آسیب های تهدیدکننده بنیان خانواده(۲)

همان طورکه در قسمت قبل گفتیم ، دلایل گوناگونی موجب آسیب دیدن پیوند عاطفی خانواده شده و انسجام آن را به مخاطره می اندازند . یکی از این موارد ، فردگرایی است . در دنیای پرشتاب امروز ، عواملی وجود دارند که انسانها را به صورت انفرادی به خود مشغول می کنند و آنها را از تعامل با دیگران باز می دارند . رسانه های جمعی از جمله این عوامل هستند . این ابزارهای الکترونیکی درکنار فواید بیشمار خود ، اثرات منفی نیز دارند . امروزه رسانه ها ، اطلاعات جامع و مفیدی را در زمینه های گوناگون علمی ، فرهنگی و آموزش های عمومی ، به انسانها ارائه می کنند . برخی از رسانه های ارتباطی ، این قابلیت را دارند که به سرعت و با جامعیت مطلوب ، اطلاعات را دراختیار جویندگان قرار دهند . اما درکنار جنبه های مثبت این ابزارهای الکترونیکی ، باید به برخی از کارکردهای منفی آنها نیز توجه داشت . رسانه ها می توانند به تدریج فضای روانی و ارتباطی داخل خانواده را خدشه دار کرده و اعضای خانواده را به واگرایی سوق دهند . در این صورت گرچه ظاهرا” اعضای خانواده در یک فضای مشترک زندگی می کنند ، اما تعامل عاطفی و سازنده با یکدیگر ندارند .

روان شناسان می گویند ، پیوند عاطفی که یکی از مؤلفه های خانواده های منسجم است ، دراثر استمرار فضای گفت و گو و تبادل نظر میان اعضای آن ، شکل می گیرد . اما رسانه های جمعی به اشکال گوناگون این پیوند عاطفی مخدوش می سازند و به آن آسیب می رسانند . این آسیب در دو نوع ارتباط ، خود را نشان می دهد . یکی ارتباط بین فرزندان با والدین / و دیگری ارتباط بین زن و شوهر / تجربیات نشان می دهد که هراندازه ارتباط میان فرزندان و والدین و هم چنین ارتباط میان همسران کاهش یابد ، فاصله عاطفی میان اعضای خانواده بیشتر می شود . آمارهای رسمی در برخی از کشورها نشان می دهد میزان استفاده از اینترنت و اتاق های چت ( Room Chat ) به گونه ای است که از اتاق چت به عنوان زندگی دوم یاد می شود که زندگی اول را به مخاطره انداخته است . شاید بدبینانه به نظر برسد اگر بگوییم که مثل حشره ای که در تار عنبکوت گرفتار شده ، ما نیز در محاصره رسانه ها هستیم ، ولی این مسئله به حقیقت نزدیک است . رادیو ، تلویزیون ، ماهواره ، اینترنت و تلفن همراه ، هرکدام به نوعی بر زندگی ما تاثیر می گذارند . استفاده از این ابزارها و فناوری های نو ، آثار عمیقی در روابط خانوادگی و اجتماعی دارد .

رسانه ها در دوران کنونی ، بخش جدایی ناپذیر از زندگی مردم شده اند . امروزه رسانه های جمعی در جهت دهی افکار عمومی مردم ، حضوری مؤثر دارند . این وسایل ارتباطی سعی می کنند الگوهای نوینی را به جوامع عرضه کنند . تأثیر و سلطه این ابزارها به حدی است که خصوصی ترین تجربه های انسانی ازجمله هیجان ها و احساسات عمیق را در آدمی بر می انگیزند و درجهت دلخواه خود هدایت می کنند . درمیان ابزارهای رسانه ای ، از تلویزیون به عنوان یکی از تأثیرگذارترین وسایل ارتباطی نام برده می شود . تلویزیون ازجمله وسایل ارتباط جمعی است که استفاده از آن نیازمند تخصص و دانش ویژه ای نیست . همه گروه های سنی جامعه به آسانی به آن دسترسی دارند و متناسب با دانش ، تجربه ، نیازها و علایق خود از آن بهره می برند . شاید بتوان از تلویزیون به عنوان همدم همیشگی انسان امروز نام برد که از دوران کودکی تا کهن سالی با اوست .

