ارکان عدالت موعود

ارکان عدالت موعود
عدالت  موعود و يا به  بيان  ديگر عدالتى  که  وعدة  تحقق  آن  در زمان  ظهور امام  مهدى (ع ) داده  شده ، از نظر دامنه ، گستره  و ژرفا بى همتاست  و درست  به  همين  دليل  است  که  حکومت هاى بشرى از ايجاد نظام  عادلانه اى مشابه  آنچه  در عصر موعود، محقق  خواهد شد عاجزند.
براى درک  ابعاد و زواياى مختلف  عدالت  مهدوى در اين  مقاله  نگاهى گذرا خواهيم  داشت  به  بخشى  از رواياتى که  به  توصيف  قيام  ظلم  ستيز و عدالت  گستر امام  مهدى (ع ) پرداخته اند.
1. دامنة  عدالت  موعود
در فرهنگ  اسلامى ، ظلم  معانى و مصاديق  متعددى دارد و در آيات  و روايات  اين  کلمه  به  سه  مفهوم  به  کار رفته  است : 1. ظلم  در معناى کفر و شرک  نسبت  به  خدا 1 ؛ 2. ظلم  نسبت  به  خود (گناه  و عصيان ) 2 و 3. ظلم  نسبت  به  ديگران  (ستم  و تجاوز) 3 . امام  على (ع ) در بيانى بسيار زيبا معانى متعدد ظلم  را اينگونه  تبيين  کرده اند:
ألا و إنّ الظلم  ثلاثة : فظلم  لايغفر، و ظلم  لايترک ، و ظلم  مغفور لايطلب  فأمّا الظلم  الذى لايغفر فالشرک  بالله، قال الله سبحانه : «إنّ الله لايغفر أن  يشرک  به » 4 و أمّا الظلم  الذى يغفر فظلم  العبد نفسه  عند بعض  الهنات  و أمّا الظلم  الذى  لايترک  فظلم  العباد بعضهم  بعضاً.
بدانيد که  ستم  سه  گونه  است : ستمى که  هرگز آمرزيده  نشود و ستمى که  بازخواست  گردد و ستمى که  بخشوده  است  و بازخواست  نشود. امّا آن  ستمى که  هرگز آمرزيده  نشود، شرک  به  خداست . خداى تعالى گويد: «مسلّماً خدا، اين  را که  به  او شرک  ورزيده  شود نمى بخشايد» و ستمى که  آمرزيده  شود ظلم  بنده  است  به  خود به  ارتکاب  برخى کارهاى  ناشايست ، و ستمى که  بازخواست  مى شود ظلم  کردن  مردم  بر يکديگر است . 5
همچنانکه  «ظلم » مفاهيم  و مصاديق  متعددى  دارد، کلمة  مقابل  آن ؛ يعنى «عدل » نيز از نظر معنا و مصداق  بسيار گسترده  است  و حوزة  وسيعى را شامل  مى شود. به  بيان  ديگر براساس  آموزه هاى دين  اسلام ، عدالت  و عدالت گسترى تنها به  صحنة  حيات  اجتماعى انسان ها و روابط  آنها با ديگران  محدود نمى شود، بلکه  حوزة  وسيعى شامل  رابطة  انسان  با خدا، رابطة  انسان  با خود و رابطة  انسان  با ديگران  را دربر مى گيرد. از همين  روست  که  مى بينيم  در روايات  اسلامى هر زمان  که  از ظلم ستيزى امام  مهدى (ع ) سخن  به  ميان  مى آيد، همة  مظاهر ظلم  مورد توجه  قرار مى گيرد و بر اين  نکته  تأکيد مى شود که  آن  حضرت  نه  تنها رسم  ستم  و تجاوز را در روابط  انسان ها با يکديگر برمى اندازد و اين  روابط  را بر محور عدالت  سامان  مى دهد، بلکه  با هرگونه  کژروى ، کج انديشى  و انحراف  اخلاقى و اعتقادى نيز مبارزه  مى کند و رابطة  انسان  با خود و با خداى خود را نيز به  عدالت  برمى گرداند.
براى روشن تر شدن  آنچه  گفته  شد به  بررسى  برخى از روايت هايى مى پردازيم  که  به  توصيف  ظلم ستيزى و عدالت گسترى امام  مهدى (ع ) پرداخته اند تا مشخص  شود که  در هر يک  از آنها کدام  معنا از ظلم  و کدام  مصداق  از عدالت  قصد شده  است : 1-1. عدالت  در رابطة  انسان  با خدا
در برخى از روايات ، به  معناى نخست  ظلم ؛ يعنى کفر و شرک ، توجه  شده  و قيام  عدالت گستر امام  مهدى (ع ) را به  عنوان  قيامى که  اين  نوع  از ظلم  را از صحنة  روزگار پاک  مى سازد، تفسير کرده اند که  روايت  زير از ابوبصير از آن  جمله  است :
سألت  أبا عبدالله عليه السلام  عن  قول  الله تعالى  فى کتابه : «هوالذى أرسل  رسوله  بالهدى و دين الحق  ّ ليظهره  على الدين  کلّه  ولو کره  المشرکون ». 6
از ابا عبدالله  امام  صادق   که  درود بر او باد ـ در مورد اين  سخن  خداى تعالى در کتابش  پرسيدم :
«او کسى است  که  پيامبرش  را با هدايت  و دين  درست  فرستاد تا آن  را بر هر چه  دين  است  پيروز گرداند، هر چند مشرکان  خوش  نداشته  باشند».
