اقتصاد در خانواده (۲)

مصرف در خانواده

«از امام رضا علیه السلام درباره چگونگی خرج در خانواده جویا شدم. آن حضرت فرمود:«حد وسط» بین دو روش مکروه و ناپسند، …[بین]زیاده روی و سخت گیری.» (۱)

روش صحیح مصرف در خانواده چگونه می باشد؟

برای داشتن مصرف صحیح، برنامه ریزی اقتصادی لازم است. از آنجا که مصرف برای تأمین نیاز می باشد و نیازها هم هر روز تنوع و تعدد بیشتری می یابد و از طرف دیگر منابع درآمدی خانواده محدود می باشد، باید نیازها را طبقه بندی و تعیین اولویت کرد تا بین درآمد و هزینه ها ایجاد تعادل شود.

اولویت های مصرف و مخارج خانواده

از یک دیدگاه نیازها دو گونه اند:نیازهای واقعی و نیازهای غیر واقعی و جعلی به عبارتی برخی از نیازها برخاسته از وضعیت طبیعی وجود انسان است مثل نیاز به خوراک، پوشاک، مسکن، آموزش و بهداشت، تفریح و سرگرمی، مسافرت، رفت و آمد و مصاحبت با دیگران و برخی دیگر نیازهایی است که انسان برای خودش

ایجاد و جعل می کند مثل نیاز به سیگار و یا وقتی برای گذران زندگی یک خانواده ۳-۴ نفری یک خانه ۱۰۰ متری کافی است به دلیل چشم و هم چشمی احساس نیاز به یک خانه ۳۰۰ متری می شود که تازه باید با انواع و اقسام وسایل و مبلمان هم آراسته شود.

انسان نمی تواند بدون برآوردن نیازهای طبیعی و خواسته های مادی (در حد معقول ومتعادل) زندگی مطلوب و معنوی خود را تأمین کند، لذا در اسلام تلاش مرد برای تهیه معاش خانواده و تأمین سلامتی و آبروی آنها ستوده شده است.مثل سخن شریف امام کاظم علیه السلام که می فرمایند:«هر کس روزی را از راه حلال، برای خود و خانواده اش فراهم آورد، مانند مجاهد در راه خدا است.» (۲)

چه خوب و نیکو است که زن و شوهرهای جوان از آغاز زندگی با همفکری و گفتگو برای وضعیت اقتصادی آینده ی خود برنامه ریزی داشته باشند تا بتوانند بهتر بر مشکلات اقتصادی فائق شوند و رفاه نسبی برای خود فراهم نمایند وحتی بیشتر از آن بتوانند به دیگران هم کمک کنند. در برنامه ریزی اقتصادی ابتدا باید:

۱-با تعیین هدف، اطلاعات لازم را جمع آوری کرد.

۲-بودجه خانواده با پیش بینی نمود.

۳-راههای مختلف برای اجرایی نمودن بودجه خانواده در نظر گرفت.

هدف کلی در برنامه ریزی اقتصادی داشتن خانواده ای سالم وموفق از نظر جسمانی ـ روانی می باشد. خانواده ای که اعضای آن از نظر رفتار اقتصادی عاقلانه و سنجیده و با حفظ تعادل بین دخل و خرج با آبرومندی و دور از افراط و تفریط، عمل نمایند. لذا گام اول جمع آوری اطلاعات است و برای این امر هم مهمترین کار یادداشت نمودن هزینه ها و درآمد خانواده است. با اینکار علاوه بر مشخص شدن هزینه های انجام شده، امکان تحلیل و بررسی آنها فراهم می شود. تعیین اینکه

مهمترین رقم مخارج مربوط به کدام خرید و تا چه اندازه ضروری و حیاتی بوده، کمک بزرگی برای برنامه ریزی بودجه خانواده می باشد. در واقع با نوشتن مخارج و حساب و کتاب کردن ها، خانواده متوجه می شود اگر بی جهت پول صرف مخارجی گردیده که باید نمی شد در آینده از خرج آن جلوگیری کند.

