اسماعیل بن سعد اشعرى قمّى‏

ولادت

تاریخ قطعى طلوع این ستاره حرم اهل بیت، چندان دقیق و قابل اطمینان نیست؛ امّا از بررسى هاى انجام شده، مى‏ توان حدس زد که او در نیمه دوم از سده دوم هجرى، در قم پا به عرصه هستى نهاد. چون این کودک در خاندان دانش و تقوا و ولایت مدار دیده به جهان گشود، طبعاً چنین محیط پاک و منوّرى در ترقّى و تعالى روحى و معنوى او اثر گذار بوده است؛ به طورى که پس از چندى با طى مراحل رشد و کمال، و به مدد ذکاوت و سعى بلیغ خود، در سلسله ناموران و روایتگران حدیث اهل بیت (علیه السلام)قرار گرفت و به فرجامى نیک نایل آمد. پدرش، سعد الاحوص نیز، به گفته دانایان دانش رجال، یکى از راویان حدیث بوده است. بعضى از محقّقان احتمال داده‏اند که اسماعیل، برادرى به نام سعد بن سعد الاحوص داشته، که در این صورت، او هم مانند پدر و برادرش، اسماعیل، یکى از محدّثان نخبه شیعه و از یاران مورد اعتماد حضرت امام رضا (علیه السلام)بوده است.

 یاران امام

اسماعیل بن سعد قمى اشعرى، از همان اوان کودکى با مهر و محبّت امامان شیعه بزرگ شد و پیوند عمیق و ناگسستنى با خاندان پیامبر داشت. از این رو از زادگاه خویش، براى طلب حدیث، به حجاز هجرت مى‏کند و رحل اقامت، در مدینه مى‏افکند تا خود را از سرچشمه‏ هاى زلال علوم امامان شیعه سیراب سازد. محدّث برجسته شیعه، احمد بن محمد بن خالد برقى، نقل کرده است: اسماعیل بن سعد  یکى از اصحاب امام موسى بن جعفر (علیه السلام)است. با کاوش در منابع فراوان علم رجال، اسماعیل علاوه بر این که از محضر حضرت کاظم (علیه السلام)بهره برده، یکى از یاران معروف حضرت رضا (علیه السلام)به شمار مى ‏آید؛ چنان که تمامى رجال نویسان به این حقیقت اشاره کرده‏ اند که:  انّه کان منْ اصحاب الرضا . به همین دلیل است که در جاى جاى روایاتى که او نقل مى‏ کند، مى ‏بینیم که اسماعیل بن سعد مى‏ گوید: سألتُ عن الرضا ؛ از حضرت رضا سؤال کردم و امام چنین پاسخ داد.

 محضر بزرگان

اسماعیل بن سعد قمى، که جانش تشنه دریافت اخبار امامان (علیهم السلام)بود، دامن همّت به کمر زد و علاوه بر آنکه از محضر امامان معصوم، روایات فراوانى را اندوخت، نزد بزرگان حدیث و فقه شیعه هم حاضر شد و از خرمن انبوه دانش و فضل آنان بهره ‏ها گرفت. استادان روایتى او، در زمره پرفروغ‏ترین محدّثان شیعه قرار دارند که نام برخى از آنان به قرار ذیل است: ۱-  محمد بن خالد برقى قمى؛ که نام او در سراسر کتاب‏هاى شیعه از درخشش ویژه‏اى برخوردار است و او از یاران حضرت رضا (علیه السلام)به شمار مى‏رفت. ۲-  احمد بن محمد بن خالد برقى قمى؛ فرزند بزرگ‏تر محمد بن خالد و صاحب کتاب ارزشمند  محاسن  است و مورد عنایت و اعتماد تمام عالمان شیعه و سنّى است. ۳-  احمد بن محمد بن عیسى اشعرى قمى؛ وى از پرمایه ‏ترین، موجّه ‏ترین و نام آورترین عالمان مذهب جعفرى بوده و در قم سکونت داشته است؛ ولى براى گردآورى اخبار اهل بیت (علیه السلام)به کوفه و سایر شهرها، مسافرت مى‏کرد. ایشان نیز از شاگردان و یاران حضرت رضا و حضرت جواد و حضرت هادى (علیهم  السلام)بوده است. ۴- یونس بن عبد الرحمن؛ از استوانه‏ هاى علم و فضیلت در مکتب اسلام، بویژه شیعه است. این شخصیت بزرگ، چنان داراى باورهاى عمیق دینى و پیوند محکم و خلل‏ ناپذیر با ولایت امامان شیعه بود، که دانشمندان بزرگ دینى، او را در شمار  اصحاب اجماع  آورده‏اند. ایشان هم از یاران حضرت رضا (علیه السلام)بوده است.