آن  حضرت  در پاسخ  فرمودند:
والله ما أنزل  تاويلها بعد قلت : جعلت  فداک  و متى  ينزل ؟ قال : حتى يقوم  القائم  إن  شاء الله فإذا خرج  القائم  لم  يبق  کافر و مشرک  إلاّ کره  خروجه  حتى لوکان  کافر أو مشرک  فى  بطن  صخرة  لقالت  الصخرة  يا مؤمن  فى بطنى کافر أو مشرک  فاقتله  قال : فينحيّه  الله فيقتله . 7
به  خدا سوگند، هنوز تأويل  اين  آيه  نازل  نشده  است . گفتم : فدايت  شوم ، پس  کى نازل  مى شود؟ فرمود: زمانى که  به  خواست  خدا قائم  به  پا خيزد. پس  هنگامى  که  قائم  قيام  کند، هيچ  کافر و مشرکى نمى ماند مگر اينکه  از قيام  او ناخشنود است . حتى اگر کافر يا مشرکى در دل  سنگى باشد، آن  سنگ  ندا مى دهد که : اى مؤمن ! کافر يا مشرکى در دل  من  است ، او را بکش . فرمود: پس  خدا او را آشکار مى کند ] و آن  مؤمن  [ او را مى کشد.
در ذيل  آية  ياد شده  روايات  ديگرى  نيز وارد شده  است  که  همه  آنها دلالت  بر اين  دارند که  در زمان  ظهور امام  مهدى (ع ) جهان  از همة  مظاهر کفر و شرک  پيراسته  و دين  حق  بر سراسر گيتى حاکم  مى شود. 8
در تفسير على بن  ابراهيم  قمى ، معروف  به  تفسير القمى ، نيز در تفسير اين  آيه  چنين  آمده  است :
إنّها نزلت  فى القائم  من  ال  محمد عليهم السلام  و هو الاءمام  الذى يظهره  الله على الدين  کلّه  فيملاء الارض  قسطاً و عدلاً کما ملئت  جوراً و ظلماً و هذا ممّا ذکرنا أنّ تأويله  بعد تنزيله . 9
اين  آيه  در مورد قائم  از آل  محمد ـ که  درود بر آنها باد ـ نازل  شده  است . او آن  پيشوايى است  که  خداوند او را بر همه  اديان  پيروز مى گرداند، و زمين  را از قسط  و عدل  پر مى سازد. همچنانکه   پيش  از آن  از جور و ستم  پر شده  بود. و اين  آيه  از جمله  مواردى است  که  گفتيم  تأويل  آن  پس  از تنزيلش  خواهد آمد.
از ديگر رواياتى که  در آنها مصداق  اول  ظلم  ـ البته  در معنايى وسيع تر که  شامل  هرگونه  بدعت  و باطل  نيز مى شود ـ اراده  شده  است ، روايتى است  که  از امام  باقر(ع ) در تفسير اين  آية  شريفه  وارده  شده  است :
الذين  إن  مکنّاهم  فى الارض  أقاموا الصلوة  و اتوا الزکوة  و أمروا بالمعروف  و نهوا عن  المنکر و لله عاقبة الامور. 10
همان  کسى که  چون  در زمين  به  آنان  توانايى  دهيم ، نماز برپا مى دارند و زکات  مى دهند و به  کارهاى  پسنديده  وا مى دارند و از کارهاى ناپسند باز مى دارند، فرجام  همة  کارها از آن  خداست .
آن  حضرت  در تفسير آية  ياد شده  مى فرمايد:
فهذه  لا´ل  محمد صلّى الله عليهم  إلى  آخر الائمة  و المهديّ و أصحابه  يملّکهم  الله مشارق  الارض  و مغاربها و يظهر ] به  [ الدين  و يميت  الله به  و بأصحابه  البدع  و الباطل  کما أمات  السّفهاء الحقّ حتّى لايرى  أين  الظلم  و يأمرون  بالمعروف  و ينهون  عن  المنکر. 11
اين  آيه  دربارة  خاندان  محمد ـ که  درود خداوند بر آنها باد ـ تا آخرين  امام   نازل  شده   است . خداوند مشرق ها و مغرب هاى زمين  را در اختيار مهدى و ياران  او قرار مى دهد و دين  را به  دست  او آشکار مى سازد. خداوند به  وسيله  مهدى و يارانش  همه مظاهر بدعت  و باطل  را مى ميراند، همچنانکه   پيش  از آن   نابخردان  حق  را ميرانده  بودند. به  گونه اى که  ظلم  در هيچ  جا ديده  نمى شود. و امر به  معروف  و نهى از منکر مى کنند.
2-1. عدالت  در رابطة  انسان  با خود
در پاره اى ديگر از رواياتى که  به  ظلم ستيزى امام  مهدى (ع ) پرداخته اند، دومين  چهرة  ظلم ؛ يعنى ظلم  انسان  به  خود، با همه  مظاهر آن ، مورد توجه  قرار گرفته  و بر اين  موضوع  تأکيد شده  است  که  آن  حضرت  با هدف  گسترش  عدالت  در جهان  با هرگونه  فساد و تباهى و گناه  و نافرمانى خدا، مبارزه  و زمين  را از هرگونه  پليدى پاک  مى کند:
يفرّج  الله بالمهدى عن  الامّة  يملاء قلوب
در پاره اى ديگر از رواياتى که  به  ظلم ستيزى امام  مهدى (ع ) پرداخته اند، دومين  چهرة  ظلم ؛ يعنى ظلم  انسان  به  خود، با همه  مظاهر آن ، مورد توجه  قرار گرفته .