چنانچه درآمد خانواده با مخارج موازنه ندارد نحوه خرج کردن درآمد بایستی تغییر کند، تا با تغییر هزینه و کمترین فشار به خانواده، کمترین احساس محرومیت از مصرف کالاها و خدمات فراهم شود. علاوه بر این از حسابها می توان به عنوان اسنادی برای قانع کردن افراد مخالف در خانواده استفاده نمود تا مانعی برای زیاده روی آنها باشد.

اگر خانواده دارای اصافه درآمد باشد بهتر است که آن را پس انداز نماید و یا آن را با روش صحیحی سرمایه گذاری نماید تا سود بازگشتی بیشتری را نصیب خانواده نماید و یا در مسیر سالمی به دیگران کمک گردد. بهر حال اضافه درآمد صرف ریخت و پاش و اسراف نشود. در روایتی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)وارد شده است که ایشان فرمودند:

«(از جمله نشانه های)مردانگی شکوفاسازی مال است.» (۳)

امام رضا علیه السلام:«خدای متعال هیچ خوردنی و پوشیدنی را جایز نکرد مگر آنچه که در آن سود و صلاح است وهیچ چیز را منع نکرده است مگر آنچه که در آن زیان و نابودی و تباهی است. پس هر چه سودمند و توان بخش جسم باشد و به بدن آدمی نیرو بدهد، حلال است…» (۴)

از مهمترین نیازهای انسان، نیاز به خوراک به معنی اعم آن شامل آب، غذا، میوه، … می باشد. نیاز انسان به غذا و آب چنان زیاد است که بدون آن بیش از چند روزی را نمی تواند زنده بماند. لذا اولویت اول در تأمین نیازهای مادی، تأمین نیازهای غذایی است که باید بدون افراط و تفریط به آن پرداخته شود چنانکه امام رضا علیه السلام می فرمایند:

«اگر مردم حد میانه را در خوراک رعایت می کردند بدن هایشان پایدار می ماند»(۵)

بدون غذای سالم، زنده ماندن امکان ندارد.برای فعالیت های مختلف بدن در سنین کودکی و جوانی و پیری به مواد غذایی گوناگونی نیاز است که عمدتاً به ۴ گروه اصلی تقسیم می شوند که عبارتند از:پروتئین ها، ویتامین ها، قندها و چربی ها.البته می توان در برخی شرایط جایگزین هایی را در سبد غذایی خانواده قرار داد مثلاً در مصرف گوشت می توان از سویا و یا قارچ استفاده کرد و به جای مصرف برنج و نان، سیب زمینی یا ماکارونی را به کار برد.

در مورد نگهداری مواد غذایی باید توجه داشت که مواد غذایی عمدتاً به دو گروه می توان نگهداری کرد، درجه یخچال باید بین ۱ الی ۴ درجه سانتی گراد باشد تا فعالیت میکروب ها را کند نماید.دمای فریزر معمولاً حدود ۲۰- درجه سانتی گراد می باشد.

در مورد استفاده از یخچال و فریزر به نکاتی باید توجه نمود:

۱ . بیش از حد معمول و ظرفیت آن پر نشود.

۰۲ درب آنها بیش از مدت لازم باز نماند و زود بسته شود تا گرما وارد نشود.

۰۳ ذوب کردن یخ یخجال به طور منظم موجب خنک شدن و کاهش مصرف برق می شود.

۴.از کنار هم چیدن و چسباندن مواد غذایی پرهیز شود چون باعث اختلال در جریان گردش هوا و افزایش مصرف برق می شود.

۰۵ غذاهای در معرض فساد را بایستی در قسمت های بالایی یخچال که سردتر است نگهداری نمود.

