحبت گذشتگان خود بنشینیم که خاطرات و عبرتهای فراوانی را به همراه دارد. انسان عاقل نه از فراز دنیوی مغرور می شود و نه از فرود آن دچار یأس و سستی می گردد، بلکه همواره در تلاش زیستن بر مرز اعتدال است. زندگی فرد معتدل نه با اسراف و ریخت و پاش است و نه با تنگ گیری و بخل و خست؛ نه در داشتها طغیانگر است و نه درنداشتن ها مأیوس و بداخلاق می باشد.

علل پیدایش مشکلات

نابسامانی های شدید اقتصادی در خانواده معمولاً بر اثر مسدود شدن راه های درآمد

اتفاق می افتد که برحسب مدت انسداد، وضعیت پس انداز خانواده، وجود حمایت های جانبی از خانواده ،تعداد افراد خانواده و تلاش آنها و مهمتر از همه شیوه ی مدیریت خانواده دچار شدت و ضعف است.

هم چنین بحرانها گاه می تواند به علت از دست دادن سرپرست خانوار که وظیفه تأمین معاش خانواده را برعهده داشته اتفاق بیفتد که در این حال خانواده علاوه بر ضربات عاطفی ناشی از فقدان عزیز خود، قطع شدن راه درآمد یا کاهش شدید آن را نیز باید تحمل کند. گاه ممکن است که مشکلاتی حاد بر اثر بیماری، تصادف، ازکار افتادگی، ورشکستگی اقتصادی سرپرست خانوار و یا بیماری سخت و پرهزینه ی یکی از افراد خانواده و یا تنبلی و تن پروری اعضاء روی دهد.

برخی بحران ها نیز نه به علل درون خانوادگی بلکه به خاطر عوامل خارج از محیط خانواده تحمیل می شود، مثل آثار حوادث طبیعی از قبیل زلزله، سیل و… و یا سیاستهای اقتصادی دولت ها و یا حتی سیاست های جهانی که بر خانواده ها تأثیر می گذارد. به طور مثال ممکن است برخی تصمیمات دولتها منجر به تعطیلی کارخانه ها یا حذف و ادغام شرکتها شود که این خود موجب بیکاری اجباری افراد زیادی می گردد و یا سیاسیت های بانک جهانی و یا سیاست های جهانی سازی که از طریق دول بزرگ جهانی بر کشورهای توسعه نیافته اعمال می شود، خود نیز از عوامل ایجاد نابسامانی اقتصادی خانواده است.

به هر حال این ها حوادثی است که کم و بیش دامنگیر خانواده ها می شود، از نگاه دیگر، همان آزمایشات الهی است که برخی از مردم وسیله آزمایش برخی دیگر می شوند (۱۴) و در گردونه این حوادث است که انسانها و ملتها جوهره ی اصلی خود را بروز داده و سرنوشت سعادتمندانه و یا شقاوتمندانه را برای خود رقم می زنند.

راه های برون رفت از مشکلات حاد اقتصادی

به همان ترتیب که عوامل ایجاد بحران ها در درون یا برون خانواده شکل می گیرد،

راه های رهایی از این مشکلات نیز به دو دسته درون خانوادگی و برون خانوادگی تقسیم می شوند.

۲-۴-راه کارهای درون خانوادگی:

۱-۲-۴-مدیریت صحیح

«و من یتّق الله یجعل له مخرجاً» (۱۵)«و هر کس تقوا در رعایت حدود الهی را پیشه کند خداوند برای او راه خروج قرار می دهد.»

مهمترین عامل گذر از بحران ها و مشکلات، مدیریت صحیح و خردمندانه است. شرایط سخت، عامل مؤثری برای به فعلیت درآورده شدن استعدادهای عالی انسانی است لذا مدیریت در مواجهه با مشکلات حاد نه تنها خود را نمی بازد بلکه با تدبیر به سر و سامان دادن اوضاع نابسامان موجود می پردازد. او سعی می کند با شناخت شیوه های سالم و مشروع راه های جدید کسب درآمد را انتخاب کند. او با دست یازیدن به گنجینه ی بیکران رحمت و نعم الهی به وسیله کلید دعا و توکل بر خدای روزی بخش و توسل به ائمه اطهار علیهم السلام که وسایط نجات اند (۱۶)

روحیه ی امیدواری و نشاط را در اعضای خانواده ایجاد می کند و با توضیح و تشریح وضعیت موجود به خصوص برای فرزندان و توجه دادن آنها به گذران بودن حوادث و مشکلات و بیان عبرت های تاریخی و داستانهای زندگی انسانهای دیگر، آنها را به صبر، قناعت، امیدواری، کار بیشتر و حفظ کرامت انسانی دعوت می کند.

