وصف مدينه منوّره

وصف مدينه منوّره

افندى علی بن موسی

آقاى «افندى على بن موسى» كاتب بخش عربى روابط عمومى استاندارى مدينه و امام جماعت مالكى ها در مسجد النبى، در دوره حكومت عثمانى بوده و از تاريخ تولّد و وفات وى اطّلاع دقيقى در دست نيست.

وى رساله اى در توصيف مدينه منوّره نگاشته است كه در نوع خود در آن دوران كم نظير بوده و نسخه خطى اين اثر در دار الكتب المصريّه نگهدارى مى شود. علاّمه حمد الجاسر كه از مورّخان مشهور عربستان است آن را تصحيح كرده و در كتابى با عنوان رسائل فى تاريخ المدينه به چاپ رسانيده است. مطالب اين رساله جالب و خواندنى است لذا اوّلين بخش از ترجمه آن تقديم مى گردد.

اميد آنكه همگان از آن بهرمند گردند.

باب اوّل

جهت هاى چهارگانه مدينه، راه ها و درهاى آن

فصل اوّل: در جهت هاى چهارگانه و راه ها و درهايى كه در آن چهار جهت وجود دارد و ما اينك از سمت قبله آغاز مى كنيم؛ چرا كه پيامبر صلى الله عليه و آله آنگاه كه به مدينه هجرت كرد، از اين سو به شهر درآمد.

در سوى قبله چهار راه وجود دارد. راه غاير، راه فرعى، راهى به سوى سوارقيه از شرق، و راهى به شرق. الجصّه اين راه ها را از طرف حرّه به سوى قبا، قربان و عوالى ـ كه سه روستا هستند ـ به همديگر متصل مى كند. شهر مقدّس مدينه در اين سوى، يك دروازه در ديوار برانى دارد كه قسمت اعظم آن را با آجر ساخته اند و آن را «باب قبا» خوانند. از آنجا مى توان به قبا، قربان و عوالى رفت. در ديوار «الجوانى» نيز درى است كه به «باب الصغير» معروف است. اين در بر روى مناخه بين دو ديوار قرار گرفته و بالاى آن دارالحكومه محلى است. زندان هاى مردان و زنان در نزديكى آن است. و آن نزديك قلعه سلطانيّه است كه سلطان سليمان خان فرزند سلطان ياوز سليم خان غازى بنا نهاد.

حرم مطهّر از جانب قبله درى ندارد. در آنجا پنجره هايى است كه مقابل حرم شريف واقع شده و به باغ جنوبى مسجد مُشرف است و آن در خانه هاى آل عمربن خطاب قرار دارد كه به «ديار العشره» معروف است.1 در مقابل پنجره هاى مذكور و در ضريحى كه مرقد و حجره شريف را احاطه كرده، درِ كوچكى شبيه به پنجره وجود دارد كه در همه حال بسته است و گويى هرگز باز نشده. اين در، در ميان مردم به «باب توبه» شناخته مى شود؛ زيرا اين باب كه در گذشته از نقره در موازات ضريح ساخته شده و در مكان آن ستاره اى طلايى قرار داده شده، بدون شك در مقابل صورت شريف رسول خدا قرار دارد.2

امّا جانب شرقى شامل دو راه است؛ يكى راه حناكيه است كه از آن راه به سمت شرق مى روند و راه دوّم راه خَنَق است. در زمان اختلاف و درگيرى راهزنان در راه اصلى مكّه مكرّمه به رهبرى ابن رشيد، مسير حاجيان از اين راه بوده است. در آن قسمت دو در وجود داشت كه يكى از آنها در ديوار برانى، در جوار بقيع بود كه به «باب العوالى» شهرت داشت و ديگرى در ديوار «جوانى» بود كه بدان «باب الجمعه» نام نهاده بودند. و آن، در روبروى درِ بقيع واقع بود.3 حرم شريف از آن قسمت دو در دارد؛ «باب جبرائيل» كه الآن به باب الجبر معروف است و «باب النسا».4

مرقد و حجره معطّر، از آن تنها يك در دارد كه به «باب الزهرا عليهاالسلام » معروف است. از آن در، خادمان حرم صبح و عصر وارد و خارج مى شوند.5

در سمت شامى (شمال) است راهى كه به سوى حايط، حويط، كوه شمر و تيماء است و نيز راه كتانه كه از طريق آن به وادى الحمض در آيند و راه مخيط به سوى شام و مصر و ينيع البحر در آن سو است و نيز آمد و شد حاجيان و كاروانها دائما از اين راه است. محلّ تلاقى راه هاى مذكور «ثنيّة البلدة الطّاهره» است كه اكنون به بناى «يوسف پاشا» مشهور است.

در اين سمت سه دروازه وجود دارد، دروازه اى در ديوار برانى، غرب قلعه سلطانيه، كه به «باب الجبل» معروف است و مراد همان كوه «سلع» است كه به آن «باب الكومه» نيز مى گويند و از آنجاست راه مساجد چهارگانه به سوى عنابس و جرف. و نيز «الحوكه» كه به كوه الفقره چسبيده است و در آن قبيله احامده ساكن بودند.

در ديوار جوانى دو در وجود دارد: 1 ـ «باب الشامى» در شرق قلعه مذكور. 2 ـ «باب المجيدى» نزديك سحيمى؛ جايى كه محل تلاقى آب هاى وضوخانه هاى اطراف حرمِ شريف قرار دارد. اين باب را مرحوم سلطان عبدالمجيدخان، فرزند سلطان محمود خان عثمانى به هنگام به ترميم بناى حرم شريف در سال هزار و دويست و هفتاد و هفت تجديد بنا كرد.

حرم شريف از سمت شام دو در دارد: در نخست «باب التوسل» است كه سلطان عبدالمجيد خان آن را احداث كرد. در اطراف و بالاى آن است كتابخانه مجيديه براى تعليم و آموزش كودكان. در آن هشت مكتب براى تعليم قرآن و يك مكتب براى تعليم زبان فارسى اختصاص داده شده است و در يكى از آن سالها مكتب ارشديه را ساخت تا فنون مختلف؛ چون نحو، صرف، زبان تركى و نقاشى را تعليم دهند.

در دوّم براى ذخيره زيتون است و آن باز نمى شود مگر هنگامى كه لوازم و وسايل حرم شريف از سوى آستانه عالى (استانبول)، از اوقاف همايونى و از مصر و شام در ايام حج براى حرم شريف مى آمد و آنها عبارت بودند از زيتون سبز، شمع و چراغ هايى از بلور، حصير و شمع ساخته شده از روغن ماهى و شمع سفيد كافورى كه نوع بزرگ آنها را براى محرابها و نوع متوسط آنها را براى داخل حجره معطّر در هر شب استفاده مى كنند.

ضريح مطهّر از جانب شام تنها يك در دارد كه به «باب الشامى» معروف است و در جنوب دكّه اغوات (ايوان صفه) قرار دارد. اين در براى خدمت گذاران حضرت سيد كائنات است و از اين در است كه هر شب در ماه رمضان بعد از نماز تراويح، شمع را به حجره معطر وارد و خارج مى كنند.6

اما در سمت غربى، در آن است راهِ شاهى كه راه جديد است و راه «ملف» و راه «الغاير» كه به راه «القاحه» شهرت دارد و نيز راه «فرع». راه غاير و فرع در كنار چاه ماشى به هم متصل مى شوند، كه مسافت آن از مدينه منوّره با شتر ده ساعت و با اسب شش ساعت راه است. محل پيوست راه هاى چهارگانه در ذوحليفه است كه اكنون به آبار على شهرت دارد و آن ميقات حاجيانى است كه از مدينه منوره مى آيند و در آن سمت، در ديوار «برانى»، يك دروازه وجود دارد كه بين تكيه مصرى و سربازخانه سلطانى (قائمه سلطانى) واقع شده و به «باب العنبريه» معروف است7 اين دروازه بيش از ساير دروازه ها، براى ورود قافله ها و كاروانهاى بازرگانان، حاجيان و زيارت كنندگان استفاده مى شود و همچنين در هر سال كاروان حاجيان مصرى با نظاميان، در كنار آن فرود مى آيند. همان گونه كه حاجيان شامى در كنار باب الشامى فرود مى آيند.

در ديوار «جوانى» دروازه اى وجود دارد كه مشهورترين دروازه ديوار «برانى» است و به «باب المصرى» شناخته مى شود. اين دروازه در بين بازار قرار گرفته و از تخته سنگهاى بزرگ همانند سنگ فرشهاى تراشيده شده از آستانه باب السلام تا آستانه مسجد مصلى العيد ساخته شده است. اين دروازه در المناخه است كه اكنون به مسجد غمامه شهرت دارد. آن تخته سنگها هزار ذراع بود كه اكنون چيزى از آن، جز از باب المصرى تا باب السلام نمانده است. قسمت خارجى باب المصرى تا آستانه مسجد مصلى در زير خاك مدفون است و اكنون نيز همچنان بين مغازه هاى گندم فروشى زير خاك است.

حرم شريف پيامبر از جانب غربى، دو در دارد. يكى از آنها باب السلام است كه بزرگترين در حرم شريف است و بيشترين آمد و شد را به ويژه در موسم حج دارد و ديگر باب الرحمه است و آن از حيث آمد و شد و ازدحام جمعيت در رديف بعد قرار دارد.

حجره معطر از جانب غربى، يك باب در روضه مطهره دارد كه به «باب الوفود» معروف است. اين در باز نمى شود جز در امور بسيار مهم؛ مانند درخواست كمك از خداوند براى دولت، هنگامى كه در جنگ با دشمنان در تنگنا قرار مى گيرد و براى از بين بردن وبا يا قحطى شديد. زمانى كه اين در را باز كنند، خادمان حرم، قرآن عثمانى را، كه در حجره معطره محفوظ است و به خط كوفى روى پوست آهو نوشته شده، خارج مى كنند و آن را جز فردى عالم و صالح نمى خواند و مرگ او حتمى است و بعد از سه روز به لقاء پروردگارش مى شتابد و يا يك سال بر او مى گذرد و از دنيا مى رود.8

در روزگار ما خطيب محمّد على بالى آن قرآن را خواند و بعد از سه روز در گذشت. از علماى ديگر، سيد عبداللّه  دراجى تونسى، سيد محمّد فرزند سانوسى فاسى، شيخ عبدالغنى هندى نقشبندى آن را خواندند و يك سال بر آنها نگذشت كه از دنيا رفتند. اين قرآن شريف همان است كه خون عثمان بن عفان بر آن ريخته شده است، اين نسخه ونسخه ديگرى كه خط آن دقيق تر و خالى از خطاست و گفته مى شود به خط سرور ما على بن ابى طالب عليه السلام است و بر روى پوست آهو نوشته شده، هر دو در صندوقى نگهدارى مى شود كه روى آن پارچه حرير سبز رنگ پوشانيده اند. و اين صندوق در داخل حجره معطر در سمت غربى رأس شريف رسول خدا قرار دارد كه شمعدانى از طلا نيز بر روى آن است.

فصل دوّم

آثار، قبور و چاههاى واقع شده در جهات چهارگانه:

در سمت جنوب، روستاى قبا واقع است و در آن مسجدى است كه بر اساس تقوى بنا نهاده شد؛9 مسجدى زيبا و بزرگ، با گنبدى گچكارى شده، كه داراى منبر و جايگاه چوبى براى مؤذّن است. مناره آن داراى دو بالكن است و در صحن مسجدگنبد كوچكى قرار گرفته كه به «مبرك الناقه» (محل نشستن شتر) معروف است. اينجا محلّ نزول آيه است. همچنين طاقى كوچك و محرابى در سمت شرقى محراب بزرگ قرار داده شده است. امّا محراب پيامبر صلى الله عليه و آله كه در آن واقع شده، محلّ اوّلين ستون محراب بزرگ به سمت شمالى است و در وسط آن باغى كوچك قرار گرفته كه داراى نخلها و چاه كوچكى است از سمت غرب آن و روبروى در كاروانسرا و در جنوب آن باغ مرحوم نور الدين شهيد قرار گرفته است.

از چاه هاى موجود مى توان به چاه اريس اشاره كرد. گنبدهاى زيادى در مسجد بزرگ واقع است كه تفصيل آن در كتاب «الخلاصه» آمده است.10

در حره، نزديك باغ معروف به قوّيم، مسجد كوچك بى سقفى است، كه به مسجد مصبّح معروف است. اين مسجد در راهى است كه پيامبر صلى الله عليه و آله با ابوبكر به هنگام هجرت به مدينه از آنجا عبور كرد.11

روستاى دوم «قربان» است كه در شرق قبا قرار گرفته و در آن مسجد «فضيخ» در رود ابى جيد واقع شده است. اين مسجد سقف ندارد و از چاه هاى موجود اين روستا مى توان به چاه «العهن»، كه اكنون نيز مورد استفاده مردم است، اشاره كرد.12

روستاى سوم «عوالى» است كه در شرق قربان واقع است. اين روستا در وسعت و زيادى نخل به اندازه قبا و قربان است. گفتنى است كه آب روستاى قبا گوارا و خالص و آب قربان نا خالص است. از آنجا كه در اين دو روستا آب مناسب وجود دارد، ميوه ها و گلهاى متنوّع و فراوان يافت مى شود. آب عوالى از آب اين دو روستا پست تر و ناخالص تر است. از چاه هاى موجود عوالى مى توان به چاه «العريس» و«الفقير» اشاره كرد و همچنين محلّ خوردن آب مادر ابراهيم، فرزند حضرت پيامبر صلى الله عليه و آله نيز در اين روستا واقع است. هواى عوالى از بقيه روستاها پاكيزه تر است. در فاصله بين اين روستا و مدينه نخلستانهاى بسيارى وجود دارد.

مسجد عمر فاروق در همين ناحيه، در محدوده ديوار محله مناخه، نزديك كانال ابوجيد قرار گرفته است. اين مسجد يك مناره دارد. همچنين مسجدى قديمى، بدون مناره نيز پيرامون منطقه تا جور واقع شده است. در اين بخش و در داخل ديوار «جوانى» چيزى وجود ندارد.

در سمت شرق، روستاى «عريض» قرار دارد و آن اكنون تخريب شده است. در قسمت بالاى حره، روبروى كوه احد مرقد جناب على العريضى فرزند امام جعفر صادق عليهماالسلام قرار گرفته است. اين مرقد داراى مسجد سقف دارى است و در كنار گنبدِ مسجدنيز گلدسته اى سرپاست. در قسمت غربِ مقام مزرعه هاى بسيار، با چاه هاى فراوان وجود دارد كه به «مزرعه هاى ابورشيد» معروف است و فاصله بين اين مكان با مدينه منوّره، از طريق حرّه شرقى به صورت پياده، يك ساعت و براى سوار كار كمتر از يك ساعت است.13

در قسمت ياد شده، بعد از فرود از بالاى حره به دشت، كه به محله «باب الجمعه» شهرت دارد و در سمتِ چپ كسى كه از مدينه به سمت عريض مى رود، «مسجد الاجابه» قرار دارد. اين مسجد از مساجد سرپا و موجود است و در ميان باغهايى كه در بلندى قرار گرفته اند واقع شده است.14 در سمت قبله، پشتِ باغ معروف به عنبريه، نزديك مزارع سمت حرّه شرقى كه به «دشم» معروف است، سه گنبد قرار گرفته است كه صحن يكى از آنها با سنگ سياه ساخته شده و مردمِ روزگار ما آن را محل نزول سوره مائده مى دانند. گنبد دوم محل دفن دلدل استر پيامبر صلى الله عليه و آله است و سومين گنبد ياد شده، روشن نيست كه مربوط به چيست.

در سمت شرق بقيع دو گنبد واقع است؛ يكى از آنها مقبره ابو سعيد خدرى انصارى است و در كنار آن گنبد فاطمه بنت اسد مادر حضرت على بن ابى طالب [عليهم السلام] قرار دارد.15 پس از آن بقيع است كه در خارج از ديوار سلطانى «جوانى» مقابل باب الجمعه مذكور واقع شده است. اين قبرستان داراى ده گنبد و بقعه و يك مسجد معروف به مسجد ابوكعب است. در سمت جنوبىِ آن گنبد آل البيت العظام واقع شده و آن بزرگترين گنبد است. در قسمت درِ شمالى آن برخى از سادات مدفون گرديده اند. در سمت درِ غربى بقعه اى قرار دارد كه مدفن برخى از اميران مدينه، از اشراف بنى حسين مى باشد. بنابر قولى قبر حضرت فاطمه زهرا[ عليهاالسلام [ نيز در آن واقع است، همينطور قبر حضرت عباس ابن عبدالمطلب رضى اللّه  عنه و قبرهاى حضرت امام حسن مجتبى و حضرت جعفر الصادق[ عليهماالسلام ] نيز در آن قرار گرفته است.16

در سمت جنوبى گنبدى است كه چيزى در آن واقع نشده و به گنبد «قبة الاحزان» معروف است و شيعيان (از عجم) و ديگران در موسم حج آن را زيارت مى كنند.17

در سمت شرق مسجد ابىّ بن كعب قبور بسيارى قرار گرفته، كه از آنهاست قبور شيخ محمّد سمان مدنى و فرزندانش. در شرق آن قبور، گنبد امّ المؤمنين ها18 واقع است؛ از جمله قبر عايشه مى باشد. بر قبر هفت نفر آنها يك گنبد قرار دارد. قبر ميمونه همسر ديگر پيامبر صلى الله عليه و آله در مرز حرم مكّه در حديبيه واقع شده و قبر خديجه بنت خويلد نيز در درّه نور در مكّه قرار گرفته است. در سمت شرق گنبد همسران، گنبد دختران حضرت رسول صلى الله عليه و آله ، يعنى زينب و رقيه و ام كلثوم است. در سمت شمال، گنبد همسران پيامبر و گنبد عقيل بن ابوطالب واقع شده كه در آن گنبد، قبر سفيان بن حارث و عبداللّه  فرزند جعفر طيّار نيز قرار دارد. نزديك درِ اين بقعه، جنب ستون شمال شرقى، قبر سعد بن ابى وقاص است.

در شمال گنبد عقيل بن ابى طالب، گنبد مالك بن انس و در شرق آن و متصل به گنبدِ مالك، گنبد عبداللّه  بن عمر و در شرق آن گنبد عثمان ابن مظعون است كه اوّلين مدفون در بقيع مى باشد. سنگ لحد او را پيامبر اكرم صلى اللّه  عليه [وآله] وسلم خود با دستان مباركش در قبر گذاردند و سپس فرزند خويش؛ يعنى ابراهيم را كنار آن دفن كردند. بنابر روايات صحيح، عبدالرحمن بن عوف و ابوهريره هم در كنار آنها هستند.

در سمت شرق آن و در وسط بقيع مجاور درِ شمال غربى، قبور شهداى احد قرار دارد كه پيش از صدور فرمان رسول خدا صلى الله عليه و آله مبنى بر دفن شهيدان در ميدان جنگ، به اين مقبره انتقال يافته و مدفون شده اند. در كنار اين قبور، بخشى براى دفن عامه مردم اختصاص يافته است.

در قسمت آخر بقيع، در سمت شرقى، گنبد بسيار بزرگى است. در اين گنبد قبر عثمان بن عفان قرار دارد.

در ناحيه شمالى آن، چسبيده به ديوار شمالى، گنبدى است شبيه به گنبد همسران و دختران پيامبر كه قبر حليمه دايه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در آن است و در پشت آن، پنجره كوچكى نيز وجود دارد. از سمت شرق آن، خارج از ديوار بقيع، گنبد فاطمه بنت اسد به چشم مى خورد كه پيشتر بدان اشاره شد.

اطراف قبرستان بقيع را ديوارهاى گچى فرا گرفته و پنج در دارد: سه درِ آن در سمت غرب و دو در، در سمت شمال واقع است. يكى از درهاى غربى روبروى گنبد آل البيت العظام است كه اين در، ويژه داخل كردن جسدهايى از نخاوله19 است كه در حرم شريف بر آنها نماز نخوانده اند. درِ دوّم غربى، روبروى باب الجمعه است و از آن در جسدهاى اهالى و مجاوران منطقه و نيز حجاج و زايران را وارد مى كنند و آن در پيوسته باز است.

و امّا سوّمين در غربى در گوشه ميانىِ سمت شمال قرار گرفته است. اين در نزديك مقبره هاى شهيدان احد است و باز نمى شود مگر در صورت وقوع مرگهاى ناگهانى؛ چرا كه اين در به وضوخانه بزرگ نزديك است.

امّا درهاى شمالىِ بقيع؛ يكى از آنها نزديك به وضوخانه است و ديگرى مقابل گنبد مالك بن انس قرار دارد. اين در به هنگام عيدها گشوده مى شود؛ زيرا مردم همه ساله بعد از فراغت از نماز عيد فطر و قربان، به زيارت بقيع مى شتابند و ازدحام به وجود مى آورند.

در ميان بقيع و بقيعى كه در آن دو خانم بزرگوار، صفيه و عاتكه خواهرهاى حمزه[ عليه السلام [ مدفون گرديده اند، راهى است كه به سمت محله جزع در باب الجمعه و از آنجا به مسجد اجابه و به مدخل محلّه هتيم ـ كه در بالاى قسمت حرّه شرقى است ـ و از آنجا به مرقد عريض و مزرعه هاى اطراف مى رود و از آنجا به سوى راه شرقى و به راه حناكيه و ديگر راه ها مى توان رفت.

محلّى كه (عمّه هاى پيامبر) مدفون گرديده اند، بخشى از قبرستان بقيع است، ليكن آنگاه كه سلطان سليمان خان قانونى، به سال هفتصد و پنجاه هجرى ديوار جوانى را با سنگ و گچ بنا نهاد، بيشتر قبرستان بقيع در شهر مدينه ماند. و بعد از نبش قبرها، خانه هاى بسيارى در آنجا ساخته شد و آنجا به صورت منطقه اى مستقل درآمد كه الآن به «منطقه اغوات و خادمان حرم شريف» معروف است. پيرامون گنبدهاى عمه هاى پيامبر صلى الله عليه و آله را ديوارى سنگى و گچى فرا گرفته و درى نزديك گنبد صفيه وجود دارد كه در آنجا ديگر كسى مدفون نمى گردد. اين در، در ايام حج براى زيارت باز است.

در شرق اين مكانِ مقدّس، داخل ديوار جوانى، در سمت راست، از داخل باب الجمعه گنبد بزرگى وجود دارد كه قبر اسماعيل فرزند امام جعفر صادق[ عليه السلام ] در آن است.

در جوار حرم شريف، مقابل باب الجبر، مهمانسراى ايرانيها است. و در جنوب آن گنبد مرحوم نجم الدين زنگى واقع است.

نقل شده كه وى به برادرش پادشاه اصفهان وصيت كرد او را در آنجا دفن كنند؛ از اين رو جسد ايشان را از اصفهان به حله و از آنجا به مكّه مكرّمه انتقال دادند و بعد از طواف دادن پيرامون بيت اللّه  الحرام به مدينه منوّره بردند و در آنجا نيز به قبر پيامبرصلى اللّه  عليه [وآله[ وسلم طواف دادن و سپس در گنبد ياد شده به خاكش سپردند. فاصله بين آن گنبد و حرم پيامبر پنج ذراع و فاصله آن تا مرقد شريف پيامبر پانزده ذراع است. در جانب جنوب آن، گنبد ديگرى است كه در قسمت شرق حرم شريف واقع شده است و بقعه ابوشجاع، يكى از علماى شافعى، در آن است. در قسمت جنوبى قبر ابو شجاع، خانه عثمان واقع است كه در آن شيخِ حرم پيامبر ساكن بوده است.

در قسمت غربى، قبر عثمان بن عفان قرار گرفته و درِ آن مقابل درِ خانه هاى آل عمر است كه در اين زمان به «ديار العشره» معروف است و بين آن و خانه ابو ايوب انصارى ـ كه خوابگاه شتر (ناقه) پيامبر اكرم صلى اللّه  عليه [وآله] وسلم به هنگام هجرت به مدينه بوده است20، راه ديگرى وجود دارد كه به منطقه اغوات مى رود و درِ خانه مشيخه جليله در آن است. در جوار خوابگاه ناقه، خانه نايب حرم واقع است. مقابل آن، خانه نايبِ كتابخانه بزرگ مرحوم عارف حكمت بيگ، شيخ السلام آستانه قرار دارد. در اين كتابخانه كتاب هاى نفيسى موجود است كه در كتابخانه هاى ديگر يافت نمى شود. از اموالى كه به آستانه وقف مى گردد، براى آن كتابخانه به طور ماهانه هزينه مى شود.21

در سمت شمالى، كوه احد است. در دامنه جنوبى كوه احد و در كنار رود شظا كه اكنون به آبراه حمزه معروف است ـ مسجد حضرت حمزه عليه السلام واقع شده است. حمزه شير خدا و شير رسول خداست. او عموى پيامبر و سيد الشهدا بود. مرقد شريف ايشان و مرقد عبداللّه  بن جحش كه از مهاجرين بود، در اين مسجد واقع است.22

در ناحيه غرب مسجد، در قسمت الصّمد دايره اى برگرد قبور شهداى احد كشيده شده است. آن دايره اى كه از سمت شمالى مسجد كشيده شده، مكان كشته شدگان مدينه است كه آنان به هنگام زيارت رجبيه، در قرن دهم در جنگ بنى على (علويانِ ساكنان عوالى) كشته شدند. در مجاورت آنها، چشمه ديگرى از چشمه عباس طيّار مدنى است كه نزديك گنبد ثنايا است. قبّه ثنايا محلّ شكستن دندانهاى پيامبر در جنگ احداست كه آن را حاج رامز پاشا، داماد مرحوم سليم بيگ ماينجى از اهالى آستانه بنا نهاده است.23

در قسمت شمالى گنبد ثنايا و در پايين كوه، مسجدى است بدون سقف كه به محلّ نزول آيه كريمه معروف است.24

در قسمت شرق مسجد سيدالشهدا مخزن يا حوض بزرگى است كه به هنگام نزول باران پر از آب مى شود تا زائران بتوانند پيوسته از آن استفاده كنند. اين مخزن توسط مرحوم سنان پاشا، يكى از وزيران دولت عثمانى ساخته شده است. در جنوب مسجد وحوض آب، جبل الرماة25 واقع شده كه به «عينين» نيز معروف است. در پايين كوه، از سمت شرق، مسجد كوچكى است كه گويند پيامبر صلى اللّه  عليه [وآله] وسلم وقتى براى جنگ احد از مدينه خارج شدند شب را در آنجا سپرى كرده، صبح به جنگ رفتند؛ يعنى آنجا اقامتگاه ايشان در آن شب بوده است. در قسمت شرق اين مسجد بقعه زيبايى وجود دارد كه به «قبّه مصرع» معروف است و آن جايى است كه حضرت حمزه سيد الشهدا در آنجا از اسب خود فرو افتاد و به روى زمين آمد و مشركان اطراف او را احاطه كردند. پس زره ايشان به زمين افتاد و وحشى حبشى او را با نيزه از ناحيه پهلو مجروح ساخت. آن گنبد را هم حاج رمزى پاشا بنا نهاد.26 در كنار آن خانه اى وجود دارد كه نزديك به درِ آن باغ كوچكى است داراى درخت هاى نخل و براى آبيارى آن از آب چاه يا آب باران استفاده مى كنند. در جبل الرماة خانه هاى بسيارى از سنگ و خشت ساخته شده اند. اين خانه ها از آنِ افرادى است كه براى استفاده از آب و هواى خوبِ منطقه و در ايام ماه رجب براى زيارت حضرت سيد الشهدا مى آيند. تعداد اين خانه ها زياد است، چون افرادى كه در شب دوازدهم رجب براى زيارت حضرت سيد الشهدا مى آيند بسيار زياد هستند. آن شبها شباهت زيادى به شبهاى منا دارد. بين مقبره حضرت و اين شهر پاك، نزديك باغ سالميه و بر مكانى مرتفع مسجدى است بدون سقف كه «مسجد شيخين» نامبردار است و اكنون به «مسجد درع» شهرت دارد. اين مسجد در سمت چپ كسى است كه به سوى مدينه مى رود و سمت راست كسى است كه به سوى شهداى احد حركت مى كند.27 در قسمت غرب حرّه شرقى و در شاهراه بر روى بخشى از منطقه حرّه مسجدى وجود دارد كه سقف ندارد و آن به «مسجد مستراح» معروف است.28 در محلّه جزع صدقه، مسجد كوچكى است كه آن هم بدون سقف است. اين مسجدنزديك رود عين الصدقه است كه به «مسجد ابوذر غفارى» رضى اللّه  عنه، شهرت دارد.

نزديك ثنيه (ثنيه الوداع) در قسمت راست از داخل، كه به ديوار باغ معروف به زكى متّصل است و در غرب باغ معروف به داووديه قرار دارد، بقعه اى است كه در آن قبر سيد محمّد زكى الدين حسنى، فرزند حسن مثنى، فرزند امام حسن عليه السلام وجود دارد. ايشان در زمان عباسيان، به دليل بيعت مردم مدينه با وى كشته شدند. در قسمت شمال اين گنبد ثنيّه است كه روى آن ايوان يوسف پاشا واقع است كه امروز به «قُرين» معروف است.29

در قسمت شمال قُرين ياد شده، كوه ذباب است كه به «قرين پايين» مشهور است. بر آن كوه مسجدى است كه پيامبر صلى الله عليه و آله به هنگام حركت به يكى از جهات براى جنگ در آنجا نشانه يا پرچم نصب كردند.30

در ناحيه شمالى شهر: چاه «حاء» روبروى باب المجيد، در قسمت شمال حرم شريف قرار دارد و چاه «بضاعه» نزديك باب شامى واقع است. اين چاه در باغى است كه اكنون به «بضاعه» شهرت دارد.31 در داخل قلعه سلطانيّه مسجد عثمان بن عفان است. اين مسجد مناره و ايوانى دارد كه روى دروازه قعله ياد شده قرار گرفته است.

اما از سمت غرب، مسجد شجره32 ومسجد معرّس33 در ذوالحليفه قرار دارند كه اكنون به «آبار على» معروف است. مسجد شجره را در سال هزار و هفتاد هجرى فردى از اهالى كشور هند، بعد از كسب اجازه از دولت عثمانى بنا نهاد. مسجد معرّس در جنوب مسجد ذوالحليفه و ميقات ساكنين مدينه به هنگام حج است.

در محلّه بنى دينار، چاه عروه فرزند زبير بن عوام در كناره رودخانه عقيق واقع است. در قسمت شمال حرّه غربى و بر جانب حره، مسجد ذوقبلتين واقع شده است. از قسمت شمال در منطقه اى معروف وادى ابراهيم چاه رومه از چاه هاى باقى مانده است كه عثمان بن عفان آن را وقف نمود.

در قسمت غرب كوه سلع چهار مسجد وجود دارد. از جمله مسجد فتح است كه از جنگ احزاب باقى مانده است و بر دو كوچه اى كه اكنون به مدرج مشهور است مسجد منارتين واقع شده و اكنون به گنبد خضر عليه السلام معروف است. در نقاط خارج از دروازه عنبريه مسجد سقيا وجود دارد. چاه سقيا در كنار آن از چاه هايى است كه اثر آن امروزه باقى است.34 داخل آن منطقه در جهت غربى و كنار خيابان مسجدى با گلدسته اى كوچك قرار دارد كه آن را حافظ بهرام آغا قزلار، يعنى از خادمان سراى همايونىِ زمان حاضر، بنا كرده است. در كوچه كاتبيه مسجدى كوچك با مناره اى كوتاه است كه به مسجد (نمازخانه) ابن سانوسى معروف است كه ايشان ساكن جغبوب و پيشواى سانوسيه است. آنگاه مسجد خاسكيه است كه اكنون خسته خانه اى براى نظاميان گرديده است.35 پس از آن مسجد مصلّى است كه در وسط مناخه واقع شده است. اين مسجد امروزه در قسمت غرب مناخه موجود و داراى يك مناره است كه به «مسجد ابو بكر صديق» معروف است.36

و نيز مسجدى كه بر سرپا است و نزديك كوچه طيّار قرار دارد و آن به «مسجد على بن ابى طالب» شهرت دارد.

در جهت غربى چسبيده به ديوارِ «جوانى» داخل شهر، مسجد صحابى گرانقدر، مالك بن سنان از شهداى احد واقع است. ايشان در مدينه منوره مدفون است. در كوچه طوال قبر عبداللّه  پدر رسول اللّه  صلى اللّه  عليه [وآله] قرار دارد كه مقام و جايگاه زيبايى است و همواره از سوى علاقمندان زيارت مى شود.37

پى نوشتها:
1 ـ خانه آل عمر بن الخطاب يا دار العشره، در توسعه اوّل سعودى از بين رفته است و امروزه در آن مكان كه ديوار جنوبى و سمت قبله مسجد النبى صلى الله عليه و آله است هيچ پنجره اى ندارد. «مترجم».
2 ـ اين در امروزه در مقابل روضه شريف درِ توبه قرار دارد. بهتر است بگوييم اين در موازى سر پيامبر خدا صلى الله عليه و آله واقع شده و در مقابل صورت آن حضرت پنجره اى است دايره اى شكل كه در ديوارهاى ضريح سمت قبله قرار دارد. «مترجم»
3 ـ امروزه اين دروازه ها وجود ندارند.
4 ـ در دوران سعودى در ديگرى در اين سمت باز شد كه باب البقيع نام گرفت.
5 ـ اين در امروزه در ديوار شرقى حجره و ضريح مطهر است كه در نزديكى باب جبرئيل واقع شده است. گفتنى است درِ خانه حضرت زهرا عليهاالسلام سمت خارج مسجد در اين مكان بوده كه پس از رحلت رسول خدا صلى الله عليه و آله مورد هجوم قرار گرفت. «مترجم»
6 ـ امروزه از اين در، كه به محراب النهجد يا محراب حضرت فاطمه عليهاالسلام چسبيده بوده، اثرى نيست.
7 ـ اين دروازه امروز هم در كنار ميدان عنبريه يا ميدان راه آهن موجود است. «مترجم»
8 ـ اين مطلب از مسائل خرافى و بدعت آميز است، چه ارتباطى است بين خواندن اين قرآن و مرگ «مصحّح».
9 ـ لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ؛ «مسجدى كه از اولين روز (هجرت به مدينه) بر اساس تقوا بنا شد. شايسته تر است تا در آنجا به نماز بايستى». اين آيه زمانى نازل شد كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله از جانب گروهى از منافقان براى گزاردن نماز در مسجدى به نام ضِرار كه محل توطئه و دسيسه و ضيافت آنها بود دعوت شد. خداوند در آن هنگام به رسولش فرمود: لا تَقُم فيهِ أبدا؛ «هرگز در آنجا به نماز نايست»، «مترجم».
10 ـ قسمتهايى كه مؤلّف توصيف مى كند، همه در داخل توسعه دوم سعودى وارد شده و امروزه از آن باغ و چاه اريس كه محل افتادن انگشتر پيامبر صلى الله عليه و آله از دست عثمان بوده، اثرى نيست. «مترجم»
11 ـ از مسجد مصبّح امروزه جز ديوارهاى مخروبه آن، چيزى نمانده است. اين مسجد بالاى تپّه مرتفعى در جنوب غربى قبا قرار دارد. جهت تسميه آن به اين نام آن است كه پيامبر صلى الله عليه و آله به هنگام هجرت در صبح، ابتدا به اين مكان وارد شده اند. «مترجم»
12 ـ مسجد فضيخ در مكان نزول آيات تحريم شراب ساخته شده است. فضيخ در لغت به معناى شراب انگور يا عصير العنب است و بعضى درختان خرما را نيز گفته اند. اين مسجد امروزه در منطقه عوالى است و سمت راست كسى است كه به سوى بيمارستان وطنى و كوچه مجاور آن مى رود. مسجد داراى چهار گنبد و 19 متر طول است. «مترجم»
13 ـ مسجد و مقبره على عريضى امروزه نيز در مسير فرودگاه (شش كيلومترى) مدينه در دنباله شرقى كوه احد، در روستاى معروف عريض موجود است امّا از جهت بازسازى چندان توجهى به آن نشده است. «مترجم»
14 ـ مسجد الاجابه يا مباهله در مكانى بنا گرديده كه واقعه مباهله در آن انجام شد. مباهله در دوران رسول خدا صلى الله عليه و آله و مسيحيان نجران در اين مكان انجام شد. فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ در سال ؟؟؟ اين مسجد را تخريب و به جاى آن مسجد بزرگى ساخته و آن را مسجد ملك فهد بن عبدالعزيز نام نهاده اند و بدين وسيله آن واقعه تاريخى را محو ساخته اند. «مترجم»
15 ـ قسمتى كه فاطمه بنت اسد (بنابر روايت اهل سنّت) و ابو سعيد خدرى مدفون هستند، سمت شمال شرقى بقيع و آخرين حد شمالى آن است. البته در دوران سعودى گنبد و بارگاه مقابر بقيع را تخريب كرده اند و امروزه تنها قبر آنها بدون نام و آثار موجود است. «مترجم»
16ـ گنبد، ضريح و بارگاه اين قبور شريف در دوران سعودى تخريب شده است. «مترجم»
17ـ منظور بيت الاحزان ومحل عزادارى و گريه كردن حضرت زهرا عليهاالسلام در مرگ پدر در قبرستان بقيع است كه امروزه گنبدى بر فراز آن نيست.
18 ـ منظور از قبور ازواج رسول خدا صلى الله عليه و آله از جمله عايشه، سوده، حفصه، امّ سلمه و ساير همسران رسول خدا صلى الله عليه و آله هستند كه در بقعه اى دفن شده اند البته گنبد و بارگاه آنان در دوران سعودى تخريب شده است. «مترجم»
19 ـ مقصود از نخاوله شيعيان مدينه هستند كه چون شغل آنان كشت نخل است به نخاوله معروف شده اند. آنان عمدتا در محله عوالى و قربان امروزين سكونت دارند. «مترجم»
20 ـ اين خانه ها امروزه در توسعه سعودى از بين رفته است. خانه ابو ايّوب انصارى تا سال 63 نيز همچنان پاى بر جا بود و در آن سال در توسعه سعودى داخل و تخريب شد. «مترجم»
21 ـ كتابخانه عارف حكمت پاشا روبروى مسجدالنبى (سمت قبله) قرار داشت كه اينجا قبلاً خانه حسن بن زيد بن على عليه السلام بوده است. اين كتابخانه يكى از مهمترين كتابخانه هاى مدينه بوده كه در توسعه جنوبى حرم مطهّر تخريب و كتابهاى آن به مكتبه ملك عبدالعزيز در سمت شمال مسجد النبى صلى الله عليه و آله منتقل شد. «مترجم»
22 ـ در گذشته بر قبر حضرت حمزه و عبداللّه  بن جحش و مصعب بن عمير ضريح و بارگاهى ساخته بودند و بر فراز آن نيز مسجدى وجود داشت كه به مسجد شهدا يا مسجد حمزه معروف بود ليكن در دوران سعودى اين مسجد كه مورد توجه زائران قرار مى گرفت تخريب و قبور با زمين مسطح گرديد. پيرامون قبور نيز ديوارى كشيده شد و درى نصب گرديد تا مانع ورود زائران به قبرستان باشد. مسجد حمزه اى كه امروزه در كنار قبرستان وجود دارد، جديد است. «مترجم»
23 ـ در مكان قبّة الثنايا كه دندانهاى رسول خدا صلى الله عليه و آله در جنگ احد آنجا شكست، مسجدى ساختند كه به همان نام معروف شد. از مكان اين مسجد امروزه جز تلّى از خاك چيزى باقى نمانده است. «مترجم»
24 ـ منظور، نزول فسح در اين مكان است كه خداوند به هنگام جنگ احد بر پيامبر نازل كرد. در اين مكان بعدها مسجدى ساخته شد كه نام مسجد جبل احد يا مسجد فسح برخود گرفت. رسول خدا صلى الله عليه و آله در اين مكان نماز ظهر و عصر روز نبرد احد را اقامه كردند و چون در اين مكان جا براى حضور صحابه جهت اقامه نماز نبود، اين آيه نازل شد: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحْ اللّه  لَكُمْ وَإِذَا قِيلَ انشُزُوا فَانشُزُوا يَرْفَعْ اللّه  الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللّه  بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ «مترجم»
25 ـ امروزه هيچ گونه خانه اى بر روى جبل الرماة وجود ندارد، اما آثار و بقاياى ديوارهاى مخروبه در آن مشاهده مى شود. «مترجم»
26 ـ مسجد مصرع در توسعه اطراف قبور شهداى احد تخريب شد و هم اكنون اثرى از آن نيست. «مترجم»
27 ـ وجه تسميه مسجد الدرع به خاطر اين است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله به هنگام حركت به سوى منطقه احد در اين مكان بيتوته كردند و هنگام استراحت زره يا درع خود را در اين مكان بر روى زمين گذاشته و پس از اقامه نماز صبح به سوى احد حركت كردند. اين مسجد امروزه نيز وجود دارد. «مترجم»
28 ـ مسجد المستراح به آن سبب بدين نام خوانده شد كه آن حضرت در اين مكان به هنگام بازگشت از نبرد احد استراحت كرده اند. اين مسجد امروزه نيز موجود است و در سمت راست كسى است كه از مدينه به سوى مزار شهداى احد مى رود. «مترجم»
29 ـ مكان ثنية الوداع كه بر منطقه اى نسبتا مرتفع بوده، آخرين حدّ مرزى شهر مدينه را تشكيل مى داده كه مردم شهر از آنجا خارج مى شدند. در آن مكان مسجدى به نام ثنية الوداع ساخته شد. رسول خدا صلى الله عليه و آله در آن مسجد نماز گزارده اند. اين مسجد تا سال 1363 شمسى يا قمرى همچنان موجود بود كه در آن سال تخريب گرديد. «مترجم»
30 ـ رسول خدا صلى الله عليه و آله در جنگ خندق بر كوه ذباب پرچم عقاب را برافراشته كه در مكان آن بعدها مسجدى ساخته شد. «مترجم»
31 ـ اين چاه ها مكانى متبرك هستند، زيرا در دوران رسول خدا صلى الله عليه و آله آن حضرت از آب آن چاه ها وضو گرفته و يا آشاميده اند. «مترجم»
32 ـ مسجد شجره يا آبار على يا ذوالحليفه از ميقاتهاى احرام از سمت مدينه است كه امروزه به طور بسيار با شكوهى و مساحت آن به چندين برابر گذشته رسيده است. «مترجم»
33 ـ مسجد معرّس، محل استراحت و بيوته رسول خدا صلى الله عليه و آله در مسير حركت به سوى يكى از غزوات بوده است. امروزه اثرى از اين مسجد وجود ندارد.
34 ـ مسجد سقيا امروزه نيز موجود است و در نزديكى پايانه (ترمينال) شهر در جوار ميدان عنبريه يا راه آهن كنونى واقع شده است. امّا از چاه سقيا اكنون اثرى نيست. رسول خدا صلى الله عليه و آله از اين چاه وضو ساخته اند.«مترجم»
35 ـ منظور از خسته خانه بيمارستان است كه در آن خسته به معناى مريض و خانه به معناى مكان است.«مترجم»
36 ـ مسجد ابو بكر ومسجد مصلى و مسجد على عليه السلام در مكانهايى ساخته شده است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در آنجا به اقامه نماز جمعه مى پرداخته. اين مساجد امروزه موجود است. «مترجم»
37 ـ قبر عبداللّه  پدر گرامى رسول خدا صلى الله عليه و آله در سال 1363 قمرى يا شمسى تخريب و محل آن به ايستگاه ماشينهاى سنگين تبديل شد. «مترجم»
مترجم : اصغر قائدان

منبع :ميقات حج؛شماره 27