در مورد غذاهای فاسد نشدنی باید توجه نمود که اگر انبار مناسبی برای نگهداری آنها در خانه باشد می توان برای مصرف چند ماه یکجا خرید. مثلاً غلات و حبوبات را می توان در ظروف سربسته که به طور کامل هم پر شده باشد نگهداری کرد.برنج را تا ۱۰% وزن آن می توان نمک زد و با آن به خوبی مخلوط نمود تا نمک رطوبت موجود در محیط را جذب کند و حشرات نتوانند در آن رشد نمایند.

در مورد نگهداری سبزیحات و میوه ها باید سعی نمود که از یخ زدگی، پژمردگی و پلاسیدگی و سبز شدن آنها جلوگیری نمود. روش خشک کردن از بهترین روشهای نگهداری طولانی مدت سبزیجات و میوه ها است. فریز کردن (۶) هم روش دیگری

است ولی عملاً ارزش غذایی مواد خشک شده بالاتر از مواد یخ زده است. به خصوص آنکه اصل در طبیعت انسان و سلامتی او آن است که غذای فصل و تازه را بخورد و هر چه غذا به طبیعت اصلی خود نزدیکتر باشد و از سرخ شدن و فریز شدن و دوباره آماده و گرم شدن حفظ شود مواد غذایی آن بیشتر و با کیفیت تر است.

برای رفع انجماد گوشت باید سعی داشت که خونابه کمتری از آن خارج شود (چون خونابه ای که از آن خارج می شود دارای مقدار زیادی ویتامین و املاح و پروتئین های محلول است).انجماد در فریزر سریع انجام شود زیرا گوشت بعد از ذوب شدن به میکروب ها بسیار حساس است و لذا زود باید مورد استفاده قرار گیرد. برای پخت گوشت باید از حرارت ملایم استفاده کرد تا گوشت به خوبی نرم و آبدار شود، زیرا حرارت بالا سبب سفتی گوشت می شود. برای چرخ کردن گوشت باید از ماشین تمیز و خشک استفاده شود.

موارد دیگری که در اولویت مصرف مواد غذایی قرار دارند چنین می باشد:

۰۱ تغذیه زنان باردار باید به طور جدی مورد توجه قرار گیرد. این کار در درازمدت به نفع خانواده خواهد بود. تغذیه خوب علاوه بر تأثیر مثبتی که بر زایمان دارد، موجب رشد کامل جنین خواهد شد و از آنجا که پیشگیری مقدم بر درمان است از هزینه های گزاف بیماری های احتمالی مادر و نوزاد بعد از زایمان و نیز تغذیه نوزاد با شیرخشک جلوگیری خواهد کرد.

۰۲ تغذیه صحیح کودکان در سنین بلوغ (بخصوص دختران) عامل مهمی در صرفه جویی های درازمدت بهداشتی و درمانی و دورانهای بزرگسالی و پیری آنها خواهد بود.

۰۳ بیماران و سالخوردگان هم در اولویت تغذیه ای قرار دارند. تغذیه خوب، دوران درمان بیماران را کاهش می دهد و تغذیه مناسب سالخوردگان مانع ضعیف و بدتر شدن وضع آنها می شود.

معمولاً صاحبان کالا و تجارت پیشگان برای فروش کالاهای خود تبلیغات وسیع و پر جاذبه ای انجام می دهند، هم چنین بسته بندی زیبا و رنگارنگ کالاها که در طبقات مغازه ها و سوپر مارکتها بر روی هم چیده شده عامل مهمی برای مصرف بیشتر و بیشتر خانواده ها شده است. ولی اولیاء خانواده به خصوص «زنان»نقش مهمی را در ایجاد و حفظ یا از بین بردن یک عادت غذایی خوب یا بد دارند، در خرید و مصرف کالاهای تغذیه ای به شدت باید مراقب بود که فریب زرق و برقهای ظاهری را نخورده و به درصد تغذیه ای و بهداشتی کالا توجه نمود. مصرف غذاهایی چون کالباس، سوسیس، همبرگر و کلاً گوشت های مخلوط و هم چنین چیپس ها و پفکها از جانب هیچ کارشناس تغذیه ای توصیه نمی شود و برای مصرف کالاهایی مثل شکلاتها، شیرینی ها و نوشابه های صنعتی باید محدودیت قائل شد.

