خانواده شیعی » تربیت فرزند » نوجوان و جوان »

نقش دوستان در شکل‏‌گیری شخصیت نوجوانان

نظارت و کنترل بر معاشرت کودکان و نوجوانان

داشتن دوست و برقراری روابط اجتماعی بادیگران از نیازهای اساسی فرزندان به خصوص در سنین نوجوانی و جوانی است. گرچه رفیق خوب و شایسته، برای کلیه طبقات مردم در تمام ادوار زندگی ارزنده و مهم است ولی برای نسل جوان، اهمیت بیشتر دارد، زیرا جوانی، دوره گسترش دوستی‌ها و رفاقت با همسالان است و جوانان که در آستانه زندگی اجتماعی قرار گرفته‌اند می‏ توانند به وسیله رفیق خوب و بافضیلت، شخصیت خود را تقویت کنند و استعدادهای اجتماعی خویش را به فعلیت در آورند و خود را برای فعالیت‌های دامنه‌دار اجتماعی فردای خویش مهیا سازند.(۱)

در این دوره، از یک سو عواطف نوجوان، نسبت به دوران کودکی عمق بیشتری پیدا می‌کند، دوستی‌های سطحی و تصادفی دوران کودکی، تبدیل به دوستی‌های عمیق و انتخابی می‏ شود؛ گرچه از تعداد آنها کاسته می ‏شود، اما بر عمق و استحکام آن افزوده می‌شود؛ از سوی دیگر، نوجوان که در پی کسب استقلال از خانواده و بزرگسالان است، به طور طبیعی به گروه همسالان توجه و گرایش پیدا می‌کند. گویی پیوستن به آنها زمینه استقلال او را از بزرگسالان فراهم می‏‌کند و نیاز او به حمایت و همدردی که تا دیروز آن را در خانواده و در ارتباط با بزرگسالان می‏‌جست برآورده می‏‌سازد؛ علاوه بر آن، نوجوان که خود را با دنیایی تازه روبه ‏رو می‏‌بیند و از چهار سو با عوامل و انگیزه‌‏های نوظهور و ناشناخته مواجه می‌شود، احساس تنهایی می‌کند. پیوستن به گروه همسالان، این احساس تنهایی او را تا اندازه‌‏ای برطرف می‏ سازد.

این عوامل، سبب می‌شوند که گرایش نوجوان به همسالان و دوستان و اثرپذیرش از آنها، به بیشترین حد خود برسد.(۲) به گونه‌ای که سن نوجوانی را سن رفاقت ‏بازی خوانده‌‏اند دوست و معاشر اصولاً در جان و دل انسان اثر می‌گذارد و حتی باور و ایمان او را تحت تأثیر قرار می‏‌دهد. (اَلْمَرءُ عَلی دینِ خلیله و قَرینه).(۳)

بررسی‌های علمی نشان می ‏دهد که در دوره نوجوانی، اثرپذیری نوجوانان از همسالان از هر کس دیگر ـ از قبیل خانواده و معلم بیشتر است. تأثیر دوستان، گاهی به حدی است که می‏‌تواند بر نقش و تأثیر والدین غلبه کند، حتی اگر خانواده کودک سرشار از فضیلت باشد. هم چنان که در آیات قرآنی آمده و در ادب فارسی تجلی یافته است که فرزند نوح پیامبر چند صباحی با هم نشینان بد نشست و برخاست کرد از بیت نبوت برید و به گمراهان پیوست.

پسر نوح با بدان بنشست

خاندان نبوتش گم شد

رسول گرامی اسلام(صلّی الله علیه و آله و سلّم) در تمثیلی زیبا در باره تأثیر دوست و هم نشین صالح می ‏فرمایند:

«مَثلُ الجَلیسِ الصّالِح مَثلُ العَطّارِ اِنْ لَمْ یُعْطِکَ مِنْ عِطْرِهِ اَصابَکَ مِنْ ریحِهِ؛(۴)

مثال هم نشین صالح، همانند عطاری است که اگر از عطرش به تو نمی ‏بخشد اما بوی عطرش به تو می‏ رسد.»

