چهار زن نمونه و الگو

آيت الله عبدالله جوادى آملى

 اگر انسان وارسته شد می تواند الگوی دیگر انسانها قرار گیرد. اگر مرد باشد الگوی مردم است نه مردان، واگر زن باشد باز الگوی مردم است نه زنان. اين مطلب را قرآن كريم به صورت صريح روشن كرده وچهار زن را به عنوان زن نمونه (دو نمونه خوب ودو نمونه بد) ذكر میكند.

زن، چه بد وچه خوب نمونه زنان نيست، زن نمونه است. فرق است‏بين اين دو مطلب كه اگر زن خوب شد، آيا نمونه زنان میباشد يا زن نمونه است؟ چه اين كه مرد، اگر خوب شد، نمونه مردان نيست‏بلكه مرد نمونه است. قرآن كريم میفرمايد: آن كه خوب است نمونه مردم است نه نمونه مردان و زن خوب، نمونه زنان نيست، بلكه زن نمونه است، چه اين كه زن بد، نمونه زنان بد نيست، بلكه نمونه انسانهاى بد است.

زن لوط و زن نوح

قرآن كريم نمونه مردم بد را با نقل داستان دو زن بد، تبيين كرده ومیفرمايد:

ضرب الله مثلا للذين كفروا امراة نوح وامراة لوط كانتا تحت عبدين من عبادنا صالحين فخانتاهما فلم يغنيا عنهما من الله شيئا و قيل ادخلا النار مع الداخلين (1)

خدا براى كسانى كه كافر شدند زن نوح ولوط را مثل آورده كه هر دو در نكاح دو بنده از بندگان شايسته ما بودند وبه آنها خيانت كردند وكارى از دست‏شوهران آنها در برابر خدا ساخته نبود، به آنان گفته شد با داخل شوندگان، داخل آتش شويد.

در اين جا خداوند نمیفرمايد «ضرب الله مثلا لللاتى كفرن‏» ونمیفرمايد «ضرب الله مثلا للنساء الكافرات‏» نمیگويد خدا نمونه زنان بد را ذكر كرد، بلكه میگويد نمونه مردم كافر را ذكر كرد. ضرب الله مثلا للذين كفروا نه «للنساء» ونه «لللاتي كفرن‏» بنابراين معلوم میشود اين «للذين كفروا» به معناى مردان كافر نيست‏بلكه به معناى مردم تبهكار وبزهكار است. منظور از خيانت نيز در اينجا، خيانت مكتبى، اعتقادى وفرهنگى است، ولذا ذات اقدس اله به ما فرمود:

لاتخونوا الله والرسول وتخونوا اماناتكم (2)

خيانت نكنيد به خدا ورسول وخيانت نكنيد به امانت‏هايتان.

به پيامبر خيانت كردن، يعنى، با دين او بد رفتارى كردن. در اينجا كه فرمود: زن لوط وزن نوح به اين دو پيامبر كه يكى از آنها پيامبر اولواالعزم است وديگرى حافظ شريعت ابراهيم عليه السلام، خيانت كردند، يعنى مكتبشان را نپذيرفتند، واينها نمونه مردم تبهكار وكافرند.

بنابراين معلوم میشود كه اگر سخن از «الذين‏» و «امنوا» ومانند آن است‏ بنابر فرهنگ محاوره، منظور مردم هستند، نه مردان. ودر همين آيه هم كه فرمود قيل ادخلا النار مع الداخلين اگرچه «ادخلا» همانطورى كه تثنيه مذكر است، تثنيه مؤنث هم هست، اما اين كه «داخلين‏» را به صورت جمع مذكر سالم ذكر كرد منظور، مردم جهنمى هستند نه مردان جهنمى.