۰۵ در مدیریت آگاهانه ی خانواده خرید مواد غذایی به مقدار لازم و کافی انجام می شود. به خصوص در میهمانی ها لازم است دقت شود که به عنوان میهمان به اندازه و درست غذا بخوریم و به عنوان میزبان نیز بیش از اندازه و با تنوع زیاد غذا تهیه نکنیم، این مسأله علاوه بر صرف هزینه ی مادی و زمانی بیشتر، برای سلامتی هم مضر است و چنانچه غذا زیاد آمد با نگهداری صحیح آن در یخچال یا فریزر یا اطعام به نیازمندان از اتلاف آنها جلوگیری کنیم.

می توان سالاد و میوه های زیاد آمده را در ظروف دردار یا کیسه های پلاستیکی در یخچال تا چند روز و غذاهای اضافی را در ظروف محکم دردار تا مدتی در فریزر نگهداری نمود. سالاد را می توان از ابتدا بدون سس سرو نمود تا در صورت زیاد آمدن نگهداری آن تا ۲-۳ روز امکان داشته باشد.

۰۶ امروزه که با مشکل تقریباً غیر قابل گریزی به نام «آلودگی هوا»روبرو هستیم، باید مراقب باشیم با مصرف غذاهای چرب، شور و خیلی شیرین احتمال ابتلا به بیماری هایی مثل سرطانها، پوکی استخوان، ناراحتی های قلب و گوارش را افزایش ندهیم.

۲-۳-پوشاک

«ای فرزندان آدم برای شما لباس را آفریدیم تا زشتی های بدن شما را بپوشاند و زینت شما باشد.» (۷)

لباس، زینت بدن و پوشش و حفاظ آن از سرما و گرما می باشد. نعمتی را که خدای لطیف و رحیم به وسیله ی ایجاد مواد اولیه و تهیه و استفاده، آن را در اختیار بشر قرار داده است. لباسهایی از کتان و پنبه و پشم و ابریشم و حریر برای حفظ و زینت بدن، لباسهایی مثل زره که برای دفاع از بدن در مقابل دشمنان است.

باید توجه داشت که بخش دیگری از مصرف خانواده به تهیه پوشاک تعلق می گیرد. هر چند که در بخش خوراک به دلیل مصرف دائمی، درآمد پی در پی به مواد غذایی تبدیل می شود ولی این سرعت در مورد تهیه ی لباس این گونه نیست. به خصوص در سنین بعد از کودکی و بلوغ که رشد بدن تقریباً متوقف می شود، می توان لباسها را با مدت زمانی بین چند ماه تا چند سال استفاده نمود.

نکاتی در مورد لباس

در نگرش اخلاقی لباس پوشیدن به قصد تفاخر و خودنمایی مردود شمرده شده است و اصلاً در شأن انسانی که تمام هستی برای او آفریده شده است (۸)نیست که با چند قطعه پارچه و مقداری وسایل زینتی بخواهد بر دیگران فخر بفروشد و مرتبه انسانی خود را خوار نماید و یا از این جهت به دیگران با چشم حقارت بنگرد.

