شیعه شناسی » فروع دین » نماز »

آثار تربیتى نماز.

اشاره:

نماز در لغت به معناى پرستش، نیاز، سجود، بندگى و اطاعت، خم شدن براى اظهار بندگى و اطاعت و یکى از فرایض دین و عبادت مخصوصى است که مسلمانان پنج بار در شبانه روز به جا مى آورند. نماز یعنى خدمت و بندگى، فرمان بردارى، سر فرود آوردن و تعظیم کردن به نشانه احترام. نماز، داروى نسیان و وسیله ذکر خداوند است نماز، رابطه معنوى مخلوق با خالق است نماز یعنى دل کندن از مادیات و پرواز دادن روح; یعنى پا را فراتر از دیدنى ها و شنیدنى ها نهادن.

نماز در قرآن و حدیث

فلسفه، فایده و آثار، شرایط و آداب و اوصاف نماز در آیات و روایات بسیارى آمده که پرداختن به همه آن ها در این جا ممکن نیست، لکن به طور مختصر قطره اى از دریاى معارف اسلامى را درباره نماز بازگو مى کنیم

نماز، بزرگ ترین عبادت و مهم ترین سفارش انبیا است لقمان حکیم پسرش را به نماز توصیه مى کند۱

حضرت عیسى(علیه السلام) در گهواره فرمود:

خدایم مرا به نماز و زکات سفارش کرده است

۲ حضرت ابراهیم(علیه السلام) همسر و کودک خویش را در بیابان هاى داغ مکه آن هنگام که هیچ آب و گیاهى نداشت، براى به پا داشتن نماز مسکن داد

۳ پیشوایان معصوم علیهم السلام هنگام نماز رنگ مى باختند

گرچه بعضى نماز را به خاطر بهشت یا ترس از عذاب جهنم مى خوانند، اما حضرت على(علیه السلام) نه براى تجارت و ترس از آتش، بلکه به خاطر شایستگى خدا براى عبادت نماز مى خواند۴

نماز، اهرم استعانت در غم ها و مشکلات است خداوند مى فرماید:

از صبر و نماز در مشکلات کمک بگیرید و بر آن ها پیروز شوید نماز به منزله پرچم و نشانه مکتب اسلام است پیامبر اکرم مى فرماید:

(علم الاسلام الصلوه)

نماز به منزله سر نسبت به تن است پیامبر(ص) مى فرماید:

(موضع الصلوه من الدین کموضع الراس من الجسد)۵

نماز براى اولیاى خدا شیرین و براى غیر آنان دشوار و سنگین است قرآن مى فرماید:

(وانها لکبیره الا على الخاشعین)۶

در اهمیت نماز همین بس که حضرت على(علیه السلام) در جنگ صفین و امام حسین(علیه السلام) در ظهر عاشورا دست از جنگ کشیدند و به نماز ایستادند و آن گاه که به على(علیه السلام) ایراد گرفتند که چه هنگام نماز است؟

ایشان فرمود:

ما براى همین مى جنگیم تا مردم اهل نماز باشند

در زیارت نامه وارث مى خوانیم:

(اشهد انک قد اقمت الصلوه; شهادت مى دهم که تو نماز را برپا داشتى)

حضرت على(علیه السلام) درباره نماز بارها سخن به میان آورده که در این جا به چند نمونه اشاره مى کنیم

الف) درباره برکات نماز مى فرماید:

فرشتگان، آنان را در بر مى گیرند و آرامش بر آنان نازل مى شود، درهاى آسمان بر آنان گشوده و جایگاه خوبى برایشان آماده مى شود۷

ب) در خطبه ۱۹۶ نهج البلاغه گوشه هایى از مفاسد اخلاقى هم چون کبر و سرکشى و ظلم را برمى شمارد و آن گاه مى فرماید:

نماز به همه وجود انسان آرامش مى بخشد، چشم ها را خاضع و خاشع مى گرداند، نفس سرکش را رام و دل ها را نرم و تکبر و بزرگ منشى را محو مى کند

