ویژگیهاى اخلاقى پیامبر اسلام

ویژگیهاى اخلاقى

پیروزى پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله)، هر چند با تأئید و امداد الهى بود، ولى عوامل زیادى از نظر ظاهر داشت، که یکى از مهم ترین آنها جاذبه اخلاقى پیامبر(صلى الله علیه وآله) بود.

آن چنان صفات عالى انسانى و مکارم اخلاق در او جمع بود، که دشمنان سرسخت را تحت تأثیر قرار مى داد، به تسلیم وادار مى کرد، و دوستان را سخت مجذوب مى ساخت.

بلکه، اگر این را معجزه اخلاقى پیامبر(صلى الله علیه وآله) بنامیم، اغراق نگفته ایم، چنان که نمونه اى از این معجزءه اخلاقى در فتح «مکّه» نمایان گشت: هنگامى که مشرکان خونخوار و جنایت پیشه، که سالیان دراز هر چه در توان داشتند بر ضد اسلام و شخص پیامبر(صلى الله علیه وآله) به کار گرفتند، در چنگال مسلمین گرفتار شدند، پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) بر خلاف تمام محاسبات دوستان و دشمنان، فرمان عفو عمومى آنها را صادر کرد، و تمام جنایات آنها را به دست فراموشى سپرد، و همین سبب شد که به مصداق «یَدْخُلُونَ فِى دِیْنِ اللّهِ أَفْواجاً» فوج، فوج مسلمان شوند.

درباره حسن خلق پیامبر(صلى الله علیه وآله) و عفو، گذشت، عطوفت، مهربانى، ایثار، فداکارى و تقواى آن حضرت(صلى الله علیه وآله)، داستان هاى زیادى در کتب تفسیر و تواریخ آمده است.

در حدیثى از حسین بن على(علیهما السلام) آمده است که:

از پدرم امیر مؤمنان على(علیه السلام) درباره ویژگى هاى زندگى پیامبر(صلى الله علیه وآله) و اخلاق او سؤال کردم، و پدرم مشروحاً به من پاسخ فرمود، در بخشى از این حدیث آمده است:

رفتار پیامبر(صلى الله علیه وآله) با همنشینانش چنین بود، دائماً خوشرو و خندان و سهل الخلق و ملایم، هرگز خشن، سنگدل، پرخاشگر، بدزبان و عیبجو و مدیحه گر نبود، هیچ کس از او مأیوس نمى شد، و هر کس به در خانه او مى آمد نومید بازنمى گشت.

سه چیز را از خود رها کرده بود: مجادله در سخن، پرگوئى، و دخالت در کارى که به او مربوط نبود.

و سه چیز را در مورد مردم رها کرده بود: کسى را مذمت نمى کرد، سرزنش نمى فرمود، و از لغزش ها و عیوب پنهانى مردم جستجو نمى کرد.

هرگز، سخن نمى گفت، مگر در مورد امورى که ثواب الهى را امید داشت، در موقع سخن گفتن، به قدرى نافذ الکلمه بود که، همه سکوت اختیار مى کردند و تکان نمى خوردند، و به هنگامى که ساکت مى شد، آنها به سخن درمى آمدند، اما نزد او هرگز نزاع و مجادله نمى کردند…

هر گاه فرد غریب و ناآگاهى با خشونت سخن مى گفت و درخواستى مى کرد، تحمل مى نمود، و به یارانش مى فرمود: هرگاه کسى را دیدید که حاجتى دارد، به او عطا کنید و هرگز کلام کسى را قطع نمى کرد تا سخنش پایان گیرد.

آرى، اگر این اخلاق کریمه و این ملکات فاضله نبود، آن ملت عقب مانده جاهلى، و آن جمع خشن انعطاف ناپذیر، در آغوش اسلام قرار نمى گرفتند، و به مصداق «لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ»(۱) همه پراکنده مى شدند.

و چه خوب است که، این اخلاق اسلامى امروز زنده شود و در هر مسلمانى، پرتوى از خلق و خوى پیامبر(صلى الله علیه وآله)باشد.