معاشرت‌ها همان گونه که عامل مصونیت اخلاقی‌اند و اثر سازنده بر روی انسان دارند، در مواردی نیز عامل فساد و انحراف می ‏گردند. از این‏‌ رو، کنترل و نظارت والدین و مربیان از این جهت اهمیت ویژه دارد. والدین باید مراقب باشند که فرزندان نوجوان آنها با چه کسانی طرح دوستی ریخته و رفت و آمد دارند.

امام خمینی(ره) در باره دوستی‌های کودکان و خصوصا نوجوانان حساس بوده و دقت لازم را داشته‏ اند.

دکتر فاطمه طباطبایی در این راستا چنین می ‏گوید:

«امام بعد از سن تکلیف بچه‏‌ها، بیشتر دقتشان در تعلیم و تربیت آنها بود. همیشه از ما می‏ پرسیدند: آیا شما می ‏دانید بچه ‏تان کی از خانه بیرون می‏ رود و کی می ‏آید، با چه کسانی رفت و آمد می‏ کند و یا چه صحبت‌هایی می‏ کند؟»(۵)

امام راحل در تمامی زمینه ‏ها از جمله مسایل تربیتی، دیدگاهی وسیع و پیشرفته داشتند، و حتی در جزیی‌‏ترین امور زندگی دقت داشته و اهل نظر بودند.

طبق بررسی‌های به عمل آمده، در سنین نوجوانی، زمینه برای لغزش‌ها و آلودگی‌ها، کاملاً آماده است. از این‏ رو گاه ممکن است زحمات شبانه‌‏روزی و چندین ساله پدر و مادر که سعی کرده‏‌اند فرزندی پاک و بی‌آلایش تربیت کنند، به علت قرار گرفتن در محیط‌های آلوده و تماس با افراد ناسالم، به سرعت از بین برود، بر این اساس، مراقبت خانواده در دوران نوجوانی، از اهمیتی ویژه برخوردار است. متأسفانه بعضی خانواده‌ها از اهمیت چنین مراقبت‌هایی غافلند و یا به علت گرفتاری‌های دیگر، چندان توجهی به این مسایل حیاتی از خود نشان نمی‏‌دهند. برخی دیگر از خانواده ‏ها، به فرزندان نوجوان خود اعتماد بیش از حد دارند و گمان می ‏کنند که فرزند آنها از قماش دیگری است و حتی فکر خطا نیز به ذهن او خطور نمی ‏کند، تا چه رسد به این که در عمل لغزشی از او سر بزند! این خوش‏ بینی افراطی، ناشی از بی‌بصیرتی است. انسان هر اندازه که پاک و بی‏ آلایش باشد، در معرض لغزش و خطاست؛ به ویژه در دوران نوجوانی که از تجربه و روشن‌بینی کافی برخوردار نیست. این خوش‏‌بینی سبب می‏ شود که پدر و مادر غفلت کنند و به موقع وظایف خود را نسبت به فرزندان انجام ندهند.

نقطه مقابل این خوش‏‌بینی افراطی، بدبینی نسبت به فرزندان خویش است. برخی خانواده‏‌ها، همواره نسبت به فرزندان و نوجوانان خود، برخوردهای بدبینانه دارند و اعمال مراقبت از سوی آنها، به صورتی است که حساسیت منفی فرزندانشان را برمی انگیزد و آنها را به لجاجت وا می‏ دارد و چه بسا شخصیت اخلاقی آنها را مخدوش یا لگدمال کند.

اِعمال نظارت و کنترل از سوی والدین نسبت به فرزندان، باید به گونه‏ ای باشد که اثرات منفی به دنبال نداشته باشد و آنها احساس نکنند که والدینشان نسبت به آنها بی‏ اعتمادند. در عین حال، پدر و مادر باید به نحوی فرزندان خود را متقاعد سازند که از مراقبت والدین خود بی ‏نیاز نیستند و این مراقبت ناشی از علاقه و مسؤولیتی است که خانواده در برابر فرزندان دارد. بعضی خانواده‏‌ها، کار سخت‌گیری را به جایی می ‏رسانند که فرزندان خود را از داشتن هر نوع دوست، بازمی‏ دارند؛ چنین روشی درست نمی ‏باشد؛ زیرا آنها فرزندانشان را از مزایای دوستی و فواید آن محروم می‏ سازند. در دوره نوجوانی، نوجوان نه تنها خواهان محبت دیدن از دیگران است بلکه خود را نیازمند به محبت کردن به دیگران نیز می‏ بیند. داشتن دوستان شایسته این نیاز عاطفی او را برآورده می‏ سازد و او را از تنهایی ـ با تمامی عواقب زیان بارش ـ نجات می‏ دهد و موجبات رشد عاطفی و اجتماعی او را فراهم می‏ سازد. محروم شدن از دوستان خوب، نوجوان را منزوی، غیر اجتماعی و افسرده بار می ‏آورد و برای آینده او زیان بار است. در روایات اسلامی دوست خوب به آب گوارایی تشبیه شده است که تشنگی انسان را برطرف می‏‌کند؛ بنابراین کافی نیست که ما فرزندان خود را از معاشرت با دوستان ناشایست منع کنیم؛ بلکه باید آنها را در یافتن دوستان خوب یاری دهیم. پدر و مادر آگاه می ‏کوشند تا با فراهم کردن شرایطی، امکان انتخاب بهترین دوستان را به فرزندان خود بدهند.(۶)