۲ .هر چند که اسراف در پوشاک مثل اسراف در هر امر دیگری صحیح نیست ولی باید دقت نمود که داشتن چند دست لباس برای مصارف مختلف در زندگی، اسراف نیست.چنان چه شخصی از امام کاظم علیه السلام سؤال نمود. «انسان دارای ده

پیراهن باشد اسراف است؟ فرمودند:نه و این بیشتر موجب نگاه داری لباسهای اوست. لیکن اسراف آن است که لباس آبرومند (و قیمتی)خود را در جاهای کثیف و یا به هنگام اشتغال به کار روزانه و گل و خاک بپوشی.»(۹) لذا لباس متعدد داشتن، خود نوعی رعایت اقتصاد است، زیرا که اگر یک لباس مدام پوشیده شود زود کهنه و پاره می شود و اگر چند لباس باشد و به نوبت پوشیده شود برای زمان بیشتری دوام می آورد.

۰۳ شخصیت اجتماعی افراد معمولاً به نوع لباس آنان ارتباط دارد. افراد جامعه باید به این توجه داشته باشند ولباسی که مایه آبرو و حیثیت اجتماعی است، در هر جا نپوشند و آن را درست نگهداری کنند تا دوام بیشتری داشته باشد و دوباره نیاز به خریدن چنین لباسی پیدا نشود. و از آنجا که برخی از صاحبان عمده ی تجارت مایلند با سوءاستفاده از روحیه تنوع طلبی زنان مُد پرستی را ترویج نمایند با خرد ورزی و مدیریت و استفاده صحیح از لباسها، می توان از این خطر بزرگ در امان ماند.

۰۴ پوشیدن لباسی که باعث تحریک جنسی شود برای غیر همسر حرام است. پوشیدن لباسهای تنگ و چسبان وبدن نما صحیح نیست. این نوع لباسها از آن جهت که حجم اندامهای جنسی انسان را در معرض دید همگان قرار می دهد، باعث می شود نگاه دیگران به خصوص جنس مخالف به انسان نگاهی پست و لذت جویانه باشد و از حیثیت و ارزش انسان بکاهد.

۰۵ رنگ لباس به خصوص در محیط خانه؛ بهتر است شاد و روشن باشد تا به شادابی فرد و سایر افراد خانواده کمک کند ولی در منظر نامحرم لباس باید از حیث طرح و رنگ به گونه ای باشد که جلب نظر نکند. از ظرافت های مدیر خانواده، به کارگیری ترکیب شاد و مناسبی از رنگها در محیط خانه و به خصوص در مورد پوشاک است این امر وقتی به کمال می رسد که به دور از اسراف و تجمل گرایی باشد.

۰۶ لباس نباید غصبی باشد و پوشیدن لباس غصبی حرام است علاوه بر آن چنانچه کسی با لباس غصبی نماز بخواند، نمازش باطل است. یکی از موارد غصب

هم ندادن خمس اموال است بنابراین اگر لباسی از پولی تهیه شده باشد که خمس واجب آن پرداخت نشده باشد آن لباس غصبی است.

۷.برای نگهداری لباس باید توجه داشت که اتو زدن و تاکردن آن علاوه بر آراستگی لباس باعث دیرتر کثیف شدن آن می شود و اگر لباس ها بعد از اتوشدن به چوب رخت آویزان شود بهتر حالت خود را حفظ می کند. هم چنین برای راحت و بهتر اتوشدن لباس، کمی رطوبت کار را آسان می کند در صورت عدم دسترسی به اتو بخار می توان از آب پاشهای کوچک استفاده نمود یا حتی قبل از آنکه لباس به طور کامل خشک شود زمانیکه رطوبت مختصری در لباس مانده آنها را اتو کرد.

۰۸ برای نگهداری لباسها تا فصل آینده حتماً باید آنها را با استفاده از مواد ضد حشرات مثل نفتالین یا در پوششی (پلاستیکی یا پارچه ای) پوشاند تا از گرد و خاک و آسیب حشرات در امان باشند و چنانچه لباس هایی باشند که زائد بر مصرف باشند می توان به افراد نیازمند داد.چنانچه در روایت آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله چون لباس نو می پوشید لباسهای کهنه خود را به فقیر می داد. (۱۰)

۰۹ لباس باید آزاد وراحت باشد.به خصوص برای کودکان، که در سن رشد و دائم در حال بازی و جست و خیز هستند.