ج) هم چنین در نامه اى به محمد بن ابى بکر مى نویسد:

نماز را در وقت معین آن به جاى آر و به خاطر آسوده بودن از کار نماز، پیش از وقت معین آن را برپاى مدار و آن را واپس می نداز۸

آداب نماز و آثار تربیتى آن

شرایط و آداب نماز به قدرى زیاد است که تمام نظام ها و روابط انسانى را به طور خودکار تنظیم و اصلاح مى کند توجه به همه آثار تربیتى نماز کار مشکلى است ولى ما چند نمونه آن را بیان مى کنیم:

ادب در برابر سخن امام جماعت; در نماز جماعت وقتى امام مشغول خواندن حمد و سوره است باید ساکت باشیم

مراعات حقوق دیگرا

آب وضو، مکان نمازگزار و لباس او باید حلال و از مال دیگران و غصبى نباشد; حتى اگر از مال خمس نداده لباس تهیه کند، نمازش باطل است

تغذیه و بهداشت نمازگزار

اگر نمازگزار از مشروبات الکلى استفاده کرده باشد، تا چهل روز نمازش مورد قبول نیست لباس نمازگزار نیز باید پاک باشد و بهتر است به هنگام نماز عطر و مسواک زد و موها را شانه کرد

همسردارى

کسى که به همسر خود نیش بزند، نمازش قبول نیست

ولایت

کسى که اهل نماز است ولى تسلیم طاغوت ها است و ولایت و حکومت رهبران اسلامى را پذیرا نیست، نمازش قبول نیست; گرچه تمام عمر در کنار کعبه باشد

نظم و ترتیب

در تمام کلمات و کارهاى نماز نظم و ترتیب به چشم مى خورد

انعطاف و هم آهنگى

امام جماعت باید با مردم هم آهنگ باشد

به این معنا که مراعات ضعیف ترین افراد را بکند اگر کسى دیر به جماعت رسید، امام باید کمى رکوع خود را طول بدهد تا او نیز به نماز برسد مردم نیز باید خود را با امام هم آهنگ کنند; مثلا کسانى که یک رکعت از نماز جماعت عقب هستند و در رکعت دوم به جماعت پیوسته اند، مى توانند با نوعى انعطاف و تغییر در نماز جماعت شرکت کنند

اعتماد

اگر هریک از امام یا مردم در انجام قسمتى از نماز شک کردند، باید به یک دیگر اعتماد کنند; یعنى با توجه به رفتار دیگرى تصمیم بگیرند

ورزش

اگرچه نماز براى انجام وظیفه الهى است، ولى طراحى آن طورى است که در لابه لاى نماز و حرکات رکوع و سجود یک نوع حرکت ورزشى نیز نهفته است

آموزش اجبارى

نمازگزار باید مسائل و احکام مورد نیاز خود را فراگیرد

آگاهى از اخبار

مردم با شرکت در نمازجمعه و جماعت با اخبار و مسائل دینى و مشکلات مسلمانان آشنا مى شوند

امر به معروف و نهى از منکر

(حى على الصلوه) در اذان یکى از بزرگ ترین معروف ها است

معانى بلند عبارات و الفاظ نماز

نمازگزار با گفتن (الله اکبر) ابهت همه ابرقدرت ها را مى شکند و خط بطلان بر همه قدرت هاى طاغوتى، وسوسه هاى ابلیس و جاذبه هاى مادى مى کشد

با گفتن (بسم الله) به کار خود قداست و کرامت مى دهد و در خود توکل و وابستگى به قدرت غیبى را ایجاد مى کند و به دنیا اعلام مى کند قدرتى که من به او پناه آورده ام، سرچشمه مهربانى ها است

با (الحمدلله) گفتن خود را از اطاعت کردن و بله قربان گفتن انسان هاى سفله و پست رها مى کند

با (رب العالمین) قدرت لایزال خداوندى را بر تمام جهانیان حاکم مى داند

با (الرحمن الرحیم) تمام هستى را از آن خدا معرفى مى کند

با این جمله بیان مى کند که نه تنها نعمت هاى مادى خداوند ما را احاطه کرده بلکه نعمت هاى معنوى خداوند نیز ما را فراگرفته است

