چرایی وقوع رجعت در آخرالزمان

شبهه: از آن جا که رجعت از نشانه ها و دلایل صحت نبوت است، ضرورت دارد رجعت همانند دیگر معجزات، در زمان حیات پیامبر(ص) رخ دهد، حال آن که می گویید: رجعت در زمان حضرت مهدی «عج» و در آخرالزمان روی می دهد؟

پاسخ:

یکی از اعتقادات ویژه ای که شیعه دوازده امامی آن را باور دارد، عقیده به رجعت است. رجعت در لغت به معنای بازگشت است. معنای اصطلاحی رجعت از دیدگاه شیعه این است که خداوند (هم زمان با ظهور حضرت مهدی «عج)» شماری از امت محمد(ص) را پس از مرگشان و پیش از قیامت برمی انگیزاند و این باور از ویژگی های مذهب آل محمد(ص) می باشد که قرآن نیز بر درستی آن گواهی می دهد.(۱)

 دانشمند بزرگ شیعه، مرحوم سیدمرتضی علم الهدی نیز عقیده بر رجعت از دیدگاه امامیه را چنین توضیح می دهد، باور شیعه امامیه این است که خداوند متعال به هنگام ظهور امام زمان«عج» گروهی از شیعیان را که پیش از ظهور آن حضرت از دنیا رفته اند به این جهان بازمی گرداند تا آنان به پاداش یاوری و همراهی و درک حکومت آن وجود مقدس نایل گردند. همچنین خداوند برخی از دشمنان آن حضرت را زنده می کند تا از آنان انتقام گیرد، بدین صورت که آشکار شدن حق و بلندی مرتبت پیروان حق را بنگرند و اندوهگین شوند.(۲)

 از دیدگاه دانشمندان شیعه، هیچ گونه تردیدی در اصل «رجعت» وجود ندارد و همه عالمان بزرگ شیعی اعتقاد به رجعت را از ویژگی های پیروان اهل بیت برشمرده اند.

مرحوم علامه مجلسی در کتاب گرانسنگ بحارالانوار می فرماید: عقیده به رجعت، در تمام دوران ها مورد اتفاق مذهب شیعه بوده و این سخن چندان آشکار است که کسی نمی تواند به انکار آن برخیزد.(۳)

 شیخ مفید و سیدمرتضی نیز اعتقاد به رجعت را نزد شیعه اجماعی شمرده اند.(۴)

مرحوم شیخ حرعاملی می فرماید: فراوانی شمار نویسندگانی از شیعه که روایات مربوط به رجعت را در کتاب های خویش گرد آورده اند – که تعداد آن از هفتاد کتاب بیشتر است – دلیل بر قطعی بودن اعتقاد به رجعت از دیدگاه شیعه است.(۵)

 شیخ صدوق نیز اعتقاد به رجعت را از ویژگی های پیروان تشیع دانسته است.(۶)

دانشمندان شیعه برای اثبات رجعت به دلایل قرآنی، روایی و اجماع تمسک جسته اند که ما تنها به نقل نمونه هایی از این استدلال ها بسنده می کنیم:

گواه روشن تحقق رجعت، پیش از هر چیز قرآن کریم است که در آیه ۸۴ سوره نمل می فرماید: (و یوم نحشر من کل امه افواجاً ممن یکذب بآیاتنا فهم یوزعون)؛ روزی که از هر ملتی، گروهی از آنان را که آیات ما را تکذیب می کردند، زنده می گردانیم. در این آیه شریفه که برای اثبات رجعت مورد استناد ائمه(علیهم السلام)(۷) و دانشمندان شیعه قرار گرفته است، سخن از روزی است که تنها گروهی (و نه همه مردم) برانگیخته می شوند، در حالی که در قیامت بنا به تصریح قرآن کریم همه انسان ها برانگیخته می گردند، آنجا که می فرماید: (و یوم ینفخ فی الصور ففرغ من فی السموات و من فی الارض الاّمن شأالله و کل اتوه د آخرین)؛ روزی که در صور دمیده شود، همه کسانی که در آسمان ها و زمین هستند، مگر آن کس را که خدا خواهد، به شدت می ترساند و همگان با ذلت نزد او حاضر می گردند.(۸)

از مقایسه این دو آیه شریفه چنین به دست می آید که آیه نخست مربوط به روزی غیر از قیامت است و آن همان روزی است که در روایات اهل بیت به نام «رجعت» معروف گردیده است.

 اما دلیل اصلی اثبات رجعت روایات بی شماری است که بر وقوع آن صحه می گذارد. مرحوم علامه مجلسی نام بیش از پنجاه تن از عالمان و محدثان شیعه را ذکر می کند که روایات رجعت را در کتاب های خویش آورده اند که اسامی برخی از آنها بدین قرار است: سلیم بن قیس هلدلی، حسن بن صفار، علی بن ابراهیم قمی، ثقه الاسلام کلینی، عیاشی، کشی، شیخ صدوق، شیخ مفید، سید مرتضی، ابوالفتح کراجکی، نجاشی، شیخ طوسی، ابن طاووس و..

مرحوم علامه مجلسی درباره روایات رجعت می فرماید: کسی که به حقانیت ائمه اطهار(علیهم السلام) ایمان دارد، چگونه می تواند درباره مسأله متواتری که از آنان نقل شده و نزدیک به دویست روایت صریح در این زمینه رسیده و بیش از چهل تن از ثقات و عالمان شیعه آنها را در کتاب های خود آورده اند، تردید کند؟

 به راستی اگر مسأله ای مثل رجعت را نتوان از امور متواتر دانست، پس در کدامین موضوع می توان ادعای تواتر نمود؟(۹)

 شیخ حرعاملی نیز روایات رجعت را فزون از شمار دانسته و درباره آن قایل به تواتر معنوی شده است.(۱۰) ما در این مقام تنها به نقل دو روایت از روایات بی شمار رجعت می پردازیم:

  1. از امام صادق(ع) درباره آیه: (ربنا أمتنا اثنتین و احییتنا اثنتین) پرسش شد، حضرت در پاسخ فرمود: ذلک فی الرجعه – این آیه در مورد رجعت است.(۱۱)
  2. همچنین آن حضرت فرمود: لیس منا من لم یؤمن بکرّتنا، هر کس به رجعت ما ایمان نداشته باشد، از ما نیست.(۱۲)

 افزون بر قرآن و روایات، شمار فراوانی از عالمان شیعه، عقیده به رجعت را در نزد امامیه اجماعی دانسته اند.(۱۳)

 حال با توجه ادله قطعی ای که رجعت را به مثابه یک عقیده درست ثابت می کند، بایستی دید هدف از رجعت چیست؟ آیا رجعت از جمله معجزات پیامبر اکرم(ص) است؟ آیا رجعت از نشانه های ظهور مهدی«عج» و یا معجزات آن حضرت است؟ و یا اصلاً رجعت مسأله ای دیگر و یا هدفی دیگر در نظام آفرینش طرح ریزی شده است؟

 گرچه ممکن است به جهت محدودیت علم و ادراک ما نتوان به طور قاطع غرض و هدف اصلی از رجعت را ذکر کرد، اما با توجه به مجموع احادیثی که در مورد رجعت به ما رسیده است شاید بتوان اهداف ذیل را از جمله مواردی دانست که لزوم تحقق رجعت را توجیه می کند:

  1. رجعت با هدف نشان دادن عزت اسلام و ذلت کفر و شرک از سوی خداوند صورت می گیرد، بدین معنا که بازگشت به دنیا در زمانی به وقوع می پیونندد که دین خدا بر سراسر جهان حاکم شده، زمین و آنچه در آن است، یکسره در اختیار مؤمنان و خدا جویان قرار گرفته و کافران و ستم پیشگان خوار و ذلیل خواهند گشت.

 بدیهی است که چنین حادثه ای هر انسان دینداری را شادمان و خرسند و تبهکاران و کافران را به رنج و اندوه فرو خواهد برد. از این رو خداوند مهربان و حکیم، گروهی از مؤمنان راستین و شماری از کافران سرسخت را در آن روز به جهان بازمی گرداند، تا آنان از دیدن شکوه و عظمت اسلام و حاکمیت مؤمنان به وجد آیند و کافران نیز بر اثر مشاهده شوکت و قدرت پیروان دین خدا خشمگین و اندوهناک گردند و همگان دریابند که وعده الهی تخلف ناپذیر است.

  1. گذشته از این که ممکن است افراد با ایمان در این بازگشت به مقاماتی دست یابند که تنها در هنگام سیطره کامل اسلام می توانند به آن مقامات برسند، می توان گفت: از آن جا که طبق روایات، کافرانی که رجعت می کنند از جمله افرادی هستند که بسیار در کفر خود سرسخت و لجوج بوده اند، رجعت آنان ممکن است با این هدف انجام گیرد که دست کم مقداری هر چند اندک، از جزای اعمال ننگین خود را در دنیا بچشند و تا حدودی پاسخگوی پاره ای از ظلم ها و ستم های بی حد خود باشند، هر چند مجازات اصلی در سرای آخرت به آنان خواهد رسید.

 با توجه به مطالب پیش گفته بایستی این نکته را هم یادآور شد که نه در روایات مربوط به رجعت و نه در گفتار بزرگان شیعه هیچ گونه ملازمه ای میان رجعت و معجزه بودن آن برای پیامبر اکرم(ص) نیامده است، مرحوم امین الاسلام طبرسی، ضمن اشاره به این سخن ملازمه میان رجعت و صحت نبوت پیامبر(ص) آن را باطل دانسته و فرموده است: نزد ما (شیعیان) بلکه اکثر امت اسلامی، ظهور معجزه به دست ائمه و اولیا نیز رواست.(۱۴) بنابراین به هنگام تحقق رجعت، می توان آن را از جمله معجزات حضرت ولی عصر«عج» به شمار آورد.

پى نوشتها:

 [۱].المسائل السرویه، شیخ مفید، ص ۳۲، المطبعه مهر، ناشر: المؤتمر العالمی ،شیخ مفید.

 [۲].رسائل الشریف المرتضی، ج ۱، ص ۱۲۵، تحقیق سیدمهدی رجایی، ناشر: دارالقرآن، ۱۴۰۵ ه’ق، مطبعْ السیدالشهدأ.

 [۳].بحارالانوار، ج ۵۳، ص ۱۴۴ – ۱۲۲، الطبعه الاولی، ۱۴۰۵ ه’ ق، مؤسسْ الاعلمی للمطبوعات بیروت.

 [۴].همان، ص ۱۳۶ – ۱۳۹.

 [۵].به نقل از همان، ص ۱۲۱.

 [۶].الایقاظ من الهجعه، باب دوم.

 [۷].بحار، ج ۵۳، ص ۵۳.

 [۸].سوره نحل، آیه ۸۷.

 [۹].بحار، ج ۵۳، ص ۱۴۴ – ۱۲۲.

 [۱۰].الایقاظ من الهجعْ، باب دوم، دلیل سوم.

 [۱۱].بحار، ج ۵۳، ص ۵۶.

 [۱۲].همان، ج ۵۳، ص ۹۲.

 [۱۳].همان، ج ۵۳، ص ۱۳۹ – ۱۳۶.

 [۱۴].مجمع البیان، ج ۱، ص ۲۲۳.

منبع:  واحد پاسخ به سؤالات دفتر تبلیغات اسلامی