۰۱۰ چون بچه ها رشد سریعی دارند می توان لباسهای آنها را برای فرزند بعدی نگهداری کرد یا به صورت تمیز و مرتب به کودکان نیازمند داد. ضمناًبه دلیل همین رشد سریع حتی المقدور از خرید لباسهای گران قیمت برای آنها صرف نظر کرد.

۰۱۱ برای شستشوی لباسها باید دقت نمود که لباسها از جنس و رنگ نزدیک به هم باشند. چرا که درجه حرارت مورد نیاز برای شستن لباسهای پشمی با لباس های نخی متفاوت است و نیز شستشوی درهم لباسهای تیره و روشن، گاه باعث آسیب به رنگ لباسهای روشن خواهد شد. از انداختن لباسهای زیر با سایر البسه در ماشین لباسشویی پرهیز شود چون ممکن است موجب انتقال بیماریها شود.

۰۱۲ در مورد خرید لباس می توان فروشگاه های مطمئن را که با قیمت مناسب لباس می فروشند، شناسایی کرد تا از هدر رفتن وقت در خیابانها و فروشگاه ها جلوگیری نمود.به خصوص در مورد خرید عید نوروز می توان به فاصله ی ۳-۲ ماه به نوروز خرید را انجام داد تا گرفتار گرانی و شلوغی بازار شب عید نشد. همچنین خرید لباسهای دست دوم خارجی به دلایل بهداشتی و کم دوامی این نوع البسه، صحیح نیست و مهم تر آنکه با عزت نفس و غرور ملی هم منافات دارد.

۰۱۳ آموزش خیاطی و دانستن نکات مربوط به آن درزندگی، یک هنر خوب برای دختران می باشد. علاوه بر اینکه عاملی برای صرفه جویی در هزینه تهیه لباس است می تواند عامل اشتغال در خانه و کمک به هزینه خانواده باشد به خصوص وقتی که مثلاً آقا یا فرزند خانه شتابزده در حال خروج متوجه می شود کنار جیب یا پایین شلوارش باز شده اینجاست که خانم خانه با فوت و فن خود از یک آبروریزی نیمه جدی جلوگیری می کند و باعث اصلاح وراه افتادن امور می شود. و در مواردی هم می توان با کمی هنر و سلیقه و هزینه در لباسها تغییراتی به وجود آورد تا قابل استفاده مجدد شود.

نویسنده:طاهره کشوادى

پی نوشتها:
۱-وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص۱۱، الحیاه، ج۵،ص۲۹۸.
۲-وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص۱۱، الحیاه، ج۵،ص۲۹۵.
۳-المروه استصلاح المال.معانی الاخبار.ج۲، ص۲۴۵.
۴-مستدرک الوسایل، ج۳،ص۱۰۳.
۵-سفینه البحار، ج۱،ص۶۱۵.
۶-گر چه در زندگی معمولی امروزی به خصوص در جوامع شهری استفاده از فریزر رایج است، ولی باید توجه داشت که دراستفاده از کالاها و تکنولوژی (آنهم از نوع وارداتی)آنچه که مهمتر از خرید این گونه وسایل است مدیریت خرید و استفاده می باشد. بنابراین باید براساس نیاز واقعی و مصرف صحیح خانواده اقدام به خرید نمود.
۷-سوره اعراف آیه ۲۶.
۸-«هوالذی خلق لکم ما فی الارض جمیعاً» اوست خدایی که تمام آنچه که در زمین است را برای شما آفریده است، بقره آیه ۹ و آیات مشابه.
۹-مکارم الاخلاق، ص۱۱۲.
۱۰-علامه طباطبایی، سنن النبی، ص۱۲۳.
منبع:کتاب اقتصاد در خانواده