با گفتن (مالک یوم الدین) مسیر و آینده را مشخص مى کند و یاد روز سخت دادرسى را در دل زنده مى کند

تا این جا، نمازگزار زمینه براى اظهار بندگى و ابراز نیاز و مددخواهى از خدا را فراهم مى کند و بعد از این مرحله با درک عظمت خدا و رحمتش و ابراز نیاز خویش مى گوید: (ایاک نعبد وایاک نستعین) تنها مطیع امر تو هستیم نه غلام حلقه به گوش جباران و تنها از تو یارى مى طلبیم

با گفتن (اهدنا الصراط المستقیم) از خدا طلب هدایت مى کند، چرا که با پیمودن این راه او به تمام هوس ها و افراط و تفریط ها و وسوسه هاى شیطانى پشت پا مى زند

با گفتن (صراط الذین انعمت علیهم) الگوها را مشخص مى کند

با (غیر المغضوب علیهم ولا الضالین) به گروه هاى انحرافى که انسان هاى پاک را اغفال مى کنند، هشدار مى دهد

با رکوع در برابر عظمت پرورگار، اظهار بندگى و اطاعت مى کند و فروتنى و تواضع و خضوع خود را در برابر عظمت پروردگار نشان مى دهد

با سجده، تذلل و اظهار کوچکى و خاکسارى در برابر خدا را نمایان مى سازد

ذکر مقدس (سبحان الله) که در تمام عبادت ها به چشم مى خورد، حقیقتى را در بر دارد که ریشه در همه عقاید و تفکرات صحیح اسلامى دوانده است و زیربناى ارتباط انسان با خدا و صفات کمال او است; روح تعبد و مغز عبادت، همان تسبیح است توحید و عدل و نبوت و امامت و معاد براساس تسبیح خدا و منزه دانستن او از عیوب و کمبودها است توحید خالص جز با منزه دانستن پروردگار از شریک و شبیه و عیب و عجز محقق نمى شود

آثار فردى و اجتماعى نماز

نماز تاثیر بسزایى در زندگى فردى و اجتماعى فرد دارد در این جا برخى از آن ها را فهرست وار بیان مى کنیم

نمازگزار در مقایسه با کسى که نماز نمى خواند، احساس آرامش بیش ترى دارد

هنگامى که از طریق نماز، روح خود را به معراج مى فرستد و با خدا و نام او پیوند مى دهد، احساس عزت و قدرت مى کند و از هیچ کس و هیچ قدرتى نمى ترسد

نمازگزار هیچ گاه چشمش را به چیزهاى حرام آلوده نمى کند و نمى گذارد هوس هاى زودگذر و وسوسه هاى شیطانى روح و ذهنش را مشغول کند در مقابل، دامن گیرى مفاسد، جاذبه هاى آلوده موجود در اجتماع، زلف ها و بدن هاى عریان، صحنه هاى بدآموز و تحریک کننده، موسیقى و نغمه هاى حرام چنان پرده اى بر دل هاى افراد بى نماز مى کشند که آنان را توان مشاهده و ارتباط با ظرایف و لطایف و معنویت نیست

در جهان امروز که لجام گسیختگى فرهنگى به طور فزاینده اى سلامت و امنیت جانى بسیارى از جوامع را به مخاطره انداخته است و همه روزه شاهد طغیان و عصیان گروه هاى مختلف مردم به ویژه نوجوانان و جوانان هستیم، کیست که فریادرس این مردم باشد؟! آیا چیزى جز نماز و توکل و امدادهاى غیبى خداوندى مى تواند ناجى این افراد از منجلاب این گناهان عظیم شود و آن ها را از سقوط به دره نیستى و فلاکت باز دارد؟