دکتر مک گایر ( M. Guyer ) پژوهشگر مؤسسه تحقیقاتی لندن ، ورود ابزارهای رسانه ای به درون خانواده ها را به ورود بیگانه تشبیه کرده است و می گوید :
” به طور متوسط شش روز در هفته ، بیگانه ای در خانه شما حضور می یابد . بیگانه ای که آزادانه و در همه جای خانه سر می زند و تاثیر می گذارد . این بیگانه وظیفه ساده ای دارد و آن محدود کردن توانایی ما و بچه ها در تشخیص رؤیا از واقعیت است . ما به او اجازه می دهیم در هر ساعتی وارد خانه شود . اگر درباره بیگانگان و غریبه ها به بچه ها هشدار می دهیم ، متاسفانه درباره این بیگانه ، هیچ هشداری به بچه ها نمی دهیم . این بیگانه یکسره حرف می زند و هرچه می خواهد می گوید و دیگران هم گوش می دهند . ”
پژوهشگر دیگری به نام” جان تیلور گاتر ” Gutter نیز می گوید :
” تلویزیون و رسانه ها با سرگرم کردن کودکان به دنیای مجازی ، فرصت تجربه دنیای حقیقی و آشنا شدن با واقعیت های جذاب ، نشاط آور و حتی مخاطره آمیز را از آنان سلب می کنند و این امر آنان را بی حوصله و ناآرام می سازد . ما باید کودکان را با دنیای واقعی آشنا کنیم . ”
در گزارشی از زنان آمریکا نیز آمده است که بسیاری از زنان آمریکایی ، بیش از آنکه به فکر مراقبت از کودکان خود باشند ، تلویزیون تماشا می کنند . در این گزارش آمده است که مراقبت از کودکان و صحبت کردن با آنها در اولویت بسیار پایین تری قرار دارد . این امر به منزله کاهش میزان ارتباطات انسانی بویژه با کودکان است که عامل مهمی در آسیپ پذیری خانواده ها محسوب می شود .

آقای دکتر رضا پورحسین ، روان شناس ایرانی می گوید :
” گسترش رسانه های جمعی و ارتباطی ، ارتباط مستقیمی با فرد گرایی و دوری از گروه دارد . برای رهایی از این وضعیت ، باید فرهنگ صحیح استفاده از ابزارهای رسانه ای گسترش یابد . در این فرهنگ ، این ابزارها باید در خدمت تعالی انسان ها باشند ، نه شکل دهنده رفتار آنان / بنابراین خانواده ها باید رویکردی مبنی بر کاهش استفاده از ابزارهای رسانه ای داشته باشند و از این وسائل به صورت کنترل شده ای استفاده نمایند . طبیعی است در چنین وضعیتی ، فضای خانواده برای گفتگو و تفاهم آماده می شود . “

همان طورکه دکتر پور حسین اشاره کرد ، رسانه ها باید ابزاری در خدمت انسان باشند ، تا آدمی از طریق آنها بتواند به اهداف متعالی دست یابد . در بینش دینی ازآنجا که رسیدن به تکامل روحی ، انسانی و اخلاقی ، هدف غایی زندگی است ، همه چیز باید در راستای این هدف قرار گیرد . در منطق دین ، از آنجاکه انسان باید برای کسب آگاهی و افزایش دانش و بصیرت خود بکوشد ، رسانه های ارتباطی و اطلاع رسانی باید در این زمینه ، کارکردی سازنده و مفید داشته باشند . در قرآن کریم ، خداوند به بندگانی که قولها و سخن های گوناگون را می شنوند ، اما از بهترین آنها تبعیت می کنند ، بشارت می دهد . این منطق قرآنی به ما یادآور می شود که انسان با کمک ابزارهای شناختی مثل چشم و گوش که خداوند در اختیار او گذاشته است ، وظیفه دارد درمورد آنچه که در پیرامونش می گذرد ، آگاهی و شناخت پیدا کند . این ابزارهای شناختی ، داده های زیادی را به ذهن و روح انسان منتقل می کنند . دراین میان ، انسانی که مزین به تربیت الهی است ، این داده ها را به مدد عقل و آموزه های دینی پردازش می کند ، سپس آنچه را که سودمند است ، مورد استفاده قرار می دهد و آنچه را زیان آور است ، رها می کند . از این رهنمود زیبای قرآنی به فرهنگ صحیح استفاده از رسانه ها می توان پی برد . در دنیایی که بسیاری از ابزارهای ارتباطی درصددند معضلات اخلاقی و مفاسد فکری را ترویج کنند ، باید نگاهی هوشمندانه و از روی تدبر به استفاده از آخرین فناوری های ارتباطی داشت . با این وجود ، صاحب نظران علوم اجتماعی و روانشناسان معتقدند که حتی استفاده مثبت از رسانه های ارتباطی نیز باید کنترل شده و به دور از افراط و تفریط و همراه با برنامه ریزی صحیح باشد تا فضای عاطفی خانواده آسیب نبیند .

منبع: رادیو دری ایران