استفاده از پس اندازها:معمولاً خانواده هایی که بطور نسبی از توان مادی بهره مند باشند سعی می کنند با دوراندیشی گونه های مختلف از پس انداز را (مثل ذخیره کردن اضافه درآمد در بانک یا خرید سهام یا زمین و…) برای خود و فرزندانشان تأمین نمایند. حتی در موارد زیادی دیده شده که مادر خانواده فداکارانه از طلا و جواهرات خود طرفنظر کرده و صرف گذران دوران سخت کمبود درآمد نموده است، ولی با توجه به شرایط اقتصادی کشور خانواده های زیادی هم هستند که حتی توان پس انداز ندارند. لذا لازم است آنها از خدمات و همکاری دیگر نهاده ای اجتماعی بهره مند شوند.

همکاری های درون خانواده:در زمان بروز نابسامانی های اقتصادی یکی از بهترین شیوه های برون رفت، همکاری های درونی افراد خانواده می باشد. آثار این همکاریها غیر از خروج خانواده از وضعیت بحرانی، می تواند به صورت یک تجربه غنی برای سازندگی شخصیتی فرزندان و افزایش مهر و محبت بین اعضا خانواده باشد. تجربه ای که سالها بعد فرزندان خانواده با به یادآوردن آن دوران سخت، محبت و علاقه و وابستگی و احساس حق شناسی بیشتری نسبت به هم خواهند داشت. این همکاری ها می تواند به اشکال مختلفی باشد.

مثل کنار گذاشتن خواسته ها و توقعات درجه دوم و چندم برای چیزهایی که ضرورت جدی برای خرید آنها وجود ندارد یا مثلاً فرزندان بزرگتر زودتر وارد بازار کار شوند و یا اگر در حال تحصیل هستند به طور موقت از ادامه تحصیل خودداری کرده و به اشتغال بپردازند و یا ضمن تحصیل با حذف اوقات فراغت به کار کردن و تأمین درآمد بپردازند. هم چنین زن خانواده نیز می تواند در داخل خانواده به اشتغال در اموری مثل خیاطی، قالیبافی، صنایع دستی و… به بهتر شدن اوضاع کمک کند. از راههای دیگر که برای سبک کردن بار هزینه ی زندگی و خروج از

مشکلات حاد اقتصادی خانواده، می توان انتخاب نمود کوچ کردن به مناطقی است که سطح مخارج زندگی در آنجا سبک تر است. مخارج زندگی در شهرهای بزرگ که معمولاً به دلیل فاصله ی زیاد بین مراکز تولید و مصرف، کالاها گرانتر به دست مصرف کننده می رسد، سنگین تر است و اجاره مسکن و هزینه رفت و آمدها و نیز مصارف جانبی و… هزینه های بیشتری را بر خانواده تحمیل می کند، لذا کوچ کردن خانواده به مناطق کم هزینه تر کمک مهمی برای پایین آوردن سطح مخارج خانواده است.

حمایتهای فامیلی:یکی دیگر از راههای گذر از دوران سخت شدائد مادی خانواده، همکاری ها و حمایت های افراد فامیل به خصوص بزرگان قوم می باشد. در باب احکام خانواده و مسائل نفقه در فتاوای مراجع گرانقدر آمده است که در صورت ناتوانی مرد از تأمین نفقه خانواده، بر پدراوست که به تأمین مخارج او و فرزندانش اقوام نماید (در صورت ناتوانایی). هم چنین رسیدگیهای سایر اقوام غیر از رفع نیازهای مادی، تأثیر عاطفی و پیوستگی بیشتر افراد فامیل را موجب می شود گذشته از آنکه کمکهای فامیلی و اقدام به دلیل شناخت بهتر افراد فامیل از یکدیگر سریعتر و بدون گرفتار شدن در چرخه روابط اداری و بدون آنکه فرد گرفتار از آبروی خود، نزد دستگاه ها و افراد بیگانه مایه بگذارد، انجام می شود. لازم است این کمکها شایسته و عاقلانه و بارعایت شئونات انسانی و به تعبیر قرآن بدون منت و اذیت صورت گیرد.

هم چنین می توان با ایجاد صندوق قرض الحسنه فامیلی توسط بزرگان خانواده قدم مؤثری برای کمک به اقوامی که گرفتار مشکلات و محتاج به وام هستند، برداشت. وجود این نوع صندوق ها در فامیل موجب بیشتر شدن همبستگی خانوادگی و همین طور گرفتار نشدن نیازمندان در چرخه ی رباخواری می شود.