آیین دوست‏یابی از دیدگاه ائمه اطهار(علیهم السلام)

از وظایف مهم والدین و مربیان در این دوره نشان دادن معیارها و ضابطه‏‌ها و اصول دوستی و رفاقت به نوجوانان است. خصوصا این مهم باید در ابتدای دوره نوجوانی صورت گیرد زیرا به تدریج که بر سنین نوجوانی افزوده می ‏شود، دوستی و رفاقت در بین نوجوانان نیز شکل می‏ گیرد و از استحکام بیشتری برخوردار می ‏شود و در این حالت تغییر در این دوستی‌ها امر ساده و راحتی نخواهد بود. اولیای اسلام بهترین ضابطه‏‌ها و معیارها را برای انتخاب دوست و رفیق مطرح فرموده ‏اند که مربیان و معلمان باید آنها را به عنوان آیین دوست ‏یابی آموزش دهند.

الف: انتخاب دوست پس از آزمایش

امام علی(علیه السلام) می‏ فرمایند:

«کسی که پس از آزمایش صحیح، کسی را به دوستی برگزیند، رفاقتش پایدار و مودتش استوار خواهد بود».(۷)

امام صادق(علیه السلام) می ‏فرمایند:

«کسی که سه بار نسبت به تو خشمگین شود و درباره‌‏ات به بدی سخن نگوید، شایسته رفاقت است پس او را برای دوستی انتخاب کن».(۸)

ب: نگه داشتن حدود دامنه دوستی

امام علی(علیه السلام) می ‏فرمایند:

«با دوست مورد علاقه‏ ات با مدارا و با حفظ جهات مصلحت اظهار دوستی کن شاید که او روزی دشمن تو شود و به مخالفت با تو برخیزد و نیز در اظهار بی ‏مهری نسبت به کسی که مورد خشم تو قرار گرفته مدارا کن چه ممکن است روزی تیرگی ازمیان برود و او مورد علاقه و محبت تو واقع شود».(۹)

امام صادق(علیه السلام) می ‏فرمایند:

«دوست خود را از اسرار زندگی‏ات آگاه مکن، آن اسراری که به فرض دشمن شدن او با تو بدان زیان نمی ‏رساند، زیرا دوست کنونی ممکن است روزی دشمن تو گردد و اسرار تو را فاش سازد».(۱۰)

ج: شرایط دوست خوب

امام صادق(علیه السلام) می ‏فرمایند:

«دوستی و رفاقت، حدودی دارد. کسی که واجد تمام آن حدود نیست، او دوست کامل نیست و آن کس که دارای هیچ یک از آن حدود نیست، اساسا دوست نیست: اول آن که، ظاهر و باطن رفیق تو نسبت به تو یکسان باشد. دوم آن که، زیبایی و آبرویی تو را جمال خود ببیند و نازیبایی و زشتی خود ببیند. سوم آن که، دست یافتن به مال یا رسیدن به مقام، روش دوستان او را نسبت به تو تغییر ندهد. چهارم، در زمینه رفاقت از آنچه و هر چه در اختیار دارد و نسبت به تو کوتاهی نکند. پنجم آن که، تو را در مواقع آلام و مصایب تنها نگذارد.»(۱۱)

د: انواع دوست بد

امام صادق(علیه السلام) می‏ فرمایند:

«از رفاقت و همبستگی سه گروه بر حذر باش: خائن و ستمکار و سخن‏ چین. کسی که روزی به نفع تو خیانت کند، روز دیگر به ضرر تو خیانت خواهد کرد. کسی که برای تو به دیگری ستم می ‏نماید، طولی نمی‌کشد که به خود تو ستم نماید و کسی که از دیگران نزد تو نمامی می ‏کند، به زودی از تو نزد دیگران نمامی خواهد کرد.»(۱۲)

امام علی(علیه السلام) می ‏فرمایند:

«کسی که روزی برای فضیلتی که در تو نیست، به دروغ از تو تعریف می‏ کند، سزاوار است که روز دیگر برای صفت بدی که در تو نیست، تو را مذمت کند».(۱۳)

حضرت سجاد(علیه السلام) به فرزندش امام باقر(علیه السلام) می‏ فرماید:

«ای فرزندم! از رفاقت با احمق پرهیز کن چه او هنگامی که اراده می‏ کندبه نفع تو قدمی بردارد بر اثر حماقت و نادانی مایه زیان و ضرر تو می‏ شود».(۱۴)

وظیفه والدین نسبت به دوستی‌های کودکان و نوجوانان

والدین و مربیان باید اقتضای روحی و روانی دوران جوانی را برای جوانان توضیح داده و تشریح کنند و آنان را به وضع روحی و روانی‏شان آگاه سازند، اگر بتوانند خطر رفقای ناصالح و ضرر تندروی در رفاقت را به جوانان بفهمانند و با منطقی مستدل و خیرخواهانه آنان را از رفاقت با افراد ناصالح و خلافکار و افراط در دوستی بر حذر دارند، توانسته‌اند وظیفه خویش را نسبت به آنها در مورد انتخاب دوست انجام دهند و از این راه موجبات خوشبختی و سعادتشان را فراهم سازند.(۱۵)

والدین آگاه می ‏کوشند تا با فراهم کردن شرایطی، امکان انتخاب بهترین دوستان را به فرزندان خود بدهند و به طور مستقیم و غیر مستقیم آنها را با معیارهای صحیح انتخاب دوست آشنا سازند؛ خطرات دوستی‌های نامناسب را در قالب وقایع و حکایات و تشویق به مطالعه کتاب و غیره به طور مستقیم به او یادآوری و آموزش دهند تا کمبود تجربه او را بدین وسیله تا اندازه‏ای جبران کنند.(۱۶)

 والدین باید زمینه و بستر مناسبی را برای دوستان خوب فراهم نمایند، مثلاً روابط دوستانه یا خانوادگی یا شغلی والدین با افراد خاص، محله‏‌ای که برای زندگی خود انتخاب می ‏کنند و مدرسه‌ای که فرزندان را در آن نام‏ نویسی می‌نمایند و جاهایی که برای گردش و تفریح و … می‌روند، همه این موارد هدف‌دار و جهت‏‌دار باشد، چون این گونه مجالس در شکل دادن به دوستی‌های کودکان و نوجوانان با افراد معین مؤثر است.

 والدین به نحوی که فرزندان خود را حساس و بدبین نکنند مراقب نشست و برخاست او باشند و اگر تشخیص دادند که یکی از معاشران او اهلیت تربیتی و اجتماعی ندارد، زمینه قطع ارتباط او را فراهم سازند و در صورت نیاز از هم فکری و کمک افرادی که مورد احترام و وثوق فرزند می‏ باشند برای تأثیرگذاری بر تصمیم وی استفاده کنند.(۱۷)

 والدین به فرزندان خود معیار بدهند و آنان را با خصوصیات و ویژگی‌های دوست خوب و بد آشنا سازند و در جلسات خانوادگی و جشن‌ها و مراسم مواظب باشند که فرزندان در دام دوستان ناباب گرفتار نشوند.(۱۸)

 والدین وقتی متوجه شدند فرزندشان دوست نابابی دارد سعی نمایند با مشورت با مشاور، برخوردی صحیح، منطقی، مستدل و دوستانه داشته و از برخورده ای لحظه ‏ای، تند و غیر منطقی خودداری نمایند.

 والدین زمینه‏ ای را فراهم سازند تا نوجوانان آنان با دوستان و معاشران مذهبی و تربیت‏ یافته همدم و مأنوس شوند و زمانی که دارای دوستان خوبی هستند به طور غیر مستقیم زمینه استمرار و ادامه دوستی آنان را فراهم نمایند.

پیام‌ها و نتایج

 نیاز به دوست، از نیازهای اساسی نوجوانان است، داشتن دوستان خوب برای جوانان اهمیت ویژه ‏ای دارد و می ‏توانند از این طریق شخصیت خود را تقویت و استعدادهای اجتماعی خود را به فعلیت در آورده و زمینه استقلال خود از والدین و سایر بزرگسالان را فراهم آورند.

در دوره نوجوانی گروه همسالان بیشترین تأثیر را دارند، حتی از والدین و معلمین تأثیرشان بیشتر است.

 در ارتباط با محدودیت و یا آزادی دادن به نوجوانان نباید افراط و تفریط داشته باشیم، اعتدال در این رابطه بهترین شیوه است.

والدین ضمن این که فرزندان خود را از معاشرت با دوستان ناشایست منع می ‏کنند، آنها را در یافتن دوست خوب کمک کنند، در این زمینه شرایط و امکانات لازم را فراهم آورند.

 در سنین نوجوانی، وظیفه والدین است که به صورت غیر محسوس، عاقلانه و منطقی بر رفت و آمدهای نوجوانان نظارت و کنترل داشته باشند.

 والدین و مربیان معیارهایی که اسلام برای انتخاب دوست بیان کرده، به فرزندانشان آموزش دهند.

والدین نسبت به وظایف خویش در قبال کودکان و نوجوانان آگاه باشند و با آگاهی و درایت زمینه رشد و بالندگی فرزندانشان را فراهم سازند.

 امام خمینی با توجه به نیازهای نوجوانان و تأثیری که دوستان در این سن دارند به والدین سفارش و تأکید می‏ کنند که بر رفت و آمد آنان نظارت و کنترل بیشتری داشته باشند.

پی‌نوشت‌ها

۱ـ تعلیم و تربیت اسلامی (مبانی و روش‌ها)، ص۶۵ ـ ۶۴

۲ـ راهنمای پدران و مادران، ج۱، ص۹۵

۳ـ وسائل الشیعه، ج۴، ص۲۰۷

۴ـ امثال قرآن، ص۱۲۴

۵ ـ پا به پای آفتاب، ج۱، ص۱۹۱

۶ـ راهنمای پدران و مادران، ج۱، ص۹۸ ـ ۹۷

۷ ـ غررالحکم، ص۶۵۹

۸ـ تاریخ یعقوبی، ص۹۷

۹ـ تحف‏العقول، ص۲۰۱

۱۰ـ امالی صدوق، ص۳۹۷

۱۱ـ همان.

۱۲ـ تحف‏العقول، ص۳۸۶

۱۳ـ غررالحکم، ص۶۷۱

۱۴ـ روان‏شناسی تربیتی، ص۱۷۴، به نقل از تحف‏العقول، ص۲۸۶

۱۵ـ تعلیم و تربیت اسلامی (مبانی و روشها)، ص۶۵

۱۶ـ راهنمای پدران و مادران، ج۱، ص۹۸

۱۷ـ نگاهی به نقش‌های تربیتی خانه و مدرسه، ص۵۱

۱۸ـ همان، ص۵۰

منابع

 شکوهی یکتا، محسن، تعلیم و تربیت اسلامی (مبانی و روشها)، دفتر تحقیقات و برنامه‏ریزی و تألیف کتب درسی، ۱۳۷۰

 سادات، محمدعلی، راهنمای پدران و مادران، ج۱، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۱

 ستوده، امیررضا، پا به پای آفتاب، گفته‏‌ها و ناگفته ‏ها از زندگی امام خمینی، ج۱، نشر پنجره، ۱۳۷۳

 کرمی نوری، رضا، مرادی، علیرضا، روان‏شناسی تربیتی، دفتر تألیف کتب درسی (مراکز تربیت معلم)، ۱۳۷۰

 زرهانی، سیداحمد، تاجیک اسماعیلی، عزیزاللّه‏، نگاهی به نقش‌های تربیتی خانه و مدرسه، انتشارات انجمن اولیا و مربیان، ۱۳۷۳

منبع: محمد رضا مطهری؛ ماهنامه پیام زن