فرهنگ و تمدن شیعه » شخصیتها » عالمان دین »

ابو محمد، حسن بن ابى الحسن دیلمى(ره)

‎اشاره:

تاریخ ولادت ابو محمد، حسن بن ابى الحسن دیلمى دقیقا مشخص نشده، اما به طور حتم، از علماى قرن ‏هشتم هجرى است‎ . بعضى نام او را چنین گفته ‏اند: حسن بن ابى الحسن بن محمد دیلمى، که محمد نام جد آن بزرگوار است. ‏بعضى دیگر گفته‏ اند: حسن بن ابى الحسن، محمد دیلمى که محمد را نام پدر اودانسته ‏اند و کنیه ‏اش را ابو ‏الحسن‎.‎

صاحبان تراجم و علماى رجال پیرامون این مسئله بسیار بحث و مناظره کرده ‏اند‎ اما گذشته از تمام بحث‏ ها نظریه صحیح این است که: »محمد« نام جد آن بزرگوار است نه پدر او و صحیح ‏این است: حسن بن ابى الحسن بن محمد دیلمى‎  دلیل ما بر این مدعا آن است که مصنف در کتاب شریف اعلام الدین، ص ۹۷ مى ‏فرماید: »یقول العبد الفقیر ‏إلى رحمه الله و عفوه، الحسن بن على بن محمد بن الدیلمى تغمده اللّه برحمته و مسامحته و غفرانه، جامع ‏هذا المجموع‎…«‎

از این عبارت به وضوح پیدا است که نام او حسن، نام پدر او على، و نام جد او محمد است و کنیه ابو ‏الحسن کنیه رایج براى نام على است نه محمد‎.‎

‎ مقام علمى

براى درک مقام علمى هر کس،باید نظرى به کلمات بزرگان معاصر و متأخر از او انداخت و دید که آنها ‏چگونه شخص مورد نظر را معرفى کرده ‏اند‎با نگاهى اجمالى به کلمات بزرگان پیرامون دیلمى صفاتى هم چون: عارف، عالم، محدث، کامل، وجه من ‏کبار اصحابنا فى الفقه و الحدیث و العرفان و المغازى و السیر و… را در وصف او مى‏ بینیم‎ از حیث اعتماد و وثاقت هم، همین بس که علامه مجلسى رحمه‏ الله کتاب شریف اعلام الدین و ارشاد القلوب ‏را از آن بزرگوار در بحار الانوار نقل کرده‎.‎

صاحب وسائل الشیعه نیز، بسیار از کتابهاى او نقل مى‏ کند و این به خاطر اعتماد بزرگان به وثاقت او و ‏مقام علمى و تقواى آن بزرگ مرد عرصه علم و تقوا است‎ پس به اعتراف جمیع بزرگانى که نامى از دیلمى برده ‏اند، او از بزرگان اصحاب امامیه در علوم مختلف، ‏خصوصا فقه و حدیث و عرفان است‎.‎

‎ طبقه

در مورد طبقه حسن بن على دیلمى نیز، مانند سال ولادت او اختلاف فراوانى است به طورى که بعضى او ‏را از علماى قرن پنجم دانسته ‏اند و بعضى تا قرن نهم را ذکر کرده‏ اند‎ با قطع نظر از تمام اقوال که در کتب تراجم به صورت مبسوط ذکر شده، نتیجه ‏اى که در چند جمله خلاصه، ‏به عنوان نظر نهایى مى ‏توان قبول کرد آن است که‎ با توجه به نقل دیلمى از ورام بن ابى فراس، متوفاى ۶۰۵ هجرى، در جلد اول کتاب؛ و نقل او از کتاب ‏شریف الألفین علامه حلى، متوفاى ۷۲۶ هجرى، در جلد دوم کتاب ارشاد القلوب؛ روشن مى‏ شود که حسن ‏بن على دیلمى متأخر از آن دو بزرگوار است‎ هم چنین ابن فهد حلى متوفاى ۸۴۱ هجرى در »عده الداعى« از دیلمى مطلب نقل مى ‏کند‎.‎

از این توضیحات نتیجه مى‏ گیریم که: دوران زندگى حسن بن ابى الحسن دیلمى قطعا بین سال‏ هاى ۷۲۶ تا ‏قبل از ۸۴۱ بوده است (البته ممکن است چند سال تفاوت وجود داشته باشد‎).‎ با این بیان، نیازى به بحث‏ هاى طولانى ذکر شده در کتب تراجم و رجال وجود ندارد‎.‎

‎  ‎تألیفات

‏۱‏‎ ‎ارشاد القلوب الى الصواب:

این کتاب معروف‏ترین کتاب دیلمى است و در دو جزء تألیف شده، جزء ‏اول در مواعظ و حکمت ‏هاى قرآن و سنت و جزء دوم در مناقب امیر المؤمنین على علیه ‏السلام و ائمه ‏طاهرین علیه ‏السلام‎ ارشاد القلوب بارها در ایران و نجف چاپ شده است اما چاپ موجود در برنامه، بدون مقدمه و تحقیق و ‏فهرست ‏هاى لازم است. ان شاء الله بزودى به بهترین وجه تجدید چاپ شود، چرا که کتابى بسیار ارزشمند ‏در اخلاق و مواعظ است‎.‎

‏۲‏‎ ‎غرر الأخبار و درر الآثار:
در مناقب اهل بیت عصمت و طهارت علیه ‏السلام‎ این کتاب ظاهرا هنوز چاپ نشده و به صورت خطى در کتابخانه ملى موجود است‎.‎

‏۳‏‎ ‎اعلام الدین فی صفات المؤمنین:

از کتابهاى مهم دیلمى، و شامل مواعظ بلند اخلاقى است و در آن ‏بحث‏ هاى کلام، تفسیر، مواعظ، ادعیه، صفات حسنه و رذائل اخلاق و بحث ‏هاى متنوع و فراوان دیگرى از ‏کلام معصومین علیه ‏السلام نقل کرده است‎  این کتاب در ۵۳۰ صفحه و با تحقیق و مقدمه خوبى به چاپ رسیده است‏‎.‎

‏۴‏‎ ‎الأربعون حدیثا:

کتابى است که چاپ نشده و نسخه آن هم یافت نمى ‏شود‎ از بین کتب فوق، کتاب ارشاد القلوب و اعلام الدین از جمله مآخذ بحار الانوار هستند و علامه
مجلسى ‏بسیار در بحار از آنها نقل کرده است‎.‎

‎ وفات

تاریخ وفات دیلمى به طور تعیین، مشخص نیست؛ اما بنابر نقل علامه سید محسن امین در اعیان الشیعه، ج ‏‏۱، ص ۵۳۷،وفات او در سال ۸۴۱ هجرى بوده است‏‎ .این نظریه، با توجه به مطالبى که پیرامون طبقه و دوران زندگى دیلمى اشاره کردیم قریب به واقع جلوه ‏مى‏ کند‎.‎

‎  ‎