روایات اسلامى نیز در این زمینه، چه درباره شخص پیامبر(صلى الله علیه وآله) و چه درباره وظیفه همه مسلمین فراوان است، که در اینجا به چند روایت اشاره مى کنیم:

۱ ـ در حدیثى آمده است پیامبر(صلى الله علیه وآله) فرمود: إِنَّما بُعِثْتُ لاُِتَمِّمَ مَکارِمَ الاْ َخْلاقِ: «من براى این مبعوث شده ام که فضائل اخلاقى را تکمیل کنم».

به این ترتیب، یکى از اهداف اصلى بعثت پیامبر(صلى الله علیه وآله)، همین تکمیل اخلاق فضیله است.

۲ ـ در حدیث دیگرى از آن حضرت آمده است: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُ لَیُدْرِکُ بِحُسْنِ خُلْقِهِدَرَجَهَ قائِمِ اللَّیْلِ وَ صائِمِ النَّهارِ: «مؤمن با حسن خلق خود، به درجه کسى مى رسد که، شب ها به عبادت مى ایستد، و روزها روزه دار است».

۳ ـ و باز از همان حضرت آمده است که: ما مِنْ شَیْء أَثْقَلُ فِی الْمِیزانِ مِنْ خُلْق حَسَن: «چیزى در میزان عمل در روز قیامت سنگین تر از خلق خوب نیست».

۴ ـ و نیز، از آن حضرت نقل شده که: أَحَبُّکُمْ إِلَى اللّهِ أَحْسَنُکُمْ أَخْلاقاً الْمُوَطَّئُونَ أَکْنافاً، الَّذِینَ یَأْلَفُونَ وَ یُؤْلَفُونَ، وَ أَبْغَضُکُمْ إِلَى اللّهِ الْمَشّاءُونَ بِالنَّمِیمَهِ، الْمُفَرِّقُونَ بَیْنَ الاِْخْوانِ، الْمُلْتَمِسُونَ لِلْبُرَآءِ الْعَثَراتِ:

«از همه شما محبوب تر نزد خدا، کسى است که، اخلاقش از همه بهتر باشد، همان کسانى که متواضعند، با دیگران مى جوشند، و مردم نیز با آنها مى جوشند، و از همه شما مغبوض تر نزد خدا، افراد سخن چینى هستند که: در میان برادران جدائى مى افکند، و براى افراد بى گناه در جستجوى لغزشند».

۵ ـ در حدیث دیگرى از پیامبر(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: أَکْثَرُ ما یُدْخِلُ النّاسَ الْجَنَّهَ تَقْوَىاللّهِ وَ حُسْنُ الْخُلْقِ: «بیشترین چیزى که مردم را وارد بهشت مى کند تقوا و حسن خلق است».

۶ ـ در حدیثى از امام باقر(علیه السلام) آمده است: إِنَّ أَکْمَلَ الْمُؤْمِنِینَ إِیماناً أَحْسَنُهُمْ خُلْقاً: «از میان مؤمنان، کسى ایمانش از همه بهتر است که، اخلاقش کامل تر باشد».

۷ ـ در حدیثى از امام على بن موسى الرضا(علیهما السلام) آمده است پیامبر(صلى الله علیه وآله) فرمود: عَلَیْکُمْ بِحُسْنِ الْخُلْقِ، فَإِنَّ حُسْنَ الْخُلْقِ فِی الْجَنَّهِ لا مَحالَهً، وَ إِیّاکُمْ وَ سُوءَ الْخُلْقِ فَإِنَّ سُوءَ الْخُلْقِ فِی النّارِ لا مَحَالهً:

«بر شما لازم است به سراغ حسن خلق بروید، زیرا حسن خلق سرانجام در بهشت است، و از سوء خلق بپرهیزید، که سوء خلق سرانجام در آتش است».

از مجموع اخبار فوق، به خوبى استفاده مى شود: حسن خلق کلید بهشت، وسیله جلب رضاى خدا، نشانه قدرت ایمان، و هم طراز عبادت هاى شبانه و روزانه است، و حدیث در این زمینه بسیار فراوان است.(۲)

۱ ـ آل عمران، آیه ۱۵۹٫
۲٫ تفسیر نمونه، جلد ۲۴، صفحه ۳۸۵٫