zari

نفی تکلّف، ظاهرسازى و سجع در دعا

 دعاکننده باید حالت زارى و تضرّع داشته باشد و این امر با سجع ‏گویى مناسبت ندارد. دربارۀ قول خداوند متعال که: «ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَهً إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ‏» گفته‏ اند مقصود خودنمایى در به کار بردن سجع است.

در عدّه الدّاعى آمده است: از جمله شرائط دعا این است که حرام یا قطع رحم یا چیزى را که متضمّن کمى حیا و سوء ادب باشد درخواست نکند، وى مى‏ گوید: مفسّران دربارۀ قول خداوند متعال: «ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَهً» گفته ‏اند مراد با خشوع و تذلّل و پنهانى دعا کردن است. و «إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ»‏ بدین معناست که در دعا از حدّ تجاوز نشود. مثلا دعاکننده مقام پیامبران را از خدا نخواهد. امیر مؤمنان علیه السلام  فرموده است: «اى دعاکننده چیزى را که انجام نشدنى و یا حلال نیست درخواست مکن». و نیز فرموده است: «هر کس بیش از مقدار خود درخواست کند مستحقّ محرومیّت است.»[۱]

در خبر آمده است: «بزودى گروهى خواهند آمد که در دعا و وضوء از حدّ تجاوز مى ‏کنند.»[۲] برخى از بزرگان گفته‏ اند: با زبان ذلّت و خوارى دعا کن نه با فصاحت و زبان آورى. گفته مى‏ شود: دعاى عالمان و ابدال از هفت کلمه تجاوز نمى‏ کند و یا کمتر از آن است، و گواه این مطلب آخر سوره بقره است. خداوند در هیچ جا خبر نداده که دعاى بندگانش از این اندازه بیشتر بوده است.[۳]

منظور از سجع کلام مصنوع و متکلّفانه است، چه این نوع سخن با تذلّل و تضرع مناسبت ندارد، و گرنه در دعاهاى مأثور از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم کلمات هم ‏وزن فراوان است لیکن متکلّفانه نیست، مانند قول آن حضرت: «أسألک الأمن یوم الوعید، و الجنّه یوم الخلود مع المقرّبین الشّهود، و الرّکع السّجود، و الموفین بالعهود، انّک رحیم و دود، و أنت تفعل ما ترید»[۴] و نظایر این‏ها. بنابراین در این گونه دعاها باید به دعاهاى مأثور بسنده کرد و یا با زبان تضرّع بدون سجع و تکلّف از خدا درخواست و مسألت کرد، زیرا آنچه محبوب مى‏ باشد زارى و تضرّع است.[۵]

منبع: راه روشن؛ ترجمه المحجه البیضاء فى تهذیب الإحیاء، ج‏۲.

[۱] . عدّه الداعی ، ص ۱۱۰.

[۲] . سنن ابن ماجه، شماره ۳۸۶۴؛ ابو داود، ج ۱، ص ۲۲.

[۳] . راه روشن؛ ترجمه المحجه البیضاء فى تهذیب الإحیاء، ج‏۲، ص۴۰۴.

[۴] .صحیح ترمذى، ج ۱۲، ص ۳۰۳ در حدیثى طولانى.

[۵]. فیض کاشانى، محمد بن شاه مرتضى، راه روشن: ترجمه کتاب المحجه البیضاء فی تهذیب الإحیاء، ج۲،ص ۴۰۴،  آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهشهاى اسلامى – مشهد مقدس (ایران)، چ ۱، ۱۳۷۲ ش.