نگاهى به پديده اجتماعى اوقات فراغت

 رها شدن ميليون ها جوان و نوجوان از تحصيل و مدرسه در پايان هر سال تحصيلى ، طرح موضوع کهنه اى را به دنبال مى آورد که همواره بر آن تاکيد شده و انتقادهاى فراوانى را نيز متوجه خود کرده است.

اين موضوع که از آن به عنوان غنى سازى اوقات فراغت ياد مى شود، امروزه به تکرارى از برنامه ها و سياستگذارى هايى تبديل شده که نه تنها نتوانستند در راستاى رسالت اصلي خويش ، يعنى پربار کردن اوقات فراغت به جاى پر کردن آن حرکت کنند، بلکه همچنان با کمى و کاستى هاى خود دست و پنجه نرم مى کنند. اوقات فراغت هر چند نتيجه انتخاب آزادانه افراد از بين فرصتهاى زندگى است و فرد مى تواند هنگام رهايى از الزامات کار روزانه و براساس تمايلات شخصى اش ، شيوه ارزان آن را انتخاب کند، اما چنانچه فاقد اصول و برنامه مفيد باشد، پيامدهاى زيانبارى را براى جامعه و افراد به دنبال خواهد داشت و به جاى آن که زمانى براى تجربه اندوزى و ارتقاى مهارتهاى شخصى و اجتماعى باشد به فرصتى براى وقت کشى ، تفريح هاى بى هدف و… تبديل مى شود.

اوقات فراغت يک تربيت غيررسمى است که مى تواند تاثير بيشترى از آموزش و تربيت رسمى بر جاى بگذارد. چنين موقعيتى در شکل جامع و اصولى خود، اين توانايى را دارد که جوانان و نوجوانان را براى ورود به عرصه هاى گوناگون زندگى ، تجربه ، کار گروهى و مهارت آموزى و ترسيم آينده اى روشن و اميدبخش يارى برساند و با فعاليتهاى مثبت و ثمربخش خود زمينه هاى رشد شخصيت و چگونگى پاسخگويى و ايفاى وظايف شغلى ، اجتماعى و خانوادگى را نيز فراهم آورد.

کارشناسان مسائل اجتماعى معتقدند فراغت بارور، اراده فرد را براى ادامه يک زندگى همراه با موفقيت تقويت مى کند و نشاط روحى و روانى ، کمک بزرگى در کنترل و پيشگيرى جوانان و نوجوانان از کجروى ها ، آسيب ها و انحرافات اجتماعى محسوب مى شود. از سوى ديگر، بسترسازى هاى مناسب براى گذران فراغت ، زمينه هاى بروز خلاقيت ها را نيز در فرد بارور مى کند و ظهور کارهاى خلاقانه ، ابتکارات و کشفيات تجربى و علمى و هنرى را به دنبال دارد.

براساس شواهد تاريخى نيز بسيارى از رويدادهاى علمى ، هنرى و اکتشافى در اوقات فراغت به مرحله ظهور رسيده اند.

سازنده يا سوزنده

تحقيقات متعددى نشان داده که افراد در جوانى و نوجوانى به زمينه هاى آموزشى برنامه هاي اوقات فراغت توجه بيشترى دارند و اين مساله خود موجب خودشکوفايى در آنها شده ، باعث مى شود ارزشهاى اجتماعى ، فرهنگى و مهارت هاى فردى و اجتماعى بسهولت در آنها نهادينه شود.

با اين حال ، آنچه از شواهد امروزى و شرايط زندگى جوانان و نوجوانان جامعه برمى آيد، شرط صحيح استفاده از اوقات فراغت و تاثير بيشتر آن ، برنامه ريزى صحيح و اصولي متناسب با نياز ميليون ها جوان و نوجوان ايرانى است که بخشى از تابستان هاى تعطيل خود را به شرکت در اين برنامه اختصاص مى دهند، در حالى که از نگاه انتقادى بسياري از کارشناسان اجتماعى و فرهنگى ، اسباب و لوازم سرگرمى در برنامه هاى اوقات فراغت براساس شناخت دقيق و عميق طراحى نشده اند و از اين رو با فرارسيدن ايام فراغت ، جوانان دچار سردرگمى و تضاد مى شوند. اين مساله در جامعه ما از آن رو قابل بررسى است که بسيارى از امکانات تفريحى (در شکل محدود خود) تنها براى استفاده قشر خاصى از جامعه طراحى و در نظر گرفته مى شوند و معمولا قشرهاى متوسط و ضعيف جامعه که تعداد بيشتري فرزند دارند، به دليل فقر معيشتى يا ناهماهنگى درآمد خانواده با درآمد و تورم ، قادر به استفاده از اين برنامه ها نيستند.