زن فرعون

قرآن كريم دو نمونه خوب از زنان را نيز به عنوان الگو ذكر میكند، زنان با فضيلتى كه ذات اقدس اله را نمونه مردم مؤمن میشمارد ودرباره آنها چنين میفرمايد:

وضرب الله مثلا للذين آمنوا امراة فرعون اذ قالت رب ابن لى عندك بيتا فى الجنة ونجنى من فرعون وعمله ونجنى من القوم الظالمين (3)

براى كسانى كه ايمان آوردند خداوند همسر فرعون را مثل آورده آنگاه كه گفت: پروردگارا پيش خود در بهشت‏براى من خانه‏اى بساز ومرا از فرعون وكردارش نجات بخش ومرا از دست مردم ستمگر برهان.

تعبير قرآن در آيه اين نيست كه: همسر فرعون نمونه زنان خوب است، بلكه میفرمايد: زن خوب نمونه جامعه اسلامى است وجامعه برين از اين زن الگو میگيرد، نه اين كه فقط زنان بايد از او درس بگيرند.

ذات اقدس اله در اين آيه نيز نمیفرمايد: «وضرب الله مثلا لللاتى امن امراة فرعون‏» بلكه میفرمايد: نمونه مردم خوب، زن فرعون است وضرب الله مثلا للذين امنوا امراة فرعون يك چنين زنى در خانه‏اى زندگى میكرد كه صاحب آن خانه ادعاى:

انا ربكم الاعلى (4)

پروردگار بزرگتر شما منم.

داشت و شعار:

ما علمت لكم من اله غيرى (5)

براى شما خدايى غير از خودم نمیشناسم.

در سر میپروراند وادعاى انحصار مینمود. ذات اقدس اله در قرآن كريم به صورت حصر میفرمايد:

سبح اسم ربك الاعلى (6)

تسبيح كن نام پروردگار والاى خود را.

كلمه اعلى مفهومى است كه حصر را همراه دارد، بنابراين، دو نفر به عنوان اعلى نمیتوانند يافت‏شوند، فرعون نيز با گفتن اين كلمه داعيه انحصار داشت واين اعلى بودن را ادعا میكرد. او همانطورى كه ادعاى ربوبيت را داشت، مدعى توحيد ربوبى هم بود. سخن از ارباب متفرقه نمیگفت. او میفت: نه تنها من خدايم، بلكه من، تنها خدا هستم. به جاى «لا اله الا الله‏» شعار «لا اله الا انا» را سر میداد ودر چنين خانه‏اى بانويى نشات گرفت كه نمونه مردم متدين است.

قرآن در مقام ذكر فضائل اين بانو مهمترين آنها را در بعد دعا میداند كه در اين دعا شش نكته مهم اخذ شده است.

علت اين كه اين بانو نمونه مردم خوب است‏به خاطر آن است كه در نيايشش به ذات اقدس اله عرض میكند: اذ قالت رب ابن لى عندك بيتا فى الجنة.

اين زن در كنار خدا، بهشت را مى طلبد. ديگران بهشت را میطلبند، ودر دعاهايشان از خداوند:

جنات تجرى من تحتها الانهار (7)

بهشت‏هايى كه از زير آنها نهرها جارى است.

درخواست میكنند، اما اين بانو اول خدا را مى خواهد وبعد در كنار خدا، خانه طلب میكند. نمیگويد «رب ابن لى بيتا فى الجنة‏» ونمیگويد «رب ابن لى بيتا عندك فى الجنة‏» بلكه میگويد: رب ابن لى عندك بيتا فى الجنة اول عند الله را ذكر میكند بعد سخن از بهشت را به ميان میآورد. يعنى اگر سخن از:

«الجار ثم الدار» (8)

اول همسايه بعد منزل خود.

است، اين بانو هم میگويد: «الله ثم الجنة‏» البته جنتى كه عند الله باشد، با جنتى كه تجرى من تحتها الانهار است تفاوت فراوان دارد.