برخى ديگر از روايات  به  سومين  مصداق  ظلم ؛ يعنى ستم  و تجاوز به  ديگران  توجه  کرده  و از ميان  برداشتن  همة  روابط  ظالمانة  موجود در جوامع  انسانى را به  عنوان  يکى ديگر از مظاهر عدل  مهدوى برشمرده اند.
العباد عبادة  يسعهم  عدله . به  يمحق  الله الکذب  و يذهب  الزمان  الکلب  و به  يخرج  ذلّ الرقّ من  أعناقکم . 12
خداوند به  وسيلة  مهدى براى امت  گشايش  حاصل  مى کند. او دل هاى بندگان  را با عبادت  پر مى کند و عدالتش  را بر آنها دامن گستر مى سازد. خداوند به  وسيلة  او دروغ  و دروغگويى را ريشه کن  مى کند و خوى درندگى  و ستيزه جويى را از بين  مى برد و طوق  ذلت  و بردگى را از گردن  شما برمى دارد.
در روايت  ديگرى از امام  على (ع ) تصريح  شده  که  در زمان  ظهور امام  مهدى (ع ) عدالت  بر جهان  درون  انسان ها نيز حاکم  مى شود و همه  به  صلاح  و رستگارى روى  مى آورند:
… يملاء الارض  عدلاً و قسطاً و نوراً و برهاناً، يدين  له  عرض  البلاد و طولها، لايبقى کافر إلاّ امن ، ولا طالح  إلاّ صلح  و تصطلح  فى ملکه  السباع . 13
… او زمين  را از عدل  و قسط  و نور و برهان  پر مى کند، طول  و عرض  جهان  برابر او تسليم  مى شود. هيچ  کافرى  نمى ماند مگر اينکه  ايمان  مى آورد و هيچ  نابکارى  نمى ماند مگر اينکه  به  صلاح  و پرهيزگارى مى گرايد. در دولت  او درندگان  نيز از در سازش  با يکديگر درمى آيند.
3-1. عدالت  در رابطة  انسان  با ديگران
برخى ديگر از روايات  به  سومين  مصداق  ظلم ؛ يعنى ستم  و تجاوز به  ديگران  توجه  کرده  و از ميان  برداشتن  همة  روابط  ظالمانة  موجود در جوامع  انسانى را به  عنوان  يکى ديگر از مظاهر عدل  مهدوى برشمرده اند. از جمله  در روايتى که  از امام  رضا(ع ) نقل  شده  در توصيف  «قائم  اهل بيت » چنين  آمده  است :
يطهّر الله به  الارض  من  کلّ جور، و يقدّسها من  کلّ ظلم … فإذا خرج  أشرقت  الارض  بنور ربّها و وضع  ميزان  العدل  بين  الناس  فلا يظلم  أحد أحداً. 14
خداوند به  وسيلة  قائم ، جهان  را از هرگونه  ناروايى  پاکيزه  و از هرگونه  ستم  پيراسته  مى سازد… آنگاه  که  او قيام  کند زمين  به  نور پروردگارش  روشن  مى شود؛ ميزان  عدل  را در ميان  مردم  برپا مى سازد و هيچکس  به  ديگرى ستم  روا نخواهد داشت .
2. گستره  عدالت  موعود
گسترة  عدالت  موعود را با دو نگاه  مى توان  مورد بررسى و تجزيه  و تحليل  قرار داد: نخست  با يک  نگاه  کلان ؛ در اين  نگاه  آنچه  مورد توجه  قرار مى گيرد فراگيرى  عدالت  آن  حضرت  و گسترش  آن  در جاى جاى کرة  خاک  است . دوم ، با يک  نگاه  جزيى و موردى ؛ در اين  نگاه  علاوه  بر جهان  شمولى و توسعه  عام  و فراگير عدالت  موعود، حاکميت  عدالت  بر شئون  مختلف  حيات  انسان  نيز مورد توجه  قرار مى گيرد. به  بيان  ديگر در نگاه  دوم ، حاکميت  عدالت  مهدوى بر هر يک  از روابط  فرهنگى ، سياسى ، اقتصادى و حقوقى  جوامع  انسانى به  تفکيک  مطالعه  و بررسى مى شود.
در اينجا تلاش  خواهيم  کرد گسترة  عدالت  موعود را با توجه  به  دو نگاه  ياد شده ، از منظر روايات  مورد بررسى  قرار دهيم  1-2.
جهان شمولى
از بررسى رواياتى که  در زمينة  ويژگى هاى عصر حکومت  جهانى امام  مهدى (ع ) وارد شده اند، چنين  برمى آيد که  در آن  عصر، جهان  با همه  وسعتش  در دايرة  حاکميت  عدل  مهدوى قرار گرفته  و هيچ  کجاى  جهان  از حوزة  نفوذ عدالت  موعود خارج  نمى ماند.
از مهم ترين  روايت هايى که  با توجه  به  آنها مى توان  به  جهان شمولى عدالت  مهدى پى  برد، روايت هاى متواترى است  که  از شيعه  و اهل  سنت  نقل  شده  و در آنها تصريح  شده  است  که  امام  مهدى (ع ) جهان  را پس  از آنکه  از ظلم  و ستم  پر شده  از عدل  و داد آکنده  مى سازد.
