خانواده شیعی » پدر و مادر »

نگاه غضب آلود ممنوع!

امام صادق(علیه السلام) فرمود: «کسی که نگاه غضب آلود به پدر و مادرش کند، هر چند که آنها به او ظلم کرده باشند، خداوند هیچ کدام از نماز هایش را قبول نمی کند».

در قرآن و روایات به موضوع حقوق پدر و مادر بر فرزندان توجه فراوانی شده است؛ ما در این نوشتار به این موضوع می پردازیم:
اهمیت حقوق پدر و مادر از نظر قرآن کریم قرآن به حقوق پدر و مادر آن چنان اهمیت می دهد که در چند مورد بعد از نهی از شرک به خداوند، احسان و نیکی به پدر و مادر را سفارش می کند. به عنوان مثال در بیان عهدی که از بنی اسرائیل گرفته است می فرماید: “و [به یاد آورید] زمانی را که از بنی ‌اسرائیل پیمان گرفتیم که جز الله را عبادت نکنید و به پدر و مادر نیکی کنید”.[۱] مشخص است که پیمان گرفتن بر نیکی به والدین، بر اهمیت این امر اشاره می‌کند. در جای دیگر با عبارت “و قضی ربک” به معنای این که “پروردگارت حکم قطعی کرد” و باز بعد از نهی از شرک، به احسان پدر و مادر امر می کند.[۲] چنین مطالبی به کرات در آیات ۳۶ سوره نساء، ۱۵۱ سوره انعام، ۸ سوره عنکبوت و ۱۵ سوره‌های لقمان و احقاف نیز آمده است.
علاوه بر این تاکید ها، قرآن با ذکر نیکویی اولیا و انبیای الاهی به والدین خود به نحو دیگری به اهمیت این مطلب تأکید نموده است؛ مثلا در سوره مریم، ضمن بیان فضایلی که در وجود حضرت یحیی(علیه السلام) به ودیعه نهاده، او را نیکوکار به والدینش خوانده است.[۳]

اهمیت حقوق والدین در روایات

در روایتی حضرت امام صادق(علیه السلام) در جواب این سؤال که کدام اعمال برترند؟ می فرمایند: “نماز اول وقت، نیکی به والدین و جهاد”. آوردن نیکی به پدر و مادر بعد از نماز اول وقت و قبل از جهاد نشان از اهمیت آن نزد ائمه دارد. در روایتی دیگر از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که نیکی به پدر و مادر را چه صالح باشند و چه بد کار، از جمله مواردی شمرده اند که هیچ کس نمی تواند بهانه ای در آنها بیاورد.[۴]

مصادیق حقوق والدین در قرآن و روایات

امام صادق(علیه السلام) می فرماید: «آزار رساندن به پدر و مادر، جزء گناهان کبیره است؛ زیرا خداوند کسی که مورد عاق والدین قرار گرفته است را گناه کار و شقی و بدبخت قرار داده است». در قرآن و روایات مصادیق و مواردی از حقوق پدر و مادر بر فرزندان را به صورت جزئی بیان کرده است که به بعضی از آنها اشاره می کنیم:

الف. خوش سخنی

در آیه ای می فرماید: “… چون یکی یا هر دو[پدر و مادر] به پیری رسند حتی به آنان “اُف” مگو و آنها را از خود مران بلکه بزرگوارانه با ایشان سخن بگوی”.[۵] در روایتی نیز امام صادق(علیه السلام) می فرمایند اگر کمتر از “اف” عبارتی وجود داشت خداوند از آن نهی می فرمودند.[۶]

ب. تواضع در مقابل آنها

در ادامه آیه بالا می فرماید: “و بال های تواضع خویش را از روی رحمت و مهربانی در برابر پدر و مادر فرود آر”.[۷] تعبیر استعاری “فرود آوردن بال رحمت” در این آیه بر حد اعلای تواضع در برابر والدین دلالت می‌کند.

ج. اطاعت از آنها

در روایتی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمودند: “فرزند سه وظیفه در قبال پدر و مادر دارد؛ شکر گذاری آنها در همه حال، اطاعت آنها در آنچه امر و نهی می کنند در غیر معصیت الاهی و خیر خواهی آنها در آشکار و خفا”.[۸]

د. دعا برای آنها

در همان آیات به دعا کردن برای پدر و مادر امر می فرماید: “… و بگو پروردگارا بر آنها[پدر و مادر] رحم کن همان طور که آنها مرا در کوچکی تربیت کردند”.[۹]
علاوه بر این ها به موارد جزیی تری نیز اشاره شده است؛ مثل روایتی از امام موسی بن جعفر(علیهماالسلام) که فرمودند از پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در باره حق والد بر فرزند سؤال کردند ایشان جواب داد که فرزند نباید والدین خود را به نام صدا بزند و در راه رفتن و نشستن بر آنها سبقت گیرد و موجب توهین دیگران به ایشان شود”.[۱۰] و در آیه ای نیز انفاق به والدین را مقدم بر هر انفاقی می کند و می فرماید: “از تو می‌پرسند که چه انفاق کنند. بگو هر مالی که می‌بخشید پس به والدین و نزدیکان و … ببخشید”.[۱۱]