برنامه ها به روز نيست

گذران اوقات فراغت در ايران ، به رغم سرمايه گذارى هاى ميليونى سازمان ها و نهادهاي مختلف ، شيوه کهنه اى دارد و متنوع و به روز نيستند، چون هنوز در فرهنگ جامعه ، مبانى نظرى درستى در تعريف لغوى اوقات فراغت به وجود نيامده است و از سوى ديگر حکايت محدود بودن بودجه ها همچنان ادامه دارد.

در اين ميان رشد فناورى هاى اطلاعاتى استقبال گسترده مردم را از فراغت مجازى که با استفاده از امکانات موجود در دنياى رايانه و اينترنت به وجود آمده به دنبال داشته است ، به طورى که امروزه ديگر نمى توان برنامه ريزى هاى اوقات فراغت را به شکل سنتى و شيوه هاى متداول گذشته ادامه داد.

مجيد پيروزى ، کارشناس برنامه ريزى آموزشى در اين باره مى گويد: همواره در نتيجه فشارهاى اقتصادى موجود در خانواده ها، فعاليت هاى فراغتى محدود مى شوند. به همين دليل بسيارى از خانواده ها به فراغت هاى غيرفعال ، يعنى استفاده از رسانه هايى چون راديو و تلويزيون و اينترنت روى آورده اند.

وي ادامه مى دهد: هزينه کم ، صرفه جويى در زمان ، امکان انتخاب و تنوع قابل توجه از بهترين ويژگى هاى جاذب دنياى مجازى در گذران اوقات فراغت است. يک کاربر در فضاي مجازى مى تواند با مراجعه به يک سايت (مثلا يونسکو) با استفاده از تورهاى گردشگري مجازى به ديدار جاذبه هاى جهان برود و به بخش عمده اى از مراکز معتبر آموزشى و پژوهشى هم دسترس داشته باشد. اين در حالى است که مجموعه اقدامات ما براى اوقات فراغت همچنان به شکل برگزارى نهضت هاى تابستانى و کلاس هاى آموزشى بدون حداقل خلاقيت ادامه دارد.

در حال حاضر سياستگذارى براى گذران اوقات فراغت همسو با نيازهاى واقعى جامعه رشد نکرده و برنامه ريزى در اين حوزه که از بهترين زيرمجموعه هاى فرهنگى شهرى چون بسيارى ديگر از مسائل ، از دستاوردهاى جديد امروزى عقب مانده است. آنچه در اينجا مطرح مى شود اين است که ميزان موفقيت برنامه هاى غنى سازى اوقات فراغت جوانان و نوجوانان و فعاليت سازمان ها و نهادهاى مختلف براى پر کردن اوقات فراغت در سالهاي گذشته چه نتايجى داشته است؟

پيروزي در اين باره مى گويد: «متاسفانه مطالعه اى در اين باره صورت نگرفته است و هيچ مطالعه جامعى درباره نتايج فعاليت هاى سازمان ها و دستگاه ها و نهادهاى مسوول غني سازى اوقات فراغت در دسترس نيست و آنچه معمولا اعلام مى شود تنها گزارش عملکرد و ارائه کمى فعاليت هاى آنهاست.»

نبي الله احمدى ، رئيس سازمان دانش آموزى نيز با اشاره به اين که غنى سازى اوقات فراغت از دغدغه هاى اصلى بسيارى از نهادهاست ، در اين خصوص مى گويد: امروزه نهادهاي مختلفى در زمينه غنى سازى اوقات فراغت فعاليت دارند، اما مشکل اساسى اين است که هماهنگى لازم ميان اين نهادها وجود ندارد و ما از کار و فعاليت يکديگر اطلاع چندانى نداريم ، در حالى که مهمترين مولفه براى فراغت بارور، ايجاد هماهنگى و همسويى بين نهادهاى درگير با اين موضوع است.