پيش  از اين  به  چند مورد از اين  روايات  اشاره  کرديم  و از اين  رو از تکرار آنها خوددارى مى کنيم .
پاره اى ديگر از روايات  که  مى توان  جهان شمولى عدالت  مهدوى را از آنها استفاده  کرد، رواياتى  است  که  در آنها تصريح  شده  با ظهور امام  مهدى (ع ) همة  زمين  ـ و نه  فقط  قسمتى از آن  ـ زنده  مى شود و حيات  دوباره  مى يابد. اين  روايات  خود کنايه  از اين  است  که  با گسترش  عدالت  آن  حضرت ، جهان  خسته  از ظلم  و ستم  ـ که  رفته  رفته  به  پيکرى  بى جان  تبديل  شده  ـ حيات  دوباره  پيدا مى کند و نشاط  و سرزندگى خود را باز مى يابد.
بخشى از اين  روايات ، رواياتى  است  که  در تفسير آية  شريفه  زير وارد شده  است :
إعلموا أنّ الله يحيى الارض  بعد موتها قد بيّنا لکم  الا´يات  لعلّکم  تعقلون . 15
بدانيد که  خدا زمين  را پس  از مرگش  زنده  مى گرداند. به  راستى آيات   خود  را براى شما روشن  گردانيده ايم ، باشد که  بينديشيد.
در يک  نمونه  از اين  روايات  که  از امام  باقر(ع ) نقل  شده  چنين  مى خوانيم :
يحييها الله عزّوجلّ بالقائم  عليه السلام  بعد موتها. 16
خداوند، صاحب  عزت  و جلال ، به  دست  قائم  ـ که  بر او درود باد ـ زمين  را پس  از مردنش  زنده  مى سازد.
از ابن عباس  نيز در تفسير آية  مذکور چنين  نقل  شده  است :
يعنى يصلح  «الارض » بقائم  ال  محمد من  «بعدموتها» يعنى من  بعد جور أهل  مملکتها «قدبينّا لکم  الا´يات » بقائم  ال  محمد «لعلّکم  تعقلون ». 17
خداوند  به  وسيلة  قام  آل محمد «زمين  را پس  از مردنش »؛ يعنى پس  از ستم  ساکنان  آن ، آباد و سرزنده  مى سازد. «به  راستى آيات  را» به  وسيلة  قائم  آل محمد «براى شما روشن  گردانيده ايم  باشد که  بينديشيد».
2-2. همه  جانبه نگرى
با ظهور امام  مهدى (ع ) و استقرار حکومت  آن  حضرت ، عدالت  بر تمام  روابط  موجود در جوامع  انسانى حاکم  شده  و ساحت هاى  مختلف  حيات  بشر رنگ  عدل  و قسط  به  خود مى گيرد. به  بيان  ديگر عدالت  مهدوى به  عدالت  اقتصادى يا عدالت  قضايى  محدود نشده  و همة  حوزه هاى فرهنگى ، سياسى ، اقتصادى  و حقوقى را شامل  مى شود.
اگر چه  همه  جانبه  نگرى عدالت  موعود را مى توان  از عموم  يا اطلاق  رواياتى که  بر حاکميت  عدالت  و نابودى ظلم  در زمان  ظهور امام  مهدى (ع ) دلالت  مى کنند، به  دست  آورد، اما براى روشن تر شدن  اين  موضوع  روايت هايى  ناظر به  گسترش  عدالت  در حوزه هاى مختلف  اجتماعى را به  تفکيک  مورد بررسى قرار مى دهيم .
1-2-2. عدالت  فرهنگى و آموزشى
يکى از شاخصه هاى مهم  عدالت  مهدوى  فراهم  شدن  امکان  رشد و اعتلاى فرهنگى ، آموزشى براى  همة  مردم  ـ صرف نظر از جنس ، طبقه  و يا رنگ  و نژاد ـ است . در نظام  حکومتى امام  مهدى (ع ) نادانى ، بى سوادى و کم خردى  به  طور کلى ريشه کن  شده  همة  انسان ها به  مقتضاى توانايى  خود از بالاترين  حد دانش  و معرفت  برخوردار مى شوند.
در روايتى که  از امام  باقر(ع ) نقل  شده  در زمينة  رشد و توسعه  خردورزى در زمان  امام  مهدى (ع) چنين  مى خوانيم :
إذا قام  قائمنا وضع  الله يده  على رؤس  العباد فجمع  بها عقولهم  و کملت  به  أحلامهم . 18
هنگامى که  قائم  ما به  پا خيزد خداوند دستش  را بر سر بندگان  مى گذارد و بدين  وسيله  عقول  آنها افزايش  يافته  و خردهاى آنها به  کمال  مى رسد.
در روايت  ديگرى که  از آن  حضرت  نقل  شده  در زمينة  همگانى شدن  دانش  و معرفت  در عصر حاکميت  امام  مهدى (ع ) چنين  آمده  است :
… و تؤتون  الحکمة  فى زمانه  حتى أنّ المرأة  لتقضى فى بيتها بکتاب  الله تعالى و سنّة
به  عدالت  مهدوى به  عدالت  اقتصادى يا عدالت  قضايى محدود نشده  و همة  حوزه هاى فرهنگى ، سياسى ، اقتصادى و حقوقى را شامل  مى شود.
حضرت  تعدادى از ياران  خود را برمى گزيند و براى قضاوت  به  سراسر جهان  گسيل  مى دارد.