دو نکته

۱- این محدّث بزرگوار هر چند آموخته ‏هاى خود را از محضر امامان و بزرگان شیعه، به وسیله شاگردانش به نسل‏ هاى آینده انتقال داد، لیکن در منابع معتبر از آنان نامى ذکر نشده است. با این حال، اسماعیل فرزندى به نام سعد داشت که روایاتى را از پدر بزرگوار خویش نقل مى‏کند. ۲-  با وجود آن که اسماعیل بن سعد روایات فراوانى را نقل کرده، امّا اثر مکتوبى از خود بر جاى نگذاشته است

اسماعیل بن سعد از منظر رجال نویسان

صاحبان قلم و اندیشه‏ هاى بزرگ رجال، از شیعه و سنّى، همه او را ستوده و از او به نیکى یاد کرده ‏اند، که این امر، حکایت گر منزلت و شایستگى این محدّث والا مقام است. شیخ طوسى در این زمینه چنین مى ‏نگارد:  اسماعیل بن سعد احوص، محدثى موجّه است. سایر بزرگان تراجم نویس، همین سخن طوسى را نقل و به آن بسنده کرده‏اند.ابن حجر عسقلانى – که یکى از نقّادان و بر جستگان دانش تراجم و از عالمان اهل سنّت است. – در اثر معروف خود، درباره اسماعیل بن سعد مى‏ نویسد: کان اسماعیل بن سعد اشعرى قمى، مِنْ رجال الشیعه؛ اسماعیل یکى از مردان بزرگ شیعه است. یکى از فرهیختگان روزگار ما، درباره اسماعیل آورده است : او یکى از محدّثان برازنده و موجّه شیعه است. به هر حال از آنچه گفته شد، معلوم مى‏شود که اسماعیل، شخصیتى مورد وثوق بوده است و شرح حال نویسان، با دیده تکریم و تعظیم به او مى‏ نگریستند.

گل واژه‏هاى عطرانگیز

براى این که جان خویش را از بوستان زیبا و دل‏انگیز روایات معطّر سازیم، شایسته است گلچینى از گل‏هاى آن بوستان را به علاقه‏ مندان ولایت اهل بیت تقدیم کنیم.روایات ذیل همه، از طریق اسماعیل بن سعد نقل شده است.

سوگند

اسماعیل بن سعد قمى از حضرت امام رضا (علیه السلام)مى ‏پرسد: مردى قسم مى ‏خورد، در صورتى که در دلش چنین قصدى را ندارد؛ آیا این سوگند ارزش و اثر دارد؟ امام فرمود: اساس سوگند بر نیّت و قصد است.

تجارت با مال یتیم‏

اسماعیل مى‏ گوید: از حضرت رضا (علیه السلام)پرسیدم: آیا کسى که از طرف پدر بچه یتیم، به عنوان وصىّ کارهاى مربوط به او را انجام مى‏ دهد، آیا حق دارد مال آن یتیم را قرض بدهد یا با مال او تجارت و معامله کند؟ امام در پاسخ فرمود: اگر این کار را انجام دهد و مال او تلف شود، این وصى، ضامن مال آن یتیم است.

حکم نماز با لباس ابریشم‏

اسماعیل بن سعد مى‏ گوید: از حضرت امام رضا (علیه السلام)پرسیدم: آیا مى‏ شود در لباسى که از پوست جانوران درنده ساخته شده، نماز خواند؟ فرمود: در آن لباس‏ها نماز نخوانید. باز پرسیدم: آیا مرد مى ‏تواند در لباسى که از ابریشم بافته شده، نماز بخواند؟ فرمود: نه.

نمازهاى واجب و مستحب

از حضرت امام رضا (علیه السلام)مى ‏پرسیدم: که در شبانه روز، نمازها چند رکعت است؟ امام فرمود: پنجاه و یک رکعت (۱۷ رکعت نمازهاى واجب و ۳۴ رکعت نمازهاى مستحبى در شبانه روز).

کراهت نماز بر فرش نقش دار

باز مى‏ گوید: از حضرت رضا (علیه السلام)پرسیدم: آیا نمازگزار مى‏ تواند بر روى فرشى که تصویر دارد، نماز بخواند؟امام در پاسخ فرمود: ما این کار را ناپسند مى‏ دانیم. باز مى ‏پرسد: کسى که به خانه دوست خود مى‏ رود و او داراى فرش‏ هاى منقوش است؛ این مرد چه کند؟امام فرمود: بر روى آنها ننشیند و بر آنها نماز نخواند.(تذکر: لازم به ذکر است که بسیارى از فقها، با توجه به ادله دیگر، نهى امام در این روایت را، از باب کراهت دانسته‏اند نه حرمت.)

نماز بر جنازه مؤمن و منافق

اسماعیل بن سعد مى ‏گوید: از امام (علیه السلام)درباره نماز خواندن بر میت پرسیدم. فرمود: چنان چه میّت، مؤمن بوده است، نماز او پنج تکبیر دارد؛ ولى چنان چه میت، منافق بوده است، چهار تکبیر بگو و البته نماز میت  سلام  ندارد.

اعاده مال یتیم

روایت مى‏ کند که از حضرت امام رضا (علیه السلام)پرسیدم: کسى که وصىّ فرزندان یتیم است، پس از بلوغ ایتام مال و ثروتشان را به آنان عرضه مى‏کند؛ ولى آنان از گرفتن مال‏ها امتناع مى‏ ورزند. در این موقعیّت وصىّ چه کارى انجام دهد؟ امام در پاسخ فرمود: لازم است که اموال آنان را به خودشان برگرداند و (اگر نمى ‏پذیرند) آنان را وادار به پذیرفتن کنید.

وفات

هر چند تاریخ دقیق رحلت این محدث بزرگ در تراجم محدّثان شیعه، روشن نیست؛ ولى با توجه به قرائن مى ‏توان حدس زد که او تقریباً در نیمه اوّل سده سوم هجرى، از فرش زمین به سوى عرش رحمن پرواز کرد.