گيلان

گيلان

چهره‌ شهرها و روستاهاي يلان از نيمه‌ ماه مبارک شعبان دگرون مي ‌شود و ‌ مردم به جنب و جوش و تکاپو افتاده و خود را براي استقبال از ماه مبارک رمضان؛ ماه عبادت، ماه پرهيز از گناه، ماه پالوده شدن از دوگانگي و ماه نزديک شدن به پروردگار آماده مي کنند. امادگي رمضان چند روز قبل از آغاز ماه رمضان، مردم به نظافت و پاکسازي خانه‌ ها، محله ‌ها، تيمچه ‌ها، بازارها، دکانها، تکيه ‌ها، مساجد و حسينيه ‌ها مي ‌پردازند، خانه ‌تکاني، تميز کردن و تهيه مايحتاج ماه رمضان از دل‌ مشغوليهاي اين روزهاي مردم است. در برخي شهرهاي گيلان از جمله رشت، رودسر  ،بندرانزلي و ساير مناطق به پيشواز رفتن ماه رمضان را ” پيشاشو” گويند و اکثر مردم پيشواز ماه رمضان را مستحب مي ‌دانند و بر انجام اين امر مصر هستند. رويت هلال مردم گيلان با رويت هلال ماه مبارک رمضان روزه گرفتن را آغاز مي‌ کنند، در برخي از مناطق گيلان معتقدان چند روز قبل از ماه رمضان علاوه بر تميز کردن مساجد،‌ منازل و شستشوي لباسها و طهارت خود يک شب مانده به ماه رمضان به پيشواز مي ‌روند و آخرين روز ماه شعبان‌ المعظم را روزه مي‌ گيرند که در اصطلاح محلي “پيشاشو” مي ‌گويند. در ماه مبارک رمضان رسم پسنديده و شايسته اي در بخشهاي کوهستاني استان گيلان رواج دارد بدين شکل که بچه هاي نوجوان خانواده که براي نخستين بار روزه مي گيرند از سوي پدر بزرگ يا پدر خانواده مورد تشويق قرار مي گيرند. در مناطق کوهستاني که مردم بيشتر دامدار هستند و زندگي آنها وابسته به پرورش دام است نوجوان بعد از خوردن سحري و خواندن نماز صبح اولين روزه زندگي خود را مي گيرد. پدر بزرگ يا پدر خانواده در نزديکيهاي اذان مغرب از مادر خانواده مي پرسد که آيا روزه را کامل گرفته است يا نه؟ اگر جواب مثبت شد پدر بزرگ يا پدر خانواده نصف سهم گاو و گوساله را به نام نوجوان روزه دار مي کند و قبل از افطار دست او را مي گيرد و به طرف طويله مي برد گاوي که با او شريک شده را به نوجوان نشان مي دهد، پاداش نوجوان روزه دار قبل از افطار به او داده مي شود. سحر شده خواب نمانيد با شنيدن بانگ “سحر شده خواب نمانيد” مي توان تشخيص داد که اينجا گيلان است. به وقت سحر هنوز هم اين بانگ از گلدسته‌ مساجد و بام برخي خانه ‌ها، هنگام سحر و بيداري را اعلام مي ‌شود تا کسي خواب نماند. مردم گيلان در ساليان گذشته هنگام سحر ” گوش به بانگ خروس سفيد ” مي ‌دادند در برخي نقاط گيلان هم مردم در ساليان گذشته هنگام سحر گوش به بانگ خروس سفيد مي ‌دادند و با نخستين آواز خروس از جا برمي‌ خاستند و با آواز دوم خروس غذايشان را روي آتش مي‌ گذاشتند و با آواز سوم غذا مي‌ خوردند. در گذشته‌ هاي دور آواز خروس سفيد را در گيلان خوش يمن مي ‌دانستند و در مرغدانيهاي اغلب خانه‌ هاي روستايي حداقل يک خروس سفيد پيدا مي ‌شد. وقت سحر از ديگر رسوم منسوخ شده گيلان در ماه رمضان تنظيم وقت سحر با ستاره ميزان است. برخي از کوه نشينان گيلان چشم بر ستاره ميزان يا ششه داشتند که مجموعه شش ستاره است که وقتي از شرق آسمان طلوع مي‌ کند زمان بيداري است و چون يک سوم آسمان را طي کند غذا بر آتش مي ‌نهند و وقتي در افق مغرب غروب کرد ديگر بايد دست از طعام خوردن بکشند که در هر دو مورد تقسيم سه گانه زمان قابل توجه است. از آنجا که در گذشته وسايل ارتباط جمعي مانند راديو، تلويزيون و حتي ساعت وجود نداشت مردم گيلان با استفاده از روشهاي مختلف از جمله “ستاره شب ” که به ستاره شام معروف است صداي شليک تير، صداي زنگ، آواز خروس که در اصطلاح محلي به آن سوکله‌ سوم (خروس ‌خوان)‌ مي ‌گويند‌ از خواب بيدار مي ‌شدند. اما امروز با استفاده از وسايل ارتباط جمعي زمان سحر را تشخيص مي‌ دهند و در زماني که از خواب برمي‌ خيزند،‌ صداي مناجات از مساجد به گوش مي ‌رسد. طنز گيلاني ها طنز گيلاني ها در سحر ماه مبارک رمضان: ” پلا دکون تي خيکه ” تا چند سال پيش، قبل از اذان صبح از بالاي مناره‌ها و ايوان خانه ‌ها فرياد مي ‌زدند: ‌” سحر نزديکه يعني اي مومنان بخوريد و بياشاميد که وقت سحر نزديک و فرصتي باقي نمانده است و بعضي ‌ها به طنز ادامه مي ‌دادند:‌ ” پلا دکون تي خيکه ” يعني پلو در خيک (معده) ات بکن! در همه جا امروزه گردش عقربه‌ هاي ساعت جاي بانگ خروس و حساب گردش ستاره را گرفته و جعبه جادويي راديو و تلويزيون نيز آواي مناجات را هنگام سحر به در خانه ‌ها مي ‌برد‌. به هر حال غذاهايي که معمولا در هنگام سحر گيلانيها مي ‌خورند بيشتر کته و انواع خورش‌هاي محلي مثل باقالي ‌قاتوق،‌ ترش ‌تره و فسنجان است. عشرخواني ” عشرخواني “‌ در روزهاي ماه رمضان گيلان مرسوم است بعد از مناجات دعاي سحر مي ‌خوانند و اذان مي ‌گويند و اغلب براي نماز صبح به مساجد مي ‌روند. بعد از نماز صبح به خانه برمي ‌گردند و تا ساعت 10 صبح مي‌ خوابند. سپس مردها به دنبال کار روزانه مي ‌روند و زنهاي محله در خانه‌ اي جمع مي‌ شوند و “عشرخواني”‌ (قرآن خواني)‌ مي ‌کنند. مردم بعد از انجام فرايض نماز ظهر و عصر را بدون وقفه مي ‌خوانند و به خانه برمي ‌گردند و مي ‌خوابند. يکي دو ساعت مانده به افطار بيدار مي‌ شوند و به مسجد مي‌ روند و بعد از نماز مغرب و عشا افطار مي ‌کنند. در گذشته روزه ‌داران با تاريک شدن هوا يا به قول محلي ها با گرگ و ميش شدن هوا يعني زماني که تشخيص گرگ از ميش مشکل مي‌ شد يا اولين بانگ خروس (سوکله اول)‌ افطار مي ‌کردند و در شهر رشت و توابع آن با صداي توپي که هر روز موقع افطار شليک مي‌ شد افطار مي ‌کردند. امروز مردم گيلان نخست با نمک يا چاي يا آب داغ روزه خود را باز مي‌ کنند و غذاهاي مرسوم افطار آنها نان، پنير و سبزي خوردن، لوبيا پخته،‌ کباب، آش کشک، شامي، فرني و حلوا است. احسان آش براي افطار نيز در گيلان رسمهاي وجود دارد. افطاري دادن به عنوان نذري و دعوت از خويشاوندان عروس يا داماد به ويژه در دوران نامزدي تقريبا در تمام نقاط استان گيلان در ماه مبارک رمضان معمول است. در برخي مناطق و روستاهاي استان گيلان مانند نومندان براي خيرات به اصطلاح “احسان آش” مي ‌پزند و “افطار آشي” مي ‌دهند. بعد از افطار بچه‌ هاي کوچک و عده اي از زنان و مردان مي ‌خوابند،‌ گروهي به حمام مي ‌روند ولي در حدود 50 درصد مردم شهر اعم از مردان، نوجوانان و پيران به خيابان مي ‌آيند يا در چايخانه ‌ها، مغازه دوستان و آشنايان مي ‌نشينند. جنب و جوش و گردش مردم در شب‌هاي ماه رمضان گيلان بيش از روزهاست شايد گيلان تنها منطقه ايران باشد که جنب و جوش و گردش مردم در شبهاي ماه رمضان بيش از روزهاي آن است. آلبالو، اخته، آلو و انجير خيس‌ کرده به مقدار زياد عرضه و خورده مي ‌شود، تقريبا کمتر کسي است که بعد از افطار به خيابان و بازار بيايد و انجير و آلبالوي خيس کرده نخورد. نيم ساعت بعد از افطار بچه ‌هاي بزرگتر زولبيا، باميه و رشته خشکار را در سيني مي ‌چينند و براي فروش در کوچه‌ ها به راه مي ‌افتند و عده ‌اي نيز پس از صرف افطاري به مسجد مي ‌روند و به سخنان واعظ يا امام جماعت گوش مي ‌دهند. افطاري دادن يکي از مراسم رمضان دعوت از آشنايان و فاميل به هنگام افطاري است که در برخي از مناطق اهالي از يکديگر در مسجد براي افطار پذيرايي مي ‌کنند و در روز ميلاد امام حسن (ع) در پانزدهم ماه رمضان کساني که نذري دارند، ‌آش و رشته ‌خشکار بين مردم پخش مي‌ کنند. همچنين آش نذري حضرت فاطمه زهرا (س) کوکو، خرما،‌ رشته ‌خشکار، شير،‌ فرني و آبگوشت نيز از غذاهاي افطاري گيلاني هاست. مال امام يکي از آداب ماه رمضان دعوت از يک روحاني از سوي هيئت امناي مساجد روستاها از شهرهاي بزرگ است، اهالي از قبل براي روحاني خانه‌ اي در روستا يا شهر اجاره مي ‌کنند و اجاره خانه و غذاي او را هيئت امنا تهيه مي‌ کند، بين دو نماز ظهر و عصر يک نفر از زنان و مردان از تمام نمازگزاران پولي به عنوان ” مال امام ” براي ساخت و تعميرات مساجد و تامين مخارج روحاني جمع مي‌ کنند