آنها در بالاترين  مراتب  تقوى و پرهيزگارى  قرار دارند و ثانياً، در يک  ارتباط  مستقيم  با امام  خود، حکم  کليه  قضايايى را که  در آنها دچار شک  و ترديد شده اند دريافت  مى کنند.
رسول الله(ص ).
… در دوران  او شما از حکمت  برخوردار مى شويد تا آنجا که  يک  زن  در خانة  خود برابر کتاب  خداى تعالى و روش  پيامبر ـ که  درود بر او و خاندانش  باد ـ  همچون  مجتهد با استنباط  شخصى  به  انجام  تکاليف  شرعى 19 خود پردازد. 20
2-2-2. عدالت  قضايى
در زمان  حکومت  امام  مهدى (ع ) عدالت  به  تمام  معنا در مناسبات  حقوقى و قضايى حاکم  شده  و داورى و قضاوت  ميان  مردم  از هرگونه  شائبه  خطا، اشتباه ، بى عدالتى ، جانبدارى و… پيراسته  مى گردد که  اين  امر به  نوبه  خود تأثير مهمى در عادلانه  شدن  همة  روابط  اجتماعى و جلوگيرى  از ظلم  و تجاوز به  حقوق  ديگران  خواهد داشت .
در اين  زمينه  نيز روايت هاى  فراوانى وارد شده  که  در اينجا به  برخى از آنجا اشاره  مى کنيم .
امام  صادق (ع ) شيوة  قضاوت  امام  مهدى (ع ) را به  شيوة  پيامبرانى چون  حضرت  داوود(ع ) ـ که  قضاوت  عادلانه  و بدون  اشتباه  آنها در تاريخ  مشهور است  ـ تشبيه  کرده ، مى فرمايد:
إذا قام  قائم  آل محمد عليهم السلام  حکم  بين  الناس  بحکم  داود لايحتاج  إلى بيّنة  يلهمه  الله تعالى  فيحکم  بعلمه  و يخبر کلّ قوم  بما استبطنوه … 21
زمانى که  قائم  ال  محمد ـ که  بر آنها درود باد ـ به  پاخيزد، در ميان  مردم  به  حکم  داود قضاوت  خواهد نمود. او به  بيّنه  (شاهد) نيازى نخواهد داشت ؛ زيرا خداى  تعالى امور را به  وى الهام  مى کند و او بر پايه  دانش  خود داورى مى کند و هر قومى را به  آنچه  پنهان  نموده اند آگاه  مى سازد.
بديهى است  قضاوتى که  با الهام  خداوند صورت  گيرد در آن  هيچ  اشتباه  و بى عدالتى  نخواهد بود؛ اما در اينجا چند سؤال  مطرح  است : اول  اينکه  آيا امام  مهدى (ع ) خود به  تنهايى امر قضا را به  عهده  خواهد گرفت  يا اينکه کسانى ديگرى را هم  براى قضاوت  برمى گزيند؟ و دوم  اينکه  اگر امام  مهدى (ع ) کسان  ديگرى  را هم  براى قضاوت  ميان  مردم  برمى گزيند، چه  تضمينى  وجود دارد که  آنها دچار اشتباه  و خطا و يا قضاوت  ناعادلانه  نشوند؟ در پاسخ  اين  دو سؤال  بايد گفت : آنچه  از روايات  استفاده  مى شود اين  است  که  آن  حضرت  تعدادى از ياران  خود را برمى گزيند و براى قضاوت  به  سراسر جهان  گسيل  مى دارد، اما آنچه  باعث  مصون  بودن  آنها از اشتباه  و قضاوت  ناعادلانه  مى شود اين  است  که : اولاً، آنها در بالاترين  مراتب  تقوى و پرهيزگارى قرار دارند و ثانياً، در يک  ارتباط  مستقيم  با امام  خود، حکم  کليه  قضايايى را که  در آنها دچار شک  و ترديد شده اند دريافت  مى کنند.
در روايتى که  در اين  زمينه  از امام  صادق (ع ) نقل  شده  چنين  مى خوانيم :
إذا قام  القائم  بعث  فى أقاليم  الارض ، فى  کلّ إقليم  رجلاً، يقول : عهدک  فى کفّک ، فإذا ورد عليک  أمر لا تفهمه ، ولاتعرف  القضاء فيه  فانظر إلى کفّک  و اعمل  بما فيها. 22
هنگامى که  قائم  قيام  کند در کشورهاى  روى زمين  کسانى را برمى انگيزد، در هر سرزمين  يک  نفر را، و به  او مى گويد: فرمان  تو در کف  دست  تو است ، هرگاه  کارى براى تو پيش  آمد که  آن  را نفهميدى  و ندانستى چگونه  در آن  حکم  کنى ، به  کف  دست  خود بنگر و به  آنچه  در آن  (مکتوب ) است  عمل  کن .
3-2-2. عدالت  اقتصادى
عدالت  اقتصادى يکى از مهم ترين  شاخصه هاى عدالت  اجتماعى است  و به  جرأت  مى توان  گفت  که  بسيارى از تحولات  و نهضت هاى اجتماعى ، سياسى  که  در طول  تاريخ  در جوامع  مختلف  رخ  داده ، به  نوعى با اين  موضوع  مرتبط  بوده  است . اگر چه  سوگمندانه  بايد اذعان  داشت  که  هر چه  انسان ها براى تحقق  عدالت  اقتصادى بيشتر تلاش  کرده اند، کمتر بدان  دست  يافته اند و جز در مقاطعى محدود از حيات  بشر در کره  خاک ، عدالت  اقتصادى بر جوامع  حاکم  نبوده  است .