عواقب بی احترامی به والدین

امام صادق(علیه السلام) فرمود: «یکی از گناهانی که مانع قبول شدن دعا می گردد، و هوا را تیره می کند، عقوق والدین است»؛

یکی از واجباتی که در قرآن کریم – بعد از دستور به پرستش خداوند ذکر شده- نیکی به پدر و مادر است.(بقره، ۸۳)
لذا در قرآن و روایات، تأکید فراوانی بر رعایت حقوق والدین و نیکی و احسان به آنان شده است. در مقابل، رعایت نکردن این واجب، علاوه بر مجازات اخروی – در صورت توبه نکردن- مجازات دنیایی را نیز در پی دارد که در این جا به برخی از آنها اشاره می شود:

۱- سلب توفیق در انجام عبادات و ترک گناهان؛ امام رضا(علیه السلام) در این باره می فرماید: «خداوند، عقوق والدین و نافرمانی از آنان را حرام کرده است؛ زیرا این کار باعث سلب توفیق الاهی در اطاعت از دستورات او می شود».(شیخ صدوق، علل الشرایع، ج ۲، ص ۴۷۹)
۲- جلوگیری از استجابت و برآورده شدن دعا؛ امام صادق(علیه السلام) فرمود: «یکی از گناهانی که مانع قبول شدن دعا می گردد، و هوا را تیره می کند، عقوق والدین است»؛(کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، دارالحدیث، ج ۴، ص ۲۵۷) و تیره شدن هوا کنایه از این است که بی احترامی به والدین مانع ادراک قلب نسبت به حق است.(مازندرانى، محمد صالح بن احمد، شرح الکافی-الأصول و الروضه، ج ۱۰، ص ۱۷۳)
۳- شقاوت و بدبختی؛ امام صادق(علیه السلام) می فرماید: «آزار رساندن به پدر و مادر، جزء گناهان کبیره است؛ زیرا خداوند کسی که مورد عاق والدین قرار گرفته است را گناه کار و شقی و بدبخت قرار داده است».(علل الشرایع، ج ۲، ص ۴۷۹)
۴- مورد لعن و محروم شدن از رحمت خداوند؛ امام صادق(علیه السلام) فرمود: «ملعون است، ملعون است کسی که پدر یا مادرش را کتک بزند. ملعون است، ملعون است کسی که والدین خود را آزار دهد».(شیخ حر عاملى، وسائل الشیعه، ج ۱۶، ص ۲۸۱) مقصود از لعن در آخرت؛ عقوبت الاهی و در دنیا؛ انقطاع و دور شدن از قبول رحمت‏ و توفیق خداست‏.(راغب أصفهانى، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، ص ۷۴۱)
۵- پذیرفته نشدن نماز؛ امام صادق(علیه السلام) فرمود: «کسی که نگاه غضب آلود به پدر و مادرش کند، هر چند که آنها به او ظلم کرده باشند، خداوند هیچ کدام از نماز هایش را قبول نمی کند».(الکافی، ج ۴، ص ۶۵)

پی نوشتها:
[۱] بقره، ۸۳،
[۲] “و قضی ربک ٲلّاتعبدوا الّا ایّاه و بالوالدین احسانا …” و پروردگارت حکم کرد که جز او را عبادت نکنید و به پدر و مادر نیکی کنید. اسراء، ۲۳،
[۳] “و بَرّا بوالدیه و لم یکن جبارا عصیا” مریم، ۱۴،
[۴] شیخ طوسی، التهذیب، ج ۶، ص ۳۵۰، درا الکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۶۵ ش.
[۵] اسراء، ۲۳،
[۶] کلینی، کافی، ج ۲، ص ۳۴۹،
[۷] اسراء، ۲۴،
[۸] علامه مجلسی، بحار الانوار، ج ۷۵، ص ۲۳۶، موسسه الوفاء، بیروت، لبنان، ۱۴۰۴ ق.
[۹] اسراء، ۲۴،
[۱۰] کلینی، کافی، ج ۲، ص۱۵۸، دار الکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۶۵ ش.
[۱۱] بقره، ۲۱۵،

منابع:
سایت اسلام کوئیست؛ کافی ج ۴؛ علل الشرایع، ج

فرآوری: آمنه اسفندیاری؛ بخش اخلاق و عرفان اسلامی تبیان