برای انجام این امر برخی از اقوام می توانند پیشگام شده و بعد از جمع آوری مقداری پول از هر فرد فامیل (ضمن ثبت نام و مشخصات و مقدار پول وی در یک دفتر

مخصوص)و با رعایت مقررات شرعی و عقلی هر چند یکبار به یکی از اقوام مقداری قرض داده و او هم ملزم شود که هر ماه مقداری از قرض را به صندوق برگرداند.

راهکارهای برون خانوادگی

بخش دیگری از راه های برون رفت از بحران های اقتصادی خانواده، کمکهایی است که از طریق نهادهای غیرخانوادگی ارائه می شود که خود به دو دسته نهادهای حکومتی و سازمانهای خیریه مردمی تقسیم می شود. بهتر است در کمک گیری از مراکز دولتی دقت و ملاحظه بیشتری بر سالم بودن نحوه ی کمک رسانی این سازمانها بشود تا مبادا کمکهای ارائه شده در هنگامه ی بحرانها، ابزار وابستگی و گرفتاری بیشتر خانواده به این نوع مراکز نشود. (۱۷)

بیمه ها:انواع بیمه ها می تواند کمک مهمی برای جبران خسارت های وارده باشد، مثل بیمه آتش سوزی، زلزله، بیمه های حوادث رانندگی، بیمه عمر، بیمه سرقت، بیمه مسئولیت و…

بیمه آتش سوزی به خصوص برای مکانهای پرخطر و کم نفوذ مثل بازارهای تو در تو و قدیمی که با کمترین شعله ی آتش مغازه های زیادی در کام آتش فرو می روند، یا بیمه سیل و زلزله برای محلات پر احتمال برای این نوع خطرات و اماکن سست، و بیمه های حوادث رانندگی مثل بیمه بدنه و بیمه شخص ثالث، کمکهای شایانی است که در حوادث ومواقع از دست دادن اموال و سرمایه های زندگی، نه تنها از بدتر شدن وضع جلوگیری می کند بلکه عامل جبران و کمک برای از سرگیری روال عادی زندگی می باشد.

کمیته امدام امام خمینی:(۱۸)

یکی از مهمترین نهادهای خدماتی جامعه، کمیته امدام امام است که در خدمت اقشارکم درآمد و محروم جامعه می باشد، طبق اساسنامه کمیته امداد هدف از تشکیل کمیته ارائه خدمات حمایتی، معیشتی، فرهنگی برای نیازمندان و محرومان داخل و خارج کشور به منظور تأمین خوداتکایی، تقویت و رشد ایمانی با حفظ کرامت انسانی است. مرکز اصلی امداد تهران است.

خانواده هایی که به طور جد گرفتار مشکلات حاد اقتصادی هستند می توانند با شناسایی که از طرف این کمیته انجام می شود از انواع کمکهای نقدی، جنسی، تحصیلی، بهداشتی و درمانی، تأمین شغل و… بهره مند گردند و تا حدی از زیربار فشار و مشکلات اقتصادی نجات یابند.

سازمان تأمین اجتماعی: (۱۹)

تأمین اجتماعی نتیجه ی یک روند تاریخی است که امروزه به عنوان یکی ازشاخص های توسعه یافتگی کشورها مطرح است. اهمیت واقعی تأمین اجتماعی زمانی آشکار می شود که بدانیم امروزه تمام کشورهای جهان، با نگاه حمایتی از نیروهای کار و تولید و ایجاد آرامش کارگران به منظور جلوگیری از مشکلات ناشی از بیکاری، بیماری، از کارافتادگی، سالمندی کارگران و نیز حمایت از خانواده های آنها هنگام بیماری و یا پس از فوت بیمه شده اصلی به آن اهمیت ویژه ای می دهند.

در کشور ما مأموریت اصلی این سازمان پوشش کارگران مزد و حقوق بگیر (به صورت اجباری)و صاحبان حرف و مشاغل آزاد (به صورت اختیاری) است.سازمان

تأمین اجتماعی یک سازمان عمومی غیردولتی است که بخش عمده منابع آن از محل حق بیمه ها (با مشارکت بیمه شده و کارفرما) تأمین می شود و متکی به منابع دولتی نیست، مهمترین تعهدات و خدمات سازمان تأمین اجتماعی عبارت است:

حمایت در برابر حوادث، بیماری، بارداری و…، مستمری بازنشستگی، از کارافتادگی، بازماندگان.