نگاهى اجمالى به  تاريخ  تحولات  نظام هاى  سياسى ، اجتماعى نشان  مى دهد که  در گذر زمان  نظام هاى  مختلفى با داعيه  برقرارى و گسترش  عدالت  اقتصادى به  ميدان  آمده اند و پس  از چند صباحى حاکميت ، و اتلاف  سرمايه هاى  مادى و معنوى ملت ها صحنة  سياست  را ترک  کرده اند، که  نظام هاى  سوسياليستى آخرين  نمونه  از اين  دست  نظام ها هستند.
در دولت  امام  مهدى (ع ) به  عنوان  آخرين  دولتى که  بر کره  خاک  حکومت  خواهد کرد، تأمين  عدالت  اقتصادى  نقش  و جايگاه  برجسته اى دارد و در روايت هاى اسلامى  نيز بر اين  بعد از ابعاد عدالت  موعود بسيار تأکيد شده  است . با نگاهى گذرا به  روايات  اسلامى به  روشنى مى توان  دريافت  که  با استقرار حکومت  مهدوى ، رفاه  اقتصادى همراه  با قسط  و عدالت  بر سراسر جهان  حاکم  شده  و بشر به  آرزوى ديرين  خود دست  مى يابد.
براى به  دست  آوردن  تصويرى اجمالى  از عدالت  و رفاه  اقتصادى عصر ظهور، به  چند نمونه  از روايت هايى  که  در اين  زمينه  وارد شده اند، اشاره  مى کنيم :
يکون  المهدى فى أمّتى … تتنعّم  أمّتى فى زمانه  تنعّماً لم  يتنعّم  (يتنعّموا) مثله  قطّ، البرّ منهم  والفاجر. يرسل  السّماء عليهم  مدراراً ولا تحبس الارض  من  نباتها، و يکون المال  کدوساً، يأتيه  الرجل  فيسأله  فيحثى له  فى ثوبه  ما استطاع  أن  يحمله . 23
مهدى در امت  من  است … . امت  من ، ] اعم  از [ نيکان  و بدان  آنها، در عصر او به  آنچنان  رفاه  و آسايشى دست  مى يابند که  هرگز مانند آن  سابقه  نداشته  است . آسمان  بر آنها بارش  فراوان  مى فرستد و زمين  گياهانش  را از آنها دريغ  نمى دارد. در آن  زمان  مال  و ثروت  چون  خرمن  برهم  انباشته  مى شود. مردى پيش  آن  حضرت  مى آيد و از او درخواست  ] کمک  [ مى کند. ايشان  هم  به  مقدارى که  آن  مرد مى تواند با خود بردارد در لباسش  مى ريزد.
امام  محمدباقر(ع ) نيز عدالت  اقتصادى دوران  ظهور را چنين  توصيف  مى کنند:
…فإنّه  يقسم  بالسويّة  و يعدل  فى  خلق  الرحمن ، البرّ منهم  والفاجر. 24
…او مال  و ثروت  را به  مساوات  ] بين  مردم  [ تقسيم  و در ميان  آفريدگان  ] خداى [ رحمان ، ] اعم  از [ نيکان  و بدان  آنها، عدالت  برقرار مى کند.
آن  حضرت  در روايتى ديگر در بيان  رفاه  عمومى و برابرى اقتصادى که  در عصر حاکميت  حضرت  قائم (ع ) ايجاد مى شود، مى فرمايند:
… و يعطى الناس  عطايا مرتين  فى السنة  و يرزقهم  فى الشهر رزقين  و يسوّى بين الناس  حتى لاترى محتاجاً الى الزکاة  و يجى ء أصحاب  الزکاة  بزکاتهم  إلى المحاويج  من  شيعته  فلايقبلونها، فيصرّونها و يدورون  فى دورهم  فيخرجون  إليهم ، فيقولون : لاحاجة  لنا فى دراهمکم ،… و يجتمع  إليه  أموال  أهل  الدنيا کلّها من  بطن  الارض  و ظهرها، فيقال  للناس : تعالوا إلى ما قطعتم  فيه  الارحام  و سفکتم  فيه  الدم  الحرام ، و رکبتم  فيه  المحارم . فيعطى عطاء لم  يعطه  أحد قبله . 25
… او بخشش هايش  را دو بار در سال  بر مردم  ارزانى  مى دارد و در هر ماه  دو بار به  آنها روزى مى دهد. او ميان  مردم  چنان  برابرى ايجاد مى کند ک  هيچ  نيازمند زکاتى يافت  نمى شود. صاحبان  زکات  با زکات هاى خود به  سوى مستمندان  از شيعيان  او روى مى آورند، اما آنها از پذيرش  زکات  خوددارى مى کند. پس  صاحبان  زکات ، زکاتشان  را در هميان  گذاشته ، در خانه هاى مستمندان  مى گردانند و به  آنها عرضه  مى کنند، اما آنها مى گويند: ما را نيازى  به  دراهم  شما نيست … همة  اموال  اهل  دنيا، چه  ] آنها که  [ از دل  زمين  ] به  دست  مى آيد [ و ] چه  آنها که  [ از روى  زمين  ] حاصل  مى شود [ نزد او جمع  مى شود؛ پس  او به  مردم  مى گويد: بياييد به  سوى آنچه  در راه  ] به  دست  آوردن  [ آن  پيوندهاى  خويشى را گسستيد؛ خون  به  ناحق  ريختيد و به  محارم  دست  يازيديد. پس  او آنچنان  بخششى به  مردم  ارزانى مى کند که  پيش  از آن  هيچکس  ارزانى نداشته  است .
