ابن سکیت

یَعْقوب بن اِسْحاق دورَقی اَهْوازی معروف به اِبْن سِکّیت (۱۸۶ق – ۲۴۴ق)، از بزرگان اهل لغت و ادب و از شیعیان ویاران امام جواد(ع) و امام هادی(ع).
دلیل نام‌گذاری‌اش به ابن سکیت، سکوت‌های طولانی پدرش بوده است. او از عالمان مهم علم نحو و ادبیات عرب است و مهمترین اثرش اصلاح المنطق نام دارد.
وقتی متوکل از او درباره مقایسه فرزندانش (المعتز بالله و المؤید بالله) با فرزندان حضرت علی (ع) (حسنین) سؤال کرد، او در پاسخ، گفت: قنبر غلام علی (ع) برتر از تو و فرزندانت است. همین امر باعث کشته شدن او به دستور متوکل شد.
ولادت و کنیه
گفته شده ابن سکیت در سال ۱۸۶ق[۱] در دورق، از شهرهای خوزستان به دنیا آمد و سپس همراه خانواده‌اش به بغداد رفت.[۲]
کنیه ابن سکیت، ابویوسف است.[۳] سکیت لقب اسحاق، پدر او بوده که اشاره به سکوت‌های طولانی او دارد.[۴]
شخصیت و جایگاه علمی
عالمان شیعی، وی را از اصحاب امام جواد(ع) و امام هادی(ع) معرفی کرده‌اند که نزد آنان محترم بوده است.[۵] رجالیان شیعه او را ثقه و از بزرگان علم لغت و نحو دانسته و گفته‌اند هیچ طعنی درباره او نیست.[۶] افندی اصفهانی از ثعلب نقل کرده است که پس از ابن اعرابی کسی عالم‌تر از ابن سکیت به لغت نبود.[۷]
مدرس تبریزی نیز او را از بزرگان شعر و ادب و نحو و لغت و حامل علوم عربیه و ثقه دانسته است و گفته است که در شعر و علوم قرآنی تبحر داشت.[۸]
آثار
ابن سکیت تألیفاتی دارد که در شمار مهمترین منابع علم لغت و نحو است.
آثار چاپی
اصلاح المنطق که معروفترین اثر وی است
الاضداد
الالفاظ
القلب و الابدال
شرح دیوان الحُطَیئه
شرح دیوان الخنساء
دیوان طرفه بن عبد
شرح دیوان عروه بن ورد
شرح دیوان قیس بن خطیم
شرح دیوان نابغه ذبیانی
شرح دیوان مزرّد
آثار خطی
البحث
المقصور و الممدود
منطق الطیر و منطق الریاحین
آثار منسوب
الابل
الاجناس الکبیر
الارضین و الجبال و الاودیه
الاصوات
الامثال
ساب
الانواع
الایام و اللیالی
البیان
التصغیر
التوسعه فی کلام العرب
خلق الانسان
الدعاء
الزبرج
السرج و اللجام
سرقات الشعراء و ما تواردوا علیه
الطرق
الطیر
فَعَل و اَفْعَل
المثنی و المبنی و المکنی
المذکر و المؤنث
معانی الابیات
معانی الشعر الکبیر
معانی الشعر الصغیر
النبات و الشجر
النوادر
الوحوش
الحشرات
ماجاء فی الشعر و ما حُرّف عن جهته
چگونگی شهادت
بنا بر نقل منابع، وی در ۵ رجب سال ۲۴۴ق و در ۵۸ سالگی درگذشت.[۹] روایات در باب چگونگی وفات او متفاوت است. برخی می‌گویند: او به دلیل شیعه بودن کشته شده[۱۰] و در این باره به داستان سوال و جواب او با متوکل اشاره کرده‌اند؛ ابن سکیت معلم فرزندان متوکل بود، روزی متوکل به او گفت: دو فرزند من «معتز» و «مؤید» نزد تو محبوب‎ترند یا حسنین فرزندان حضرت علی؟ ابن سکیت در پاسخ خلیفه عباسی گفت: به خدا سوگند قنبر خادم علی بن ابی طالب(ع) از دو فرزندت و پدر این دو نزد من بهتر است. متوکل سخت برآشفت و به کارگزارانش دستور داد تا زبانش را از پشت سرش بیرون بکشند.[۱۱] همچنین نقل شده غلامان متوکل به امر او ابن سکیت را زیر پا انداختند و شکمش را لگدمال کردند و به خانه‌اش بردند تا درگذشت.[۱۲]
پانویس
دائره المعارف تشیع، ج ۱، ص ۳۲۶.
صدر، تأسیس الشیعه، ص ۱۵۵.
نجاشی، رجال نجاشی، ص ۴۴۹.
صدر، تأسیس الشیعه، ص۱۵۵.
نجاشی، رجال نجاشی، ص ۴۴۹. تفرشی، نقد الرجال، ج ۵، ص ۹۴.
حلی، خلاصه الاقوال، ص ۲۹۹.
افندی، ریاض العلماء، ج۵، ص ۳۸۵.
مدرس، ریحانه الادب، ج ۷، ص ۵۶ و ۵۷.
دانشنامه ایران و اسلام، ج ۲، ص ۶۳۱.
نجاشی، رجال نجاشی، ص ۴۴۹.
خویی، معجم رجال الحدیث، ج ۲۱، ص ۱۳۹.
امین، اعیان الشیعه، ج ۱۰، ص ۳۰۶.
منابع
نجاشی، احمد بن علی، رجال نجاشی، قم،جامعه مدرسین، ۱۴۱۶ق.
افندی، عبدالله، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، قم، مطبعه الخیام، بی‌تا.
حلی، حسن بن یوسف، خلاصه الاقوال فی معرفه الرجال، نشر الفقاهه، ۱۴۱۷ق.
خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بی‌جا، بی‌نا، ۱۴۱۳ق.
امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف، بی‌تا.
تفرشی، مصطفی بن حسین، نقد الرجال، قم، آل البیت، ۱۴۱۸ق.
مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانه الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب، تهران، خیام، ۱۳۶۹ش.
صدر، حسن، تاسیس الشیعه لعلوم الاسلام، تهران، اعلمی، ۱۳۷۵ش.