مقرری بیمه بیکاری.

غرامت دستمزد ایام بیماری، بارداری و…

کمک هزینه ازدواج و کفن و دفن

این سازمانها در تمامی استانها دارای مراکز بیمه ای و مراکز درمانی می باشد که به بیمه شدگان و مستمری بگیران خدمات ارائه می دهد.

سازمان بهزیستی: (۲۰)

یکی دیگر از سازمانهای خدماتی، سازمان بهزیستی می باشد، این سازمان خدماتی را جهت کمک به توانمندی معلولین، پرداخت حق بیمه کارگران معلول، اخذ موافقت اصولی و پروانه جهت فعالیت مؤسسات غیردولتی و خیریه برای اموری مثل بازپروری معتادین، خانه سلامت دختران و زنان، مراکز توانبخشی بیماران روانی مزمن، کمک به اشتغال و ارائه خدمات مهارتی و تخصصی افراد انجام می دهد.

هم چنین استفاده از وامهای بانکی، سهام عدالت، تسهیلات صندوق مهر امام رضا علیه السلام، تسهیلات و وامهایی جهت اشتغالزایی، تعاونی، کمکهای سازمان بازنشستگی و… امکانات و کمکهایی است که می تواند جهت سبک شدن بار کمرشکن مشکلات اقتصادی خانواده به کار گرفته شود.

گرچه کمکهای سازمان های مذکور با فراز و نشیبهایی همراه است ولی در موارد زیادی هم منجر به حل مشکل مراجعین می شود، لکن اصل باید بر خوداتکایی و استقلال در تأمین درآمد مشخص از راههای صواب باشد.

در انتها باید افزود که در حوادثی مثل زلزله و سیلها، رعایت نکات ایمنی (از قبل)، ایجاد آمادگی های لازم در افراد و اماکن تجاری و مسکونی و… از گسترش بحرانها جلوگیری می کند.

نویسنده:طاهره کشوادى

پی نوشت:
۱-سوره نساء آیه ۴.
۲-احکام کودکان از تولد تا بلوغ، محمد حسن فلاح زاده.
۳-وسائل الشیعه، ج۱۲،ص۴.
۴-از نظر شرایط صحت معامله، جنس مورد معامله باید برای خریدار مشخص باشد و بداند در مقابل مقدار پولی که می پردازد چه چیزی را دریافت می کند.
۵-هی (الدنانیر و الدراهم)خواتیم الله فی ارضه، جعلها الله مصحه لخلقه و بها تستقیم شؤونهم و مطالبهم.امالی طوسی، ج۲،ص۱۳۳.
۶-طبق آخرین برآوردها در سال ۱۳۸۵، سالیانه مبلغ بیست میلیارد تومان صرف تبدیل اسکناسها می شود.
۷-امالی طوسی، ج۲،ص۲۹۲.
۸-بحار، ج۳،ص۸۶.
۹-همان.
۱۰-سوره نجم، آیات ۴۰-۳۹.
۱۱-در سیره ی پیامبر اکرم (ص) نقل شده است که ایشان نعمتهای الهی را گر چه کم بود بزرگ می شمرد و هرگز مذمت نمی کرد. تفسیر المیزان، ج۶،ص۳۲۱.
۱۲-نهج البلاغه، کلمات قصار، ۳۷۱.
۱۳-سوره بقره آیه ۱۵۵.
۱۴-سوره محمد آیه ۴.
۱۵-سوره طلاق آیه ۲.
۱۶-نهج البلاغه، نامه ۳۱، سپس خداوند کلید گنجینه های خود را در دست تو قرار داده است که به تو اجازه ی دعا کردن فرمود. پس هرگاه اراده کردی می توانی با دعا درهای نعمت خدا را بگشایی تا باران رحمت بر تو ببارد.
۱۷-چنانچه در بعضی از موارد دیده شده برخی از افراد با پرداخت چند وام صوری به دیگران و جلب اعتماد آنان پولهای افراد زیادی را جمع کرده و به نفع خود استفاده نموده اند و یا در برخی از حوادث غیر مترقبه بعضی از NGO های خارجی در ظاهر کمکهای انسان دوستانه، به فعالیتهای تبلیغی فرهنگی بیگانه پرداخته اند.
۱۸-پایگاه www.emdad.ir
۱۹-پایگاه www.tamin.org
۲۰-پایگاه www.behzisty.ir
منبع:کتاب اقتصاد در خانواده