نکته  مهمى که  از اين  روايات  و برخى  ديگر از روايات  به  دست  مى آيد اين  است  که  در زمان  امام  مهدى (ع ) مردم  علاوه  بر بى نيازى ظاهرى  که  در اثر گسترش  رفاه  عمومى و توزيع  عادلانه  ثروت ها، بدان  دست  مى يابند؛ از نظر باطنى نيز به  بى نيازى  مى رسند و روحيه  زياده خواهى و زياده طلبى  در آنها از ميان  مى رود تا آنجا که  از پذيرش  مال  و ثروتى  که  احساس  مى کنند نيازى بدان  ندارند خوددارى مى کنند. روايت  زير که  از پيامبر گرامى اسلام (ص ) نقل  شده ، اين  نکته  را به  روشنى بيان  مى کند:
إذا خرج  المهديّ ألقى الله تعالى الغنى  فى قلوب  العباد، حتّى يقول  المهديّ: من  يريد المال ؟ فلا يأتيه  أحد إلاّ واحد يقول  أنا. فيقول : أحث  فيحثى فيحمل  على ظهره ، حتى إذا أتى أقصى  الناس . قال : ألا أرانى شرّ من  هاهنا، فيرجع  فيردّه  إليه ، فيقول : خذ مالک ، لاحاجة  لى فيه . 26
هنگامى که  مهدى ظهور کند، خداوند تعالى  بى نيازى را در دل هاى بندگان  جايگزين  مى سازد، تا آنجا که  وقتى مهدى مى گويد: چه  کسى مال  و دارايى مى خواهد؟ جز يک  نفر هيچکس  به  سوى  او نمى آيد. پس  او مى گويد: ] هر چه  خواهى [ برگير. آن  مرد هم  مقدارى مال  برگرفته  بر دوش  خود گذاشته  مى رود، تا آنجا که  به  دورترين  مردم  مى رسد. در اين  وقت  مى گويد: آيا من  از اين  مردم  هم  بدترم . پس  باز مى گردد و آن  مال  را به  مهدى برمى گرداند و مى گويد: مالت  را بگير نيازى به  آن  ندارم .
در زمان  امام  مهدى (ع ) مردم  علاوه  بر بى نيازى  ظاهرى از نظر باطنى نيز به  بى نيازى مى رسند و روحيه  زياده خواهى و زياده طلبى در آنها از ميان  مى رود تا آنجا که  از پذيرش  مال  و ثروتى که  احساس  مى کنند نيازى بدان  ندارند خوددارى مى کنند.
عدالت  مهدوى نه  تنها نمودهاى مختلف  روابط  اجتماعى را تحت  تأثير قرار داده  و روابط  فرهنگى ، آموزشى ، حقوقى ، قضايى و اقتصادى جوامع  انسانى را عادلانه  مى سازد، بلکه  بر روابط  فردى مردم  نيز تأثير گذاشته  و تا اندرونى ترين  و شخصى ترين  روابط  مردم  نيز نفوذ مى کند؛ کارى که  از عهدة  هيچ  نظام  سياسى ، اجتماعى ساخته  نيست .
براى روشن تر اين  موضوع  توجه  شما را به  روايتى که  از امام  صادق (ع ) نقل  شده  جلب  مى کنيم . آن  حضرت  در توصيف  عدالت  قائم  آل محمد(ع ) مى فرمايد:
… أما والله ليدخلنّ عليهم  عدله  جوف  بيوتهم  کما يدخل  الحرّ والقرّ. 27
به  خدا سوگند، او عدالتش  را تا آخرين  زواياى  خانه هاى مردم  وارد مى کند، همچنانکه  سرما و گرما وارد خانه ها مى شود.
براساس  اين  روايت  مى توان  گفت  که  در زمان  امام  مهدى (ع ) روابط  خانوادگى ، اعم  از روابط  زن  و شوهر، روابط  پدر و مادر و فرزندان  و روابط  ساير خويشان  و بستگان  با يکديگر بر پايه  عدالت  سامان  مى يابد و هرگونه  ستم ، تجاوز، بى عدالتى و تضييع  حقوق  از نهاد خانواده ، به  عنوان  اساسى ترين  رکن  اجتماع ، رخت  برمى بندد. قطعاً در چنين  شرايطى همة  آسيب ها و نابسامانى هاى  اجتماعى که  در اثر نبود روابط  عادلانه  و انسانى در کانون  خانواده ها به  وجود مى آيد، از بين  مى رود.
4. اهداف  عدالت  موعود
از مجموعه  آنچه  تا کنون  گفته  شد به  تصوير جامعى  از شرايط  اجتماعى ، فرهنگى و اقتصادى عصر ظهور دست  مى يابيم  و بر ما روشن  مى شود که  عدالت  موعود چگونه  جوامع  انسانى را متحول  ساخته  و زمينة  رشد و کمال  معنوى انسان ها را فراهم  مى سازد. به  بيان  ديگر عدالت  موعود، همه  ابعاد وجود آدمى را هدف  قرار داده  و چون  ميزانى دقيق ، زندگى مادى و معنوى انسان ها را به  اعتدال  مى کشاند.