وي با اشاره به اين که بودجه مناسبى براى اوقات فراغت در اختيار نهادها قرار نمي گيرد، مى گويد: سازمان دانش آموزى در راستاى اهداف خود توانست بودجه خود را از 10 ميليارد ريال (يک ميليارد تومان) در سال 84 به 50 ميليارد ريال (5 ميليارد تومان ) در سال جارى برساند. هر چند اين افزايش مى تواند چشمگير باشد، اما هنوز براى جامعه بزرگ دانش آموزى کافى نيست.

به گفته متوليان امر آموزش و پرورش ، ظرفيت سازى براى روزانه 3 ميليون نفر در سال گذشته و روزانه 5 ميليون نفر در تابستان امسال ، پاسخگوى اوقات فراغت دانش آموزان نيست و نيازمند يک عزم عمومى براى برپاسازى و تامين نيازهاى فراغتى در جامعه است. اين در حالى است که آموزش و پرورش نيز به عنوان يکى از متوليان فرهنگى به دليل آن که 90 درصد بودجه در اختيارش ، صرف مسائل آموزشى و پشتيبانى شده و فقط مى تواند بخش اندکى را به فعاليت هاى پرورشى اختصاص دهد، بتنهايى توان پرکردن اوقات فراغت تمام دانش آموزان را ندارد.

80 درصد دانش آموزان برنامه ندارند

با آن که در سال هاى اخير نهادهاى مختلف تلاش کرده اند به نحو موثرى در برنامه ريزي هاى اوقات فراغت وارد شوند اما با وجود اختصاص بودجه تا 250 ميليارد ريال در سال گذشته هنوز بيش از 80 درصد دانش آموزان برنامه اى براى اوقات فراغت خود ندارند و با وجود 40 متولى اوقات فراغت ، از ميان حدود 15 ميليون دانش آموز کشور تنها 10 درصد تحت پوشش برنامه هاى اوقات فراغت بوده و مابقى رها هستند.

محمدتقي فخريان ، دبيرکل اتحاديه انجمن هاى اسلامى دانش آموزان در اين باره معتقد است: با وجود تشکيل ستاد ساماندهى اوقات فراغت در سازمان ملى جوانان و به دليل ناهماهنگي هايى که در بحث غنى سازى فراغت با آن روبه رو هستيم ، در سال گذشته از ميان دانش آموزان دبيرستانى تنها 25 درصد اوقات فراغت آنها پر شد. وى مى افزايد: رويکرد امسال دولت به مساله اوقات فراغت يک رويکرد جهشى است و با توجه به اعتبارهاى داده شده اميدوار هستيم تفاوت هايى را در نحوه اجرا، کيفيت و کميت برنامه هاى اوقات فراغت شاهد باشيم.

دبيرکل اتحاديه اسلامى دانش آموزان با تاکيد بر اين که بيشترين آسيب ناشى از کم توجهى به غنى سازى اوقات فراغت متوجه دانش آموزان دبيرستانى است ، مى گويد: امروز برنامه هاى اوقات فراغت بيشتر متوجه مقاطع ابتدايى و راهنمايى است ؛ در حال که دانش آموزان دبيرستانى به دليل ويژگى هاى خاص سنى شان به توجه بيشترى نياز دارند و انرژى نهادها در برنامه هاى اوقات فراغت بايد متوجه اين مقطع باشد.

وي با اشاره به فعاليت هاى سازمان ملى جوانان گفت: سازمان ملى جوانان به عنوان يک دستگاه ستادى است و نمى توانيم کار اجرايى از آن مطالبه کنيم ، اما رويکرد نظارتي و حمايتى بر فعاليت هاى اوقات فراغت بيشترى از آنها انتظار مى رود.

يادآورى

به ياد داشته باشيم امروزه برپايى برنامه هاى اوقات فراغت در فضا و چارچوب بسته مکانها و کلاسها ديگر از حوصله جوانان خارج است. اين افراد که در دلپذيرترين و پرنشاطترين دوران زندگى قرار دارند، بيش از آن که به برنامه هاى بى شمار نياز داشته باشند، به برنامه هاى متنوع ، کاربردى و علمى همراه با تنوع نيازمند هستند تا خميازه هاى کشدار تابستان هاى تعطيلشان به قاه قاه خنده ، دويدن در فضاى باز، جستن و کاويدن بدل شود. آنها را در اين مسير يارى کنيم.
منبع: تبیان