در اين نيايش ششگانه يا دعاى شش بعدى دو درخواست‏به تولى بر میگردد يكى لقاء الله وديگرى بهشت. يعنى يكى «جنة اللقاء» وديگرى جنات تجرى من تحتها الانهار وچهار خواسته ديگر هم به تبرى بر میگردد:

1- ونجنى من فرعون

2- و عمله

3- نجنى من القوم الظالمين

4- و «اعمالهم‏» كه محذوف است.

آنجا كه میفرمايد نجنى من فرعون وعمله خواسته او اين نيست كه: خدايا مرا از عذاب فرعون نجات بده. ممكن است كسى بگويد خدايا مرا از دست ظالم نجات بده ولى وقتى خود به قدرت رسيد، دست‏به ظلم بيالايد. اما اين بانو عرض میكند: نه تنها مرا از فرعون نجات بده بلكه از ستمكارى هم مرا برهان، مرا نجات بده تا زير بار شرك فرعون نروم وخود نيز داعيه ربوبيت در سر نپرورانم رب نجنى من فرعون وعمله. سپس میگويد ونجني من القوم الظالمين چون ممكن است كسى از فرعون برهد ولى به دام آل فرعون يا ساير ستمكاران بيفتد. لذا درخواست پنجم را عرض میكند ونجنى من القوم الظالمين و «اعمالهم‏» به قرينه نجنى من فرعون وعمله حذف شده است وحذف در اين‏گونه موارد جايز است.

بنابراين بانويى كه تا به اين حد عالى میفهمد ودر خواسته‏هايش تبرى وتولى داشته ومسائل اجتماعى وفردى را از ذات اقدس اله مسالت میكند، آيا اين زن نمونه، تنها نمونه زنان است؟ يا به تعبير قرآن كريم نمونه مردم جامعه است؟

مقام ويژه مريم عليها السلام

نمونه چهارمى را كه قرآن بيان میكند حضرت مريم است. خداوند پس از معرفى همسر فرعون به عنوان الگوى انسانهاى مؤمن در آيه بعد براى گراميداشت مقام خاص مريم میفرمايد:

و مريم ابنة عمران التى احصنت فرجها فنفخنا فيه من روحنا وصدقت‏بكلمات ربها وكتبه وكانت من القانتين (9)

ومريم دختر عمران را، كه خود را پاكدامن نگاه داشت ودر او از روح خود دميدم وسخنان پروردگار خود وكتابهاى او را تصديق كرد واز عبادت پيشگان بود.

يعنى «وضرب الله مثلا للذين آمنوا مريم ابنت عمران‏» وچون مقام مريم، بالاتر از مقام زن فرعون بود لذا اينها را يكجا ذكر نكرد، بلكه در دو آيه جدا ذكر فرمود، برخلاف آن دو كافره كه در يكجا ذكر نكرد، بلكه در دو آيه جدا ذكر فرمود، بر خلاف آن دو كافره كه در يك آيه ذكر شدند. حضرت مريم در اثر احصان، صيانت، عفت ودر اثر دريافت آن روح غيبى به جايى رسيد كه صدقت‏بكلمات ربها وكتبه وكانت من القانتين گشت.

از اين چهار نمونه سوره تحريم به خوبى بر میآيد كه نه مرد نمونه، نمونه مردان است ونه زن نمونه، نمونه زنان. ممكن است كشاورز نمونه، نمونه كشاورزان، صنعتگر نمونه، نمونه صنعتگران، خطاط نمونه، نمونه خطاطان باشد، ولى انسان نمونه، نمونه همه انسانهاست واختصاصى به زن يا مرد ندارد.

پس در ارزيابى مقام وكمالات مريم نقش مادر آن بانو را نبايد فراموش كرد. گرچه در تربيت مريم‏سلام الله عليها حضرت زكريا نيز نقش داشت ليكن اين امر در مرحله نهايى بود نه در پيدايش ابتدايى، مادر اين بانو لياقت آن را داشت كه مادر پيغمبر بزايد وآن خضوع را داشت كه فرزندش را به معبد حق اهدا كند، واين كه ذات اقدس اله اين گوهر را پذيرفت، براى آن بود كه میدانست اگر به او فيض عطا نمايد امين در حفظ فيض خواهد بود.

