خانواده شیعی » ازدواج » همسرداری »

نظافت و زینت در روابط زوجین

نظافت و زینت لباس و بدن، از جمله اموری است که باعث پیوستگی هر چه بیشتر همسران می‌شود و زمینه را برای آرامش آنان فراهم می‌کند، همچنان که توجه نکردن به آن، دلزدگی و تنفر از یکدیگر و به دنبال آن ناسازگاری آنان را افزایش می‌دهد. این موضوع باعث شده است تا مسئله نظافت و آرایش، جایگاه خاصی را در تعالیم اسلامی به خود اختصاص دهد و یکی از امور مؤثّر در تحکیم نظام خانواده به شمار آید. در این قسمت پس از ارائه ی بخش کوتاهی در زمینه ی اهمیت نظافت و آراستگی زن و مرد، برخی از مصداق آن را مورد توجه قرار می‌دهیم و سپس به آسیب‌های ناشی از بی‌توجهّی به آن می‌پردازیم.

اهمیت نظافت و آراستگی همسران
پاکیزگی و نظافت، اهمیت خاصی در آیین آسمانی اسلام دارد. امام امیرالمؤمنین(علیه السّلام) در حدیثی ضمن دستور به رعایت نظافت و پاکیزگی، به بیان تأثیر ظاهری و باطنی آن می‌پردازند:
تنظفوا بالماء من المُنتِنِ الریح الذی یُتأذی به، تعهّدوا انفسکم فان الله عزّوجلّ یبغض من عباده القاذوره الذی یتأنف به من جلس الیه؛(۱) با آب خود را از بوی بدی که دیگران از آن اذیت شوند، نظافت کنید و بدان پایبند باشید. پس به درستی که خداوند از میان بندگانش، بنده‌ای را که هر کس کنارش بنشیند، بینی خود را بگیرد، دوست ندارد.
همچنان که از این روایت استفاده می‌شود، بی‌مبالاتی نسبت به پاکیزگی سبب اذیت و آزار هم نشینان می‌شود.(تأثیر ظاهری) و آزرده شدن هم نشینان نیز زمینه‌ساز بغض و دوری از رحمت خداوند( تأثیر باطنی) خواهد شد. بر این اساس، رعایت نظافت با همه ی زحمتی که دارد، از اخلاق انبیاء به شمار آمده است: «قال الرضا(علیه السّلام): من اخلاق الانبیاء التنظف؛(۲) نظافت از اخلاق انبیا است». از این جا روشن می‌شود که اهتمام اسلام به نظافت و آراستگی همسران، به دلیل تأثیر ظاهری و باطنی آن است و رعایت این اصل باعث پیوند هر چه بیشتر همسران به یکدیگر خواهد بود. دستورات دین در منابع اسلامی هم به زنان توصیه کرده است که نظیف و آراسته باشند و هم مردان را از بی‌توجهی به آن بر حذر داشته:
عن رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) انه کان اذا اراد ان یتزوج امرأه بعث الیها فقال شمّی لیتها فان طالب لیتها طاب عرفها؛(۳) عادت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) این بود که وقتی قصد ازدواج با زنی را داشتند، کسی را به سوی او می‌فرستادند و به او می‌گفتند: صفحه گردن او را بو کنید. پس اگر گردنش خوش بو بود، بدن خوش‌بویی دارد.
اهتمام رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) به خوش بو بودن زن و احراز آن پیش از ازدواج، نشانگر تأثیر آن در آرامش همسر و سازگاری با اوست. پاکیزگی و آراستگی زنان اهمیت خاصی دارد و اسلام جزئیات آن را نیز مورد توجه قرار داده است؛ ولی از سوی دیگر آراستگی مردان را نیز در جهت پاسداری از پاکدامنی همسران خود مورد تأکید و سفارش بوده است. حسن بن جهم می‌گوید: امام کاظم(علیه السّلام) را دیدم که خضاب کرده بود. با تعجب پرسیدم: آیا خضاب کرده اید؟ حضرت پاسخ دادند:
نعم ان التهئیه ممّا یزید فی عفه النساء و لقد ترک النساء العفه بترک ازواجهن التهئیه ثم قال ایسرّک ان تراها علی ما تراک علیه اذا کنت علی غیر تهیئه؟ قلت: لا قال: فهو ذاک؛(۴) آری، اصلاح مرد عفت زن را افزایش می‌دهد و زنان به سبب ترک اصلاح مردان به فساد کشیده می‌شوند. سپس فرمود: آیا تو دوست داری زن خود را به حالتی مثل خود که اصلاح را ترک کرده‌ای، ببینی؟ گفتم: نه، فرمود: نکته همین است و او نیز همین طور است.
اکنون که دیدگاه اسلام درباره ی نقش و اهمیت نظافت و آراستگی در زندگی خانوادگی روشن شد، مناسب است به بیان برخی از نمونه‌های آن بپردازیم که در منابع اسلامی مطرح شده است.

رهنمودهایی به همسران
در این بخش، وظایف زن و مرد در زمینه ی آراستگی و نظافت را به طور جداگانه بررسی می‌کنیم:

أ. رهنمودهایی به مردان
مردان با رعایت نکