خانواده شیعی » تربیت فرزند » کودک »

نیاز کودک به محبت و نقش تربیتی آن(۱)

مقدمه

بدون شک، انسان، تشنه ­ی محبت است و محبت، از اساسی‌ترین نیازهای اوست. شاید راز این امر، در این نکته نهفته باشد که هر کس خود را دوست دارد و دلش می­‌خواهد محبوب دیگران باشد. احساس محبوبیت، به دل انسان شادی و آرامش و امید می­‌بخشد. در حالی که اگر کسی احساس کند، محبوب دیگران نیست، خود را در این دنیای پر از آشوب، تنها و بی‌­کس دیده، بدین جهت همیشه پژمرده و افسرده خواهد بود.

کودک نیز – که انسان کوچکی است – بیش از بزرگان نیاز به محبت دارد. او همان گونه که به غذا احتیاج دارد، به محبت و نوازش نیز نیازمند است. کودک نمی‌­فهمد در کاخ زندگی می­‌کند یا در کوخ ولی به خوبی می­‌فهمد که محبوب دیگران است یا نه؟ نیاز به محبت نه تنها در انسان بلکه در برخی حیوانات نیز مشاهده می‌­شود؛ هر چند این نیاز در انسان شدید و در کودک شدیدتر است. او با احساس محبوبیت می­‌تواند آرام و راحت به رشد و نمو خویش ادامه دهد. ضمن این که محبت در امر تربیت نیز بسیار مؤثر است.

این تحقیق درصدد است اهمیت محبت به کودکان، شیوه­‌های ابراز آن، آثار تربیتی و آسیب­‌های آن را مورد بررسی قرار دهد.

مفاهیم

قبل از ورود به مباحث اصلی، ابتدا لازم است مفهوم دو واژه­ ی «محبت» و «تربیت» بررسی شود:

محبت از ماده ­ی «حبّ» است و حب، دوست داشتن معنا می‌­دهد. این واژه­ محبّت در لغت به معنای خواستن و اراده­ ی چیزی است که آن را خیر می‌بینی و یا خیر می‌­پنداری.۱

در بیان دیگری آمده است: «محبّت عبارت است از دوست داشتن و میل شدید به سوی کسی و یا چیزی؛ و در مقابل آن، بغض و نفرت است.»۲

در اصطلاح، محبّت عبارت است از میل و گرایش طبع به سوی چیزی که لذّت­‌آور است و اگر این میل قوّت گیرد، عشق نامیده می‌­شود. ضد آن کراهت قرار دارد و آن عبارت است از نفرت و رمیدگی طبع از چیزی که خالی از درد و رنجی نباشد. هرگاه این کراهت شدّت گیرد، دشمنی نامیده می‌­شود.۳

از آن چه بیان گردید استفاده می‌­شود، که معنای لغوی و اصطلاحی محبّت چندان تفاوتی با هم ندارند و در هر دو مورد، به معنای میل و گرایش انسان به سوی محبوب اوست.

تربیت واژه­‌ی عربی و مصدر باب تفعیل است: «تربیت از ماده­ی «رَبَوَ» به معنای رشد دادن قو­ای جسمی، عقلی و اخلاقی آمده است چنان­ که در معجم الوسیط آمده: «او را تغذیه کرد و رشد داد و قوای جسمانی، عقلانی و اخلاقی او را رشد داد.»۴

دانشمندان تعلیم و تربیت برای واژه­ ی تربیت، معانی مختلفی بیان کرده‌­اند که در این تحقیق تنها به ذکر یکی از آن موارد اکتفا می‌­شود: «تربیت عبارت است از برانگیختن، شکوفا کردن و رشد دادن استعدادهای انسان، در جهت کمال به وسیله ­ی تلاش متربی [کسی که مورد تربیت است]، همراه با فراهم کردن زمینه‌­ها و عوامل مؤثر لازم.»۵

بر اساس این تعریف، فاعل اصلی در فرایند تربیت خود متربی است یعنی او باید خود با استفاده از زمینه‌­ها و شرایطی که فراهم شده، تلاش نماید تا استعدادهای نهفته در وجودش شکوفا شده، به کمال مطلوب برسد. نقش مربی تنها فراهم آوردن زمینه‌­ها، شرایط و عوامل مؤثر، در امر تربیت، است.

اهمیّت محبّت به کودک در اسلام

محبّت به کودک از دیدگاه اسلام اهمیت زیادی دارد و پیشوایان دینی سفارش‌­های فراوانی به آن نموده‌­اند. از آن جایی که اولین سرپرست کودک، خانواده به ویژه، پدر و مادر هستند، لازم است به این نیاز کودک توجّه ویژه داشته باشند و بدانند که پاسخ­گویی صحیح به این نیاز، پایه و اساس تربیت کودک را تشکیل می‌­دهد. در واقع ارضای این نیاز در وجود کودک باعث آرامش و سلامت روانی و امنیت خاطر او می­‌گردد. به دلیل نقش تأثیرگذار محبّت در تربیت کودک، پیشوایان دینی توصیه­‌های فراوانی به آن نموده‌­اند، چنان که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) درباره ­ی محبّت به کودک فرمود: «احبّوا الصبیان و ارحموهم …؛ کودکان خود را دوست بدارید و با آن­ها مهربان باشید… .»۶

در بیان نورانی از امام صادق(علیه السلام) محبّت به کودک عامل دریافت رحمت پروردگار معرّفی گردیده، چنان که می‌فرماید: «انّ الله عزّوجّل لیرحمُ الرجل لشدّه حبّه لولده؛ خداوند بنده‌­اش را به واسطه­ ی شدّت محبّتی که به فرزندش دارد، مورد رحمت قرار خواهد داد.»۷

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: «حضرت موسی(علیه السلام) عرض کرد: “پروردگارا بهترین عمل نزد تو کدام عمل است؟” خداوند متعال پاسخ داد: “حبّ الاطفال فانّی فطرتهم علی توحیدی… ؛ دوست داشتن کودکان بهترین عمل است زیرا آفرینش آن­ها، بر خدا پرستی و توحید است”.»۸

با توجّه به این چند روایتی که بیان گردید، می­‌توان گفت که محبّت به کودک از دیدگاه اسلام اهمیّت زیادی دارد و در منابع دینی مورد تأکید فراوان است؛ محبّت به کودک، بهترین عمل در پیشگاه خداوند بوده، دارای ثواب و اجر معنوی فراوان است.

محبّت به کودکان در سیره ­ی معصومین(علیهم السلام)

محبت به کودک علاوه بر این که در سخنان معصومان(علیهم السلام) بازتاب گسترده یافته، در سیره ­ی عملی آن­ها نیز از جایگاه ویژه­ای برخوردار است. آنان همواره از روش محبّت در فرایند تربیت کودکان بهره می­‌گرفتند. مهر و عطوفت رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) شامل همه­ ی کودکان می‌شد. وقتی ایشان از سفر مراجعت می‌­فرمودند و در راه، با کودکان مواجه می‌­شدند، به احترام آنان می­‌ایستادند. کودکان می­‌آمدند و حضرت بعضی را در آغوش می­‌گرفتند و بعضی را در پشت و دوش خود سوار می­‌کردند و به اصحاب خود نیز توصیه می­‌کردند که چنین کنند. بچّه­‌ها از این صحنه‌­های مسرّت­‌آمیز بی­اندازه خوش­حال می­‌شدند و این خاطرات شیرین را هرگز فراموش نمی­‌کردند.۹

زمانی که حضرت عبّاس(علیه السلام) و زینب(سلام الله علیها) کودک بودند، روزی امام علی(علیه السلام) در حضور دخترش زینب(سلام الله علیها) فرزندش عبّاس(علیه السلام) را بوسید. دخترش عرض کرد: «پدرجان آیا او را دوست می‌­داری»؟ حضرت فرمود: «آری.» حضرت زینب(سلام الله علیها) عرض کرد: «گمان می­‌کردم، کسی به جز خدا را دوست نداری» «فبکی ثمّ قال: الحبّ لله و الشفقه للأولاد؛ امیرالمؤمنین(علیه السلام) گریست و سپس فرمود: محبّت، مخصوص خداوند است و شفقت برای فرزندان.»۱۰

شاید منظور این باشد که دو چیز داریم: یک، دل­دادگی و دیگر شفقت و مهرورزی؛ دل­دادگی مخصوص خداوند بوده، شفقت و مهرورزی برای فرزندان است.

«مفضل بن عمر» می­‌گوید: «بر امام موسی کاظم(علیه السلام) وارد شدم. دیدم که آن حضرت فرزند خود علی بن موسی الرضا(علیه السلام) را در دامان خود نشانده بود و او را می‌­بوسید و زبانش را می‌­مکید و او را بر شانه ­ی خویش می­‌گذاشت و در بغل می­‌فشرد و می­‌گفت: “بابی و انت ماأطیب ریحک و اطهر خلقک و ابین فضلک …؛ پدرت به فدایت، چه بوی خوش و چه طبع پاک و چه فضایل آشکار و برجسته‌­ای داری”.»۱۱

حضرات معصومین(علیهم السلام) علاوه بر فرزندان خود، کودکان دیگر را نیز دوست داشتند، چنان­ که «اسامه» نقل کرده است: «پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) مرا به زانوی خود می­‌گذاشت و حسن(علیه السلام) را بر زانوی دیگر خود و ما را به هم می­‌فشرد و می­‌فرمود: “اللّهم ارحمهما فانّنی ارحمهما؛ خدایا بر این دو رحم کن که من آن­ها را مورد ترحم قرار داده­‌ام”.»۱۲

آن چه بیان شد نمونه‌­هایی از برخورد محبّت‌­آمیز معصومین(علیهم السلام) با کودکان است. از این چند نمونه می­‌توان به خوبی استفاده کرد که آن بزرگواران همواره با کودکان با محبّت، مهرورزی، شفقت و مهربانی برخورد می­‌کردند. به این نکته نیز باید توجّه کرد که محبّت به کودک باید به گونه­­‌ای باشد که کودک مزه ­ی آن را بچشد و این امر زمانی امکانپذیر است که پدر و مادر در عمل، محبّت خود را به او نشان دهند، بنابراین تنها دوست­ داشتن کودک در دل و علاقه‌­مندی قلبی به او کافی نیست. او باید نشانه­‌های محبت والدین را ببیند و علاقه­ی قلبی آن­ها را آشکارا حس ­کند.

شیوه­‌های ابراز محبّت به کودکان

مربیان با روش­‌های مختلف می­‌توانند محبّت را به کودکان ابراز بدارند که به برخی از آن­ها اشاره می‌­شود:

۱- در آغوش گرفتن

یکی از راه­‌های محبّت به کودک، در آغوش گرفتن اوست. مربی – به ویژه پدر و مادر – برای ابراز محبّت خود به کودک، می­‌تواند او را در آغوش بگیرد و از این طریق محبّت خود را نسبت به او ابراز بدارد. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در زمان کودکی امام علی(علیه السلام) از این روش بهره می‌گرفت و او را در آغوش می­‌فشرد، چنان که امیرالمؤمنین خود حکایت می­‌کند.

این جملات امیرالمؤمنین(علیه السلام) نشان می‌­دهد که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) نسبت به امام علی(علیه السلام)، علاقه­ ی زیادی داشت و او را مانند فرزند خود در دامانش پرورش می­‌داد و با در آغوش گرفتن او نهایت محبّت خود را به او ابراز می­‌داشت.

۲- بوسیدن

راهی دیگر که می­‌توان به وسیله ­ی آن محبّت خود را به کودکان ابراز داشت، بوسیدن آنان است. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) و امامان معصوم(علیهم السلام) در تربیت کودکان به این شیوه عمل می­‌کردند و به دیگران نیز توصیه می‌­نمودند، تا کودکان خود را ببوسند و به این وسیله محبّت خود را نسبت به آنان ابراز دارند. بوسیدن کودکان در روایات اسلامی به عنوان یک کار با ارزش به حساب آمده و اجر و پاداش زیادی در قبال آن وعده داده شده است.

امام صادق(علیه السلام) فرمود: «اکثروا من قبله اولادکم فانّ لکم بکلّ قبله درجهٌ فی الجنه؛ فرزندان خود را زیاد ببوسید، چرا که برای شما در برابر هر بوسه، درجه­‌ای در بهشت فراهم خواهد شد.»۱۳

روزی پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرزندان خردسال خود امام حسن(علیه السلام) و امام حسین(علیه السلام) را می­‌بوسید. «اقرع بن حابس» عرض کرد: «من ده فرزند دارم که تاکنون، هیچ یک از آن­ها را نبوسیده‌­ام!». پیامبر به او نگاه کرد و فرمود: «من لایَرحم لایُرحم؛ کسی که رحم نکند، به او رحم نمی­‌شود.»۱۴

مردی آمد حضور پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) و عرض کرد: من هرگز کودکی را نبوسیده­‌ام. هنگامی که آن مرد از نزد رسول خدا رفت. حضرت فرمود: «هذا رجل عندی من اهل النّار؛ این مرد نزد من، اهل دوزخ است.»۱۵

در بیان دیگری از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) آمده است: «من قبّل ولده کتب الله له حسنه؛ هر کس فرزند خود را ببوسد خداوند در برابر هر بوسه اجر و مزدی خواهد داد.»۱۶

از منظر امیرمؤمنان(علیه السلام) بوسیدن فرزند، نشانه­ی، مهرورزی و رحمت، است، چنان که می‌فرماید: «قبله الولد رحمهٌ… ؛ بوسیدن فرزند نشانه­ی مهربانی و محبّت است.»۱۷

۳- خطاب با نام نیکو

یکی از شیوه­‌های ابراز محبّت به کودکان، صدا کردن آنان با نام زیبا و احترام‌آمیز است. خواندن با نام نیک نشان‌­دهنده­ ی محبّت و احترام انسان به طرف مقابل است. به همین دلیل اسلام که دین محبّت و دوستی است، همواره به پیروان خود دستور می‌­دهد تا همدیگر را با نام نیک بخوانید و از به کار بردن نام زشت بپرهیزید: «و لاتنابزوا بالالقاب…».۱۸ معصومان(علیهم السلام) همیشه کودکان را با احترام و نام نیک صدا می­‌کردند. آنان از ابتدا در هنگام نام‌گذاری، برای آن­ها نام نیک و زیبا انتخاب می­‌نمودند و نام نیکو را نخستین حق فرزند به عهده ­ی پدر می­‌دانستند، چنان­ که امام علی(علیه السلام) می‌فرماید: «اول ما یبرأ الرجل ولده ان یسمّیه باسم حسن فلیحسن احدکم اسم ولده؛ اولین نیکی که پدر در حق فرزند خود انجام می‌­دهد، نام نیکوست. پس باید همه­ ی شما نام نیک بر فرزند خود بگذارید.»۱۹ و اگر کسی و یا کودکی نام زشت و نامناسب داشت، نام او را به نام نیک تغییر می­‌دادند.

برای کودکان در دوران کودکی، کنیه تعیین می­‌کردند که مبادا دیگران آن­ها را به الفاظ زشت، تمسخرآمیز، یا تحقیرکننده کنیه دهند. در سیره ­ی معصومین(علیهم السلام) موارد زیادی مشاهده شده که هنگام صحبت با فرزندان خود از لفظ «یا بنیّ»۲۰ «فرزند عزیزم!» استفاده می­‌کردند و به این وسیله، محبّت خود را به فرزندان­شان ابراز می­‌داشتند؛ همان گونه که در قرآن نیز، همین واژه توسط لقمان خطاب به فرزندش به کار برده شده است.۲۱ پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: «بادرو اولادکم بالکنی قبل ان تغلب علیهم الالقاب؛ قبل از این که دیگران به فرزند شما القاب زشت بدهند، به آن­ها کنیه‌­ای نیکو بدهید.»۲۲

۴- کشیدن دست نوازش به سر کودک

یکی دیگر از شیوه­‌های محبّت به کودک، کشیدن دست نوازش به سر او است. این عمل بیانگر محبّت، مهرورزی و شفقت انسان نسبت به کودک است. در سیره ­ی عملی پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) که نمادی از محبت، مهرورزی و رحمت پروردگار نسبت به همه­ ی انسان­ها است، آمده است که برای ابراز محبّت خود به کودکان از این روش بهره می­‌گرفت، چنان که نقل شده است: «و فیه کان النبی(صلی الله علیه و آله و سلم) اذا أصبح أمسح علی رؤوس ولده و ولد ولده؛ پیامبر چون صبح می­‌کرد، دست نوازش به سر فرزندان و نوه‌­های خود می­‌کشید.»۲۳

۵- هم­بازی شدن با کودک

یکی از شیوه­‌های ابراز محبّت به کودک، هم­بازی شدن با اوست. بازی، از مهم­ترین عوامل رشد جسمانی، اجتماعی، عاطفی، اخلاقی و عقلانی کودک است. مهارت­‌ها و تجارب کودک در اثر بازی رشد کرده، کنج­کاوی­‌های طبیعی او برانگیخته می‌­شود. بازی توانایی­‌های کودک را به کار انداخته و خلاقیت­‌های او را به همراه می­‌آورد. بازی برای کودک، یک فعالیت طبیعی است که سبب رشد همه جانبه­ ی او می‌­شود. کودک از طریق بازی، نحوه ­ی زندگی را در جامعه می­‌آموزد لازم است مربیان و سرپرستان کودک را به ویژه پدران و مادران خود نیز، در بازی کودکان شرکت کنند.

بزرگ­سالان با شرکت در بازی کودکان، ضمن آموزش بازی­‌های جدید به آن­ها، می­‌توانند بسیاری از ارزش­‌های اخلاقی را از این طریق بیاموزند. علاوه بر آن، این کار نوعی احترام به کودک و شخصیت دادن به اوست زیرا در این صورت کودک احساس می­‌کند، خود و شغلش (بازی) آن­قدر اهمیت دارد که والدین یا مربیان به او توجه کرده، با او هم­کار و هم­بازی شده‌­اند.۲۴

معصومان(علیهم السلام) علاوه بر این که خود در بازی کودکان شرکت می­‌کردند، به دیگران نیز توصیه می­‌نمودند. چنان که از «جابر بن عبدالله انصاری» نقل شده که: «بر پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) وارد شدم و دیدم که حسن(علیه السلام) و حسین(علیه السلام) بر پشت آن حضرت سوارند و پیامبر برای آنان زانو زده و خم شده و می­­‌فرماید: “چه شتر خوبی دارید و چه هم­بازی خوبی هستید شما”.»۲۵

علامه مجلسی در مورد سیره ­ی فاطمه­(سلام الله علیها) روایتی را نقل می­‌کند: «و کانت فاطمه ترقّص ابنها حسناً و تقول: اشبه اباک یا حسن و اخلع عن الحق رسن و اعبدالهاً ذامنن و لاتوال ذاالاحن؛ حضرت فاطمه(سلام الله علیها) فرزندش حسن(علیه السلام) را بالا و پایین می­‌انداخت و می‌­گفت ای حسن! مانند پدرت باش، حق را صریح بیان کن و خدای منان را عبادت نما و با انسان کینه‌­توز دوستی مکن.»۲۶

از این روایت، استفاده می‌­شود، که زهرای مرضیه(سلام الله علیها) در ضمن بازی با فرزندش، مفاهیم تربیتی و اخلاقی را نیز به او آموزش می­‌د‌اد.

پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) به دیگران نیز سفارش می­‌کند تا با کودکان بازی نمایند چنان که می‌فرماید: «من کان عنده صبیٌّ فلیتصاب له؛ کسی که نزد او کودکی است، باید برای او کودکی کند.»۲۷

امام علی(علیه السلام) نیز می‌فرماید: «من کان له ولدٌ صبّا؛ کسی که فرزندی دارد، با او کودکی کند.»۲۸

بنابراین، بازی می­‌تواند یکی از روش­‌های ابراز محبّت به کودک باشد.

۶- سلام به کودکان

روش دیگری برای ابراز محبّت به کودکان، سلام کردن به آنان است. سلام، نشان‌دهنده­ ی احترام انسان به دیگری و شخصیت دادن به اوست. سلام به کودکان در سیره ­ی معصومان(علیهم السلام) به ویژه پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) از جایگاه ویژه‌­ای برخوردار است و یکی از سنّت­‌های حسنه‌­ای به حساب می­‌آید که آن حضرت بر جای گذاشته است. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) همیشه به کودکان سلام می­‌کرد. «مالک بن انس» گفت: «انّ رسول الله مرّ علی الصبیان فسلّم علیهم؛ پیامبر بر کودکان گذشت و به آن­ها سلام کرد.»۲۹

امام رضا(علیه السلام) به نقل از پدران خود فرمود: «پنج چیز را تا هنگام مرگ ترک نخواهم کرد، از جمله سلام بر کودکان تا این کار پس از من، سنتی برای دیگران باشد.»۳۰

۷- هدیه

یکی دیگر از روش­‌هایی که برای محبّت به کودکان کاربرد دارد، هدیه است. هدیه آوردن برای خانواده، به ویژه کودکان، در اسلام فراوان توصیه شده و در قبال آن اجر معنوی زیادی وعده داده شده، چنان که به نقل از ابن عبّاس آمده است، که گفت: «من دخل السوق فاشتری تحفهً فحملها الی عیاله کان کمامل صدقهٍ الی قوم محاویج ولیبداً بالاناث قبل الذکور فانّه من فرح ابنهً فکانّما دعتق رقبه؛ کسی که وارد بازار شود، هدیه‌ای بخرد و به سوی خانواده‌­اش ببرد، مانند کسی که صدقه را به سوی افراد نیازمند برده است. در دادن هدیه باید از خانم­‌ها، آغاز نماید زیرا کسی که دختری را خوشحال کند، مانند کسی است که بنده‌­ای را در راه خدا آزاد کرده است.»۳۱

پی‌نوشت‌ها

۱-راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، چاپ اول، ۱۴۱۶ه.ق، ص ۲۱۴٫

۲-حسن، مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن، ج ۲، ص ۱۵۲٫

۳-جلال الدین مجتبوی، علم اخلاق اسلامی، ترجمه­ ی جامع السعادات، ج ۳، ص ۱۵۹٫

۴-ابراهیم مصطفوی و همکاران، معجم الوسیط، ج۱، ص ۳۲۱٫

۵-مرتضی زاهدی، نظریه­‌های تربیتی اسلام، ص ۱۴۲٫

۶-محمد بن حسن حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۲۱، ص ۴۸۳٫

۷-محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۰۲، ص ۹۱٫

۸-حسین نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱۵، ص ۱۱۴٫

۹-محمدباقر مجلسی، پیشین، ص ۴۳، ص ۲۸۵٫

۱۰-حسین نوری، پیشین، ص ۲۱۵٫

۱۱-محمد بن حسن حرعاملی، پیشین، ج ۱۸، ص ۵۵۷٫

۱۲-صحیح بخاری، ج ۷، ص ۲۶٫

۱۳-محمد باقر مجلسی، پیشین، ج ۱۰۴، ص ۹۲٫

۱۴-محمد بن حسن حرعاملی، پیشین، ج ۲۱، ص ۴۸۵٫

۱۵-همان.

۱۶-همان.

۱۷-همان، ج ۹۳٫

۱۸-حجرات، آیه ۱۱٫

۱۹-محمد بن حسن حرعاملی، پیشین، ص ۲۸۹٫

۲۰-نهج البلاغه، نامه ۳۱٫

۲۱-حسن بن علی حرانی، تحف العقول، ص ۸۳٫

۲۲-محمد حسن طباطبایی، سنن النبی، ترجمه حسین استاد ولی، ص ۱۵٫

۲۳-دکتر سوسن، سیف و همکاران، روان شناسی رشد، ج ۱، ص ۲۳۱٫

۲۴-محمد محمدی ری شهری، میزان الحکمه، ترجمه رضا شیخی، ج ۱۳، ص ۴۸٫

۲۵-محمد بن حسن حر عاملی، پیشین، ج ۱۵، ص ۲۰۳٫

۲۶-همان.

۲۷-محمد باقر مجلسی، پیشین، ج ۱۶، ص ۲۲۹٫

۲۸-محمد حسین طباطبایی، پیشین، ص ۴۲٫

۲۹-محمد بن حسن حرعاملی، پیشین، ج ۲۱، ص ۵۱۵٫

۳۰-سوسن سیف و همکاران، پیشین، ص ۲۱۹٫

۳۱-گلستن هاوس، پرورش اعتماد به نفس در کودکان، ترجمه بهار ملکی

منبع: نشریه پیام زن؛ به قلم محمد یونس عارفی