آثار و عواقب ترک نماز

ترک نماز در دنیا و آخرت عواقب تلخى دارد در قیامت، اهل بهشت از دوزخیان مى پرسند: چه چیزى شما را روانه جهنم کرد؟ یکى از پاسخ هایشان این است که ما پاى بند به نماز نبودیم۹ در جایى دیگر به نمازگزارانى که در نمازشان سهل انگاراند; یعنى گاهى مى خوانند و گاهى نمى خوانند، مى گوید: واى بر آنان۱۰

رسول خدا(ص) فرموده است:

(من ترک الصلوه متعمدا فقد کفر; هرکه عمدا نماز را ترک کند، از اسلام خارج شده و کافر است)

در جایى دیگر مى فرماید:

(بین العبد وبین الکفر ترک الصلوه; مرز بین بنده خدا و کفر، ترک نماز است)۱۱

هیچ انسان با وجدان و متفکرى نیست که از ابعاد و اسرار و ظرایف نماز آگاه باشد ولى از کنار آن ها بى اعتنا رد شود، مگر کسانى که به خاطر غفلت و بى خبرى، توفیق سخن گفتن با خداوند را از خود سلب کرده اند

پی نوشت:

۱۱ نهج الفصاحه، روایت ۱۰۹۸٫

۱ لقمان (۳۱) آیه ۱۷٫

۱۳ وسائل الشیعه، کتاب الصلوه

۱۵ وقعه الطف، ص۲۳۲٫

۱۷ سفینه البحار، ج۲، ص۴۴٫

۱۶ مدثر(۷۴) آیه ۴۳۴۲٫

۱۰ ماعون (۱۰۷) آیه۴٫

۱۴ مفاتیح الجنان، زیارت امام حسین(علیه السلام)

۱۲ ثمرات الحیوه، ج۳، به نقل از :بحارالانوار، ج۹٫

۱۸ قاموس المحیط، ج۴، ص۳۲۹٫

۲ مریم (۱۹) آیه۳۱٫

۲۴ نیایش، ترجمه و مقدمه به ضمیمه دعا از دکتر على شریعتى و مهندس مهدى بازرگان، ص۴۳٫

۲۷ علینقى فیض الاسلام، ترجمه و شرح صحیفه سجادیه، دعاى ۲۷، ص۱۸۰٫

۲۰ یونس (۱۰) آیه ۲۵٫

۲۱ غافر (۴۰) آیه ۴۱٫

۲۳ نمل(۲۷) آیه ۶۲٫

۲۶ دعا بزرگ ترین نیروهاى جهان (انتشارات نور جهان، بى تا) ص۹٫

۲۸ سفینه البحار، ماده دعا

۲۲ بقره(۲) آیه ۱۸۶٫

۲۹ سید یوسف ابراهیمان آملى، آفتاب عرفان، ج۳، ص۲۳۱٫

۲۵ مفاتیح الجنان، ترجمه فارسى مرحوم الهى قمشه اى، مناجات خمسه عشر، مناجات مریدین، ص۲۲۸٫

۳۲ تفسیر ادبى و عرفانى کشف الاسرار، سوره اعراف (۷) جزء۸، ج۱، ص۴٫

۳۸ بقره(۲) آیه ۴۰٫

۳ ابراهیم (۱۴) آیه۳۷٫

۳۱ اعراف(۷) آیه ۲۴٫

۳۷ اصول کافى، ج۴، باب الدعا سلاح المومن، ص۲۱۴٫

۳۰ بقره(۲) آیه ۱۸۲٫

۳۴ تفسیر المیزان، ج۳، ص۷۷، ذیل آیه ۱۸۶، سوره بقره

۳۵ تفسیر المیزان، ج۳، سوره بقره، بحث روایى از کتاب عده الداعى

۳۳ اعراف(۷) آیه ۵۴٫

۳۶ همان

۴ نهج البلاغه، حکمت ۲۳۷٫

۵ نهج الفصاحه، روایت ۳۰۷۵٫

۶ طه (۲۰) آیه۱۴٫

۷ نهج البلاغه فیض الاسلام، خطبه ۲۱۳٫

۸ همان، نامه ۲۷٫

۹ مدثر (۷۴) آیه۴۳٫

بهیه شهبازیان

منبع: wwwserajir