کراهت در غلط خواندن دعا

 از جمله محسّنات و كمالات دعا اين است كه غلط خوانده نشود، از ابى جعفر امام جواد علیه السلام روايت شده كه فرموده است: «دو نفر كه در نسب و دين با هم برابرند آن كه باادب‏تر است نزد خدا افضل است. راوى مى‏ گويد: عرض كردم: فدايت شوم برترى او را در ميان مردم و مجالس مى‏ دانم. برترى او نزد خداوند به چه سبب است؟ فرمود: قرآن را به همان گونه كه نازل شده است تلاوت مى‏ كند و دعا را بدون غلط مى ‏خواند، چه دعاى غلط به آسمان بالا نمى ‏رود.»[1] خلاصه آنچه در عدّة الدّاعى در اين ‏باره آمده اين است: در دعا حفظ اعراب الفاظ شرط اجابت و ترتّب ثواب بر آن نيست، بلكه شرط تماميّت فضيلت و كمال منزلت و علوّ رتبه آن است، و اين كه امام علیه السلام  فرموده است: «و دعا را بدون غلط مى‏ خواند»، از باب ستايش آن است، چه دعا اگر بى ‏اعراب و غلط نباشد معانى آن روشن و دلالت آن ظاهر است، و الفاظى كه دلالت آنها بر معانى خود روشن است برتر از الفاظى است كه مبهم است و بايد آنها را تأويل كرد؛ و نيز دعاى با اعراب و بدون غلط فصيح ‏تر است و در دعا فصاحت مورد نظر است، به‏ويژه اگر مأثور از ائمه علیه السلام باشد تا آن دليل فصاحت گوينده و نمايانگر فضيلت معصوم باشد؛ و نيز اگر لفظ داراى اعراب باشد چنانچه شنونده نحوى است طبع او از شنيدن آن بيزار نمى‏ شود ليكن اگر بدون اعراب و غلط باشد طبع او از آن نفرت يافته و بسا از آن آزرده نيز مى‏ شود.

گفته ‏اند: اعمش به سخنان مردى گوش داد كه در گفتارش مرتكب غلط مى ‏شد. گفت: اين كيست كه سخن مى‏ گويد و دل مرا آزار مى ‏دهد. نقل كرده‏ اند مردى به مرد ديگر گفت: آيا اين جامه را مى‏ فروشى؟ پاسخ داد: لا عافاك اللّه (نه خدا تو را عافيت دهد) او گفت: اگر اين را بدانيد دانا شده ‏ايد، بگو: لا و عافاك اللّه (نه و خدا تو را عافيت دهد).

نقل شده است مردى به يكى از بزرگان در برابر پرسشى كه از او كرد گفت: لا و اطال اللّه بقاك، آن بزرگ گفت: من هيچ واوى نديدم كه موقعيّتش از اين واو بهتر باشد.

اين كه امام علیه السلام  فرموده است: «دعاى غلط به آسمان بالا نمى‏ رود» به اين معناست كه دعاى غلطى كه اهل فنّ بر غلط بودن آن گواهى دهند چنانچه معنا را دگرگون كند به آسمان بالا نمى‏ رود، و مطابق آنچه هست به دعا كننده ثواب داده مى ‏شود بلكه پاداش او بر وفق نيّت و قصد وى از دعا خواهد بود.

آنچه مؤيّد اين مطلب است روايت محمّد بن يعقوب از عليّ بن ابراهيم از پدرش از نوفلى از سكونى از ابى عبد اللّه علیه السلام  است كه: «پيامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: شخص عجمى از امّتم چون قرآن به عجمى بخواند فرشتگان آن را به عربى بالا مى ‏برند.»[2]

علاوه بر اين ما در دعاهاى مأثور از اهل بيت علیه السلام الفاظى مى‏ يابيم كه معانى آنها را نمى ‏دانيم، و اين گونه الفاظ بسيارند. از جمله آنها نامها و قسمها و مقاصد و حاجات و فوائد و درخواستهايى است كه در اين دعاهاست. ما به اين اسامى تمسّك مى‏ جوييم و چيزهايى را از خداوند مسألت مى‏ كنيم در حالى كه به هيچ يك از اين‏ها دانا نيستيم، و هيچ كس نگفته است امثال اين گونه دعاها اگر با اعراب صحيح باشد مردود است، با اين كه فهم عامى نسبت به معانى الفاظى كه غلط اعراب‏ گذارى شده بيشتر از فهم نحوى نسبت به ادعيّه ‏اى است كه معانى آنها روشن نبوده و بر تفسير و لغات آنها آگاه نيست، بلكه تنها اعراب آنها را مى‏ داند. بنابراين خداوند به‏اندازه قصد و نيّت دعاكننده به او پاداش مى ‏دهد، چه پيامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم  فرموده است: «اعمال بر اساس نيّات است»؛ و نيز فرموده است: «نيّت آدمى بهتر از عمل اوست»؛ و اين‏ها در اين مورد نصوصى صريح‏اند. بنابراين پاداش بر اساس نيّت است و دعاكننده از اين راه سود مى ‏برد و اگر پاداش بر مبناى عمل ظاهر داده مى ‏شد او هلاك مى ‏گرديد.

 همچنين پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «سين بلال نزد خداوند شين است.» مردى نزد امير مؤمنان علیه السلام آمد و عرض كرد: اى امير مؤمنان! امروز بلال با فلانى مناظره داشت و كلمات را غلط ادا مى‏ كرد، امّا فلانى فصيح سخن گفت و بر گفتار بلال مى‏ خنديد. امير مؤمنان علیه السلام  فرمود: «اى بنده خدا منظور از فصاحت بيان اصلاح عمل و پاكيزه ساختن آن است، اگر فلانى اعمالش سخت غلط و اشتباه باشد فصاحت بيان و شيوايى سخن چه سودى به او مى رساند و اگر اعمال بلال در كمال درستى و پاكيزگى باشد نارسايى و سستى بيان او چه زيانى به او وارد مى‏ كند.» اين حديث ثابت مى‏كند كه غلط همان گونه كه دامنگير الفاظ مى‏ شود بر اعمال نيز وارد مى‏ گردد، و ضرر زمانى است كه غلط در عمل واقع شود نه در الفاظ.[3]

منبع: راه روشن؛ ترجمه المحجة البيضاء فى تهذيب الإحياء، ج‏2.

[1] . عدّة الدّاعى، ص 10.

[2] . كافى، ج 2، ص 616، شماره 1.

[3] . عدّة الدّاعى، ص 10.