خدا به عده زيادى از مردان فضيلت داد ومیدانست كه از عهده آن برنيامده وسرانجام رسوا خواهند شد واعطاى فضيلت‏به آنها فقط از باب:

معذرة الى ربكم (10)

واتمام حجت‏بود لذا به آنها فضيلت داد، ولى سمت وماموريت نداد. زيرا كسى كه در كار خود انحراف دارد، اگر ماموريت وسمتى پيدا كند به مبانى دين صدمه میزند. خداوند به بلعم باعورا فضيلت داد ولى سمت نداد، به سامرى فضيلت داد ولى سمت نداد. سامرى آدم كوچكى نبود او با چشم درونیخود اثر فرشته‏ها را ديد وگفت:

بصرت بما لم يبصروا به (11)

من ديدم چيزى را كه توده ناظران نديدند، ولى به جاى اين كه از آن اثر فيض گرفته، وراه موسى وهارون را ادامه بدهد، وشاگردى آنها كند، گوساله پرستى را رواج داد. بلعم باعورا نيز، كسى بود كه طبق يك نقل ذات اقدس اله درباره او فرمود:

واتل عليهم نبا الذى اتيناه اياتنا فانسلخ منها (12)

خبر آن كس را كه آيات خود را به او تعليم داده بوديم واز آن دور شد براى آنان بخوان.

ما يك قشر روشن، يك لباس فاخرى بر پيكر او پوشانديم اما او از اين پوست درآمد.

اينها نمونه‏هاى قرآنى است مبنى بر اين كه خدا میداند كه به چه كسى سمت‏بدهد، لذا فضيلت را میدهد تا معلوم شود، كه عده‏اى عمدا فضيلت را به رذيلت تبديل میكنند. چون ذات اقدس اله از درون وبرون همگان باخبر است، هرگز به كسانى كه لاحقه سوء دارند سمت رسمى نمیدهد.

الله اعلم حيث‏يجعل رسالته (13)

ذات اقدس اله میداند كه به چه كسى ماموريت‏بدهد. او نظير بشرهاى عادى نيست كه به كسى ابلاغ بدهد، بعد كشف خلاف بشود، وبگويد: من كه درون‏بين نبودم. خداوند مت‏خلافت، رسالت، نبوت، امامت ورهبرى را به كسى كه از درون آنها مستحضر است ودرونى فاسد دارند نخواهد داد اما كسانى كه ذات اقدس اله میداند، با حسن اختيارشان پايدار وپايبند هستند، اينها را میپذيرد ومريم از اين نمونه بود. بنابراين گرچه او در بدو پيدايش، كودكى بيش نبود اما معلوم بود كه اگر خدا به او فضيلت‏بدهد او در حفظش پايدار واستوار است. لذا در ابتداى زندگى، مادرى همچون زن عمران، سرپرستى او را به عهده داشت وبعد وقتى میخواهد به نذر خود عمل كند، او را به معبد میسپارد، واز آن به بعد است كه:

وكفلها زكريا (14)

خدا زكريا را كفيل او قرار داد.

يعنى «جعل الله سبحانه وتعالى لزكريا كفيلا لها» ، «كفل‏» در اين جمله دو مفعول گرفته است «مكفل‏» خدا است وخداى متعال مريم را در تحت‏سرپرستى زكريا عليه السلام كفالت نمود «وكفلها زكريا» نه «تكفلها زكريا» زكريا عليه السلام متكفل نشد مگر به وحى الهى. اين چنين نبود كه قرعه خود به خود به نام زكريا عليه السلام بيفتد، لذا فرمود: اينها قرعه زدند وخيلیها شيفته بودند كه اين كودك را سرپرستى كنند:

وما كنت لديهم اذ يختصمون (15)

تو نزد آنان نبودى آنگاه كه مجادله داشتند.

وبنا را بر قرعه نهادند اما قرعه بنام مبارك زكريا عليه السلام خورد، به خواست‏خدا قرعه به نام او در آمد.

وما كنت لديهم اذ يلقون اقلامهم ايهم يكفل مريم (16)

تو نزد آنان نبودى آنگاه كه قرعه انداختند تا كدام يك مريم را كفالت كند.

خدا میفرمايد: ما طورى برنامه را تنظيم كرديم كه خود مكفل شويم وزكريا متكفل ومريم تحت كفالت‏باشد. واين در مرحله بقاء است كه پرورش ورشد اوست وگرنه در بدو پيدايش وتكونش، وظهور وهجرت او از رحم به دامن، در سايه تربيت آن بانو بود.

ارزيابى مقام مريم از نظر مفسرين

نكته‏اى كه در ارزيابى مقام حضرت مريم بايد مورد توجه قرار گيرد اين است كه قرآن كريم درباره تربيت مريم عذراء عليها السلام مى فرمايد: هرگاه حضرت زكريا عليه السلام وارد میشد روزى خاصى را در حضور آن بانو عليها السلام میديد.

كلما دخل عليها زكريا المحراب وجد عندها رزقا قال يا مريم انى’ لك هذا قالت هو من عند الله يرزق من يشاء بغير حساب (17)

هرگاه كه زكريا در محراب بر او وارد میشد نزد او نوعى خوراكى میيافت. گفت: اى مريم اين از كجا براى تو آمده است؟ او گفت: اين از جانب خداست، كه خدا به هركس بخواهد بیشمار روزى دهد.

وهمچنين فرشتگان بامريم سخن میگفتند وسخنان مريم را هم میشنيدند بلكه مشافهتا و مشاهدتا گفتار را با شهود میآميختند، هم مريم آنها را میديد وهم آنها را مرآى مريم قرار میگرفتند. اينها تعبيرات بلندى است كه قرآن درباره مريم دارد.

ونيز در تبيين مقام والاى مريم میفرمايد:

واذ قالت الملائكة يامريم ان الله اصطفاك وطهرك واصطفاك على نساء العالمين يامريم اقنتى لربك واسجدى واركعى مع الراكعين (18)

وهنگامى را كه فرشتگان گفتند: اى مريم، خداوند تو را برگزيده وپاك ساخته وتو را بر زنان جهان برترى داده است. اى مريم، عبادت خدا كن وسجده كن وباركوع كنندگان راكع باش.

يعنى فرشتگان فراوانى با اين بانو سخن گفته، واو را از مقام اصطفايش با خبر كردند كه تو صفوة الله، مطهره ودر ميان زنان عالم ممتازى، دائما به ياد حق باش، سجود، سجود وركوع را فراموش مكن واز اهل ركوع باش.

ونيز بشارت حضرت مسيح را به او دادند:

اذ قالت الملائكة يامريم ان الله يبشرك بكلمة منه اسمه المسيح (19)

وهنگامى كه فرشتگان گفتند: اى مريم خداوند تو را به كلمه‏اى از جانب خود كه نامش مسيح، عيسى بن مريم است مژده میدهد.

اينها نمونه‏هايى از گفتگو وحضور فرشتگان در محضر مريم عليها السلام است.

پى ‏نوشت‏ها:

1- تحريم، 10

2- انفال، 27

3- تحريم، 11

4- نازعات، 24

5- قصص، 38

6- اعلى، 1

7- فرقان، 10

8- بحارالانوار، ج 10، ص 25

9- تحريم، 12

10- اعراف، 164

11- طه، 96

12- اعراف، 175

13- انعام، 124

14- آل عمران، 137

15- آل عمران، 44

16- همان.

17- آل عمران، 37

18- آل عمران، 42 و 44

منبع: كتاب زن در آينه جلال و جمال، ص 153