عدالت  مهدوى ـ چنانکه  در کلام  پيامبر گرامى  اسلام (ص ) نيز بر آن  تأکيد شده  ـ انسانى را که  در پس  قرون  و اعصار از اصل  خود دور و در حجاب هاى ظلمانى غوطه ور شده  بود، با حقيقت  خود آشنا و به  اصل  خود برمى گرداند:
تأوى إليه  أمّته  کما تأوى النَّحلة  ] إلى [ يعسوبها، يملاء الارض  عدلاً کما ملئت  جورا، حتّى  يکون  الناس  على مثل  أمرهم  الاوّل . 28
امت  مهدى به  سوى او پناه  مى برند، چنانکه  زنبوران  عسل  به  ملکة  خود پناه  مى آورند. او زمين  را از عدالت  پر مى سازد، همچنانکه  از ستم  انباشته  شده  بود؛ تا مردم  آن گونه  شوند که  در آغاز ] آفرينش  [ بودند.
با اين  بيان  مى توان  گفت  که  در فرهنگ  مهدوى ، عدالت ، مظهر همه  خوبى ها و ظلم ، نماد همه  بدى هاست  و از اين  رو عدالت  جامع  همه  هدف هايى است  که  مى توان  براى انقلاب  رهايى بخش  امام  مهدى (ع ) تصور کرد. و به  همين  دليل  است  که  مى بينيم  در روايات  بيش  از هر چيز بر عدالت  گسترى و ظلم  ستيزى آن  حضرت  تأکيد شده  است .
پى نوشتها:
1 . قرآن  کريم  شرک  را ستمى بزرگ  برشمرده  است : «… إنّ الشرک  لظلم  عظيم » (سوره  لقمان (31) آيه  13.
2 . در آيات  متعددى از قرآن  از «ظلم  به  خود» سخن  به  ميان  آمده  است  که  براى نمونه  به  اين  موارد مى توان  اشاره  کرد: «ثمّ أورثنا الکتاب  الذين  اصطفينا من  عبادنا فمنهم  ظالم  لنفسه  و…» (سوره  فاطر (35) آيه  32)؛ «… و من  يتّعد حدود الله فقد ظلم  نفسه » (سوره  طلاق  (65) آيه  1).
3 . يکى از آيات  قرآن  که  در آن  از ظلم  به  مردم  سخن  گفته  شده  آيه  زير است : «إنمّا السبيل  على الذين  يظلمون  الناس  و يبغون  فى الارض  بغير الحق …» (سوره  شورى (42) آيه  42).
4 . سوره  نساء (4) آيه  48.
5 . نهج البلاغه ، ترجمه  مهدى فولادوند، خطبه  174، ص 228.
6 . سوره  توبه  (9) آيه  33.
7 . المجلسى ، محمدباقر، بحارالانوار، ج 51، ص 60، ح 58.
8 . ر.ک : همان ، ص  60-61.
9 . القمى ، ابوالحسن  على بن  ابراهيم ، تفسير القمى ، ج 1، ص 228؛ بحارالانوار، ج 51، ص 50. گفتنى است  آنچه  در بحارالانوار از تفسير ياد شده  نقل  شده ، اندکى با متن  نسخة  چاپى اين  تفسير تفاوت  دارد و آنچه  در اينجا آمده  عبارت  نقل  شده  در بحارالانوار است .
10. سوره  حج (22) آيه  41.
11. بحارالانوار، ج 51، ص 47-48، ح 9.
12. الطوسى ، ابوجعفر محمدبن  الحسن ، کتاب  الغيبة ، ص 114؛ بحارالانوار، ج 51، ص 75، ح 29.
13. بحارالانوار، ج 52، ص 280، ح 6.
14. همان ، ص 321-322، ح 29.
15. سوره  حديد(57) آيه  17.
16. الصدوق ، ابوجعفر محمدبن  الحسن ، کمال الدين  و تمام النعمة ، ج 2، ص 668، ح 13.
17. بحارالانوار، ج 51، ص 53، ح 31.
18. الکلينى ، ابوجعفر محمدبن  يعقوب ، الکافى ، ج 1، ص 25، ح 21.
19. برخى از نويسندگان  اين  روايت  را اين گونه  ترجمه  کرده اند: «در زمان  مهدى (ع ) به  همة  مردم ، حکمت  و علم  بياموزند. تا آنجا که  زنان  در خانه ها، با کتاب  خدا و سنت  پيامبر، قضاوت  کنند» حکيمى ، محمد، عصر زندگى و چگونگى  آينده  انسان  و اسلام ، ص 191.
20. النعمانى ، ابن  ابى زينب  محمدبن  ابراهيم ، غيبت  نعمانى ، ترجمه  محمد جواد غفارى ، باب  13، ص 337، ح 30.
21. بحارالانوار، ج 52، ص 339، ح 86.
22. غيبت  نعمانى ، باب 21، ص 443، ح 8.
23. بحارالانوار، ج 36، ص 369.
24. همان ، ج  51، ص 29، ح 2.
25. همان ، ج 52، ص 390، ج 12.
26. ابن  حماد، الفتن ، ص 100، به  نقل  از: معجم  احاديث  الامام  المهدى ، ج 1، ص 240، ح 145.
27. بحارالانوار، ج 52، ص 362، ح 131.
28. الفتن ، ص 99 به  نقل  از: معجم  احاديث  الامام  المهدى ، ج 1، ص 220، ح 130.
منبع : ابراهيم شفيعى سروستانى ؛مجله موعود36.