فاطمه (س)چشمه خوبي‏ها

چشمه خوبي‏ها
ما به تو سرچشمه ى خوبي ها را (خير فراوان) عطا كرديم.
بررسى چند مفهوم
1ـ موقعيت اجتماعى (social  position ) يك فرد ممكن است به چند گروه اجتماعى تعلّق داشته باشد. مثلاً يك معلّم مدرسه ممكن است عضو تيم فوتبال بوده و در هيأت محلّه و صندوق قرض الحسنه نيز فعال باشد.او در هريك از اين گروه ها ، مسؤوليت و وظيفه ى متفاوتى دارد. مثلاً جاى او در تيم فوتبال در گوشه ى راست است و در آن جا وظيفه اى دارد كه با بازيكن مركز (center) تفاوت دارد.در مدرسه، زيست شناسى تدريس مي كند كه وظيفه اش با دبير شيمى فرق مي كند. در صندوق قرض الحسنه نيز حسابدار است.به مسؤوليت و جايگاه ويژه ى او در هر يك از اين گروه ها،موقعيت اجتماعى مي گويند. از ديگر نمونه هاى موقعيت اجتماعى، موقعيت هاى پدرى، مادرى يا فرزندى در گروه خانواده است.
2ـ نقش اجتماعى (social role): به معنى «برآورده كردن انتظارات اعضاى گروه اجتماعى يا «چگونگى عمل كردن به قواعد و هنجارها در يك موقعيت اجتماعي» است. يك دروازه بان بر اساس هنجارها[ى موجود در فوتبال] اگر انتظارات مربى و تماشاگران را خوب برآورده كرد (مثلاً توپ هاى خطرناك را گرفت)، مي گوييم او وظيفه يا نقش [دروازه باني] خود را خوب ايفا كرده است».1
نقش و موقيت زنان در جامعه
اين نقش ها به دو دسته ى درون و برون خانه اى تقسيم مي شود.
نقش هاى درون خانه اى 2
1ـ نقش همسري :برآوردن نيازهاى جسمى مرد.
2ـ نقش مادرى (به معناى خاص): زاييدن و به دنيا آوردن كودك سالم.
3ـ نقش پيك بهداشت: نظافت منزل (جاروب كردن)، شستن ظروف غذا و لباس كودكان، گستردن و جمع كردن بستر كودكان.
4ـ نقش دايه و پرستار: شير دادن و تر و خشك كردن كودكان.
5  ـ نقش مسؤول خريد: خريدن ميوه، گوشت، نان و مواد اوليه ى غذايى (البته در خانواده هايى كه اين گونه خريدها بر عهده ى زن خانواده است).
6 ـ نقش آشپز: پختن و تهيه ى غذا.
7ـ نقش معلّم خانگي: براى تقويت درسى بچه ها (املا گفتن، ديدن تكليف ها) در خانواده هايى كه مادر، تحصيل كرده است.
نقش هاى برون خانه اى زن
1- كارهاى آزاد: خياطى،آرايش گرى، گل دوزى، گل سازى، حساب دارى، منشي گرى، قالي بافى، ماشين نويسى، روزنامه نگارى، خبرنگارى، قلاب بافي.
2ـ كار هاى اداري:
الف ـ بيمارستان ها: پزشكى ، پرستاري.
ب ـ آموزش و پرورش: آموزگار.
ج ـ نهضت سواد آموزي: آموزشيار.
د ـ آموزش عالي: استاد دانشگاه.
ه ـ نمايندگى مجلس.
وـ مهندسى در رشته هاى گوناگون.
همه  اين نقش هاى درون و برون خانه اى را جامعه ى ايرانى فارغ از دين يا مذهب خاص برعهده ى زن گذاشته يا زن آن ها را بر عهده گرفته است. چه بسا در جامعه هاى ديگر  چه اسلامى يا غير اسلامي  برخى از اين نقش ها اصلاً مطرح نباشد يا زن، نقش هاى ديگرى را خود به دلخواه پذيرفته باشد.
ديد گاه اسلام
مي توان گفت اسلام بر همه ى نقش هايى كه جامعه بر عهده ى زن گذاشته يا زن، خود، آن ها را پذيرفته، صحّه گذارده است به شرط آنكه:
1 ـ اين نقش ها بر اراده ى زن تحميل نشده و زن با قصد و اراده، آن ها را پذيرفته باشد. همه ى اين نقش ها به نوعى قرارداد صريح يا ضمنى است و همه مي دانيم كه يكى از شرايط اصلى صحّت قرارداد، رضايت طرفين قرارداد است.3 بنابراين، همه ى مشاغلى كه به نوعى خارج از اراده و خواست زن بر او تحميل شود، اعتبار شرعى و قانونى ندارد.4
2ـ  او مي تواند در برابر نقش هايى كه جامعه از او خواسته يا خود به دلخواه پذيرفته است، اجرت بخواهد و در اين زمينه، جامعه و خانواده حقّ ندارد زن را استثمار كند.
تبيين «كوثر»
خداوند در نخستين آيه ى سوره ى كوثر خطاب به پيامبر (ص) مي فرمايد:
«إنّا أعطيناك الكوثر؛
ما به تو سرچشمه ى خوبي ها (خير كثير و فراوان) را عطا كرديم».
مفسران بيش از بيست مصداق براى كوثر بيان كرده اند.5 با توجّه به قرينه ى رويارويى «كوثر» با «ابتر» و اين  نشانه كه سوره در مقام دلجويى و تسلّى پيامبر(ص) آمده است به نظر مي رسد، بارزترين مصداق كوثر همان فاطمه زهرا (س) باشد.
با اين فرض، اين پرسش به ميان مي آيد كه چرا زهرا (س) كوثر است؟
با دقّت در معناى كوثر و موقعيت هاى فردى و اجتماعى زهرا ( س) و نقش هايى كه او به عنوان بانوى بانوان جهان (سيدة نساء العالمين) ايفا كرد، به اين پرسش مي توان پاسخ داد.
زبان شناسان در توضيح اين واژه گفته اند: «الكوثر ما من شأنه الكثرة؛
كوثر آن است كه شأن فراوانى داشته باشد».6
در توضيح بيشتر اين واژه مي توان آن را به چشمه تشبيه كرد. هرچشمه اى در ذات خود، جوشش، فراوانى، زايش، دهش و بخشش (الخير الكثير) دارد، بر خلاف يك استخر پر آب كه ممكن است فراوانى داشته باشد، ولى جوشش، زايش، دهش و بخشش ندارد.
تفاوت كوثر (كه اين سوره از آن گفت وگو مي كند) با شخص متكاثر و افزون طلب (كه سوره تكاثر از آن سخن گفته) در همين نكته نهفته است. افزون طلب ممكن است ثروت فراوان داشته باشد، ولى ثروت او، زايش، رويش و بخشش ندارد. در مقابل، كوثر هرچه داشته باشد (هرچند هم اندك باشد)، داراى رويش، جوشش، بخشش و زايش نيز هست. كوثر از امكاناتِ كم، بهترين بهره برداري ها را مي كند ، ولى شخص متكاثر، امكانات و سرمايه هاى فراوان را به هدر مي دهد و فرياد «هل من مزيد»7 و افزون طلبي اش همواره بلند است.
زهرا (س ) به عنوان مصداق برجسته اى از كوثر همه نقش هايى را كه به عنوان «برترين بانوى جهان» از او انتظار مي رفت، به خوبى ايفا كرده است.بعضى از اين نقش ها مانند نقش مادرى، همسرى و دخترى تا اندازه اى براى ما شناخته شده است،8 ولى زهرا  افزون بر اين، نقش هاى ديگرى را نيز در جامعه و زمان خويش ايفا كرده كه متأسفانه تاكنون به خوبى تحليل و تبيين نشده است.اينك آن ها را برمي شماريم:
1ـ رهبرى فكرى و اعتقادى يك جريان اجتماعى
تاريخ نگاران در اين زمينه نوشته اند پس از مرگ پيامبر(ص)، دو حركت و جريان متضاد پديد آمد كه رهبرى اين حركت ها را دو زن بر عهده داشتند:
الف ـ حركت اول، انقلاب فاطمى بود كه موجوديت نظام سياسى خليفه ى اول را با خطر روبه رو كرد.
ب ـ در حركت دوّم كه مقابل حركت اول بود، عايشه (دختر خليفه ى اول) در برابر علي (ع)، همسر زهرا (س) ايستاد.
هر چند اين دو حركت به پيروزى كامل نرسيدند، ولى نتيجه ى نسبى حركت اول آن بود كه خليفه ى اول را به گريه واداشت تا آن  جا كه او ناچار شد جمله ى «اقيلوني»9 را بر زبان جارى كند.
در حركت دوّم عايشه مجبور شد كه آرزو كند كاش هرگز از خانه بيرون نمي رفت و به همراه طلحه و زبير، جنگ جمل را راه نمي انداخت.10
2ـ مفسّرى ژرف نگر
تفسير به معناى پرده برداشتن از چهره ى پنهان آيات است.حضرت زهرا ( س) با مهارتى بي نظير از چهره ى پنهان آيات،پرده برمي گيرد و به كمك آن ها به تحليل، تبيين و ريشه يابى واقعيت هاى موجود اجتماعى مي پردازد.
«اى مهاجران! اين حكم خداست كه ميراث مرا بربايند و حرمتم را نپايند؟ پسر ابو قحافه! مگر خدا گفته است كه تو از پدر ارث نبَرى و ميراث مرا از من بِبُري؟ اين چه بدعتى است كه در دين مي گذاريد، مگر از داور و از روز رستاخيز خبر نداريد؟… آيا به عمد، كتاب خدا را رها كرديد و پشت سر افكنديد كه مي گويد: سلميان از پدرش داوود ارث برد… آيا خداوند شما را به آيه اى ويژه گرداند و پدرم را از (شمول) آن بيرون بُرد؟ يا اين كه مي گوييد پيروان دو آيين از يكديگر ارث نمي برند و من و پدرم را از دو آيين مي دانيد يا آن كه شما به عام و خاصّ قرآن از پدر و پسر عمويم آگاه تريد؟»11
بر ژرف انديشان قرآن پژوه پوشيده نيست كه پرداختن به هريك از جنبه هاى گوناگون استدلا هاى قرآنى، تفسيرى، فقهى و اصولى كه در اين خطبه آمده است، پژوهشى گسترده را مي طلبد.
3ـ منتقدى سترگ
زهرا ( س) در دو جنبه ى انتقاد از نظام حاكم و انتقاد از وضعيت عمومى مردم به ويژه مهاجران و انصار كه گذشته هاى درخشانشان را فراموش كردند و دست از يارى حق فروهشتند، سخنان توفنده و آتشينى دارد. شايسته است جوانان با احساس، آرمان گرا و اهل ذوق به ويژه دانشجويان علوم اجتماعى، سياسى و تاريخى به پژوهش هاى بايسته در اين زمينه ر وى آورند.12
افزون بر اين ها، نقش فاطمه زهرا (س) به عنوان كارشناس مسايل حقوقى (حقوق مدني13 و حقوق اساسي)، زمان شناس آگاه از جريان ها، گرايش ها، جناح بندي ها و قطب بندي هاى اجتماعى،14 هنرمند و هنرشناس،15 آموزگار16 و كارشناس تربيتى و ده ها عنوان ديگر براى جامعه  و نسل جوان ما هنوز ناشناخته است.
بارى، اين جمله ى زيبا در حقّ او چه خوب صدق مي كند كه: «المدفونة سراً قدراً».17 بر آيند همه ى اين نقش ها كه زهرا (س ) در عمر كوتاه ولى پربار خويش ايفا كرد، همان سخنى است كه بارها پيامبر (ص) در توصيف او فرمود:
«ابنتى فاطمة سيدةُ نساء العالمين؛»
«دخترم فاطمه سرور زنان جهان است».18
پاورقى ها:
1.آناتومى جامعه، فرامرز رفيع پور، صص413 ـ414.
2.منظور ما مسؤوليت هاى درون خانه اى است.
3.تراضى طرفين قرارداد از آيه 29 نساء برداشت مي شود: «إلاّ أن تكون تجارةً عن تراضٍ».
4.در فقه و حقوق از آن با عنوان «بيع مكره» ياد مي شود كه البته اختصاصى به بيع ندارد.
5.الميزان، علامه طباطبايى، ج2،ص370.
6.مجمع البيان، طبرسى، ج10، ص548.
7.برگرفته از: ق،30.
8.نك: فاطمه فاطمه است، دكتر على شريعتي؛ كشتى پهلو گرفته، سيد مهدى شجاعي؛ بانوى نمونه ى اسلام، ابراهيم اميني.
9.اقاله:موافقت بر نقض بيع(مجمع البحرين) و به معناى درگذشتن از كارى (لسان العرب). اقيلوني؛ يعنى از من درگذريد.نك: شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 17، ص157.
10.فدك فى التاريخ، سيد محمد باقر صدر.
11. مواد فراوانى از استدلال به قرآن در خطبه ى آن حضرت به چشم مي خورد.
12.نك:زهرا برترين بانوى جهان، خطبه ى حضرت زهرا (س) در مسجد مدينه،ناصر مكارم شيرازي.
13.حضرت زهرا (س) در خطبه ى خود در مسجد، پنج آيه براى تثبيت «نهاد ارث» خواند و براى آن ها استدلال حقوقى ارايه كردكه براى دانش پژوهان حقوق قابل تأمل است.
14.براى فهم جنبه ى زمان آگاهى حضرت زهرا ( س) و نيز نظريه ى نخبگان در سخنان آن حضرت نك: خطبه ى حضرت زهرا (س) به ويژه فراز «النخبة التى انتخبت».
15.نك: اشعار حضرت زهرا ( س) به ويژه اشعارى كه براى كودكانش ترنّم مي كرد. بحارالانوار، ج43، ص286 ؛ نهج الحياة، محمّد دشتي.
16.نك: زندگى شاگردان و دست پروردگان آن حضرت از جمله «فضّه». بحارالانوار، ج43، ص87.
17.كسى كه به خاك سپردنش، راز آلود و قدر و جايگاهش ناشناخته ماند. مصباح كفعمى، ص716.
18.بحارالانوار، ج8، ص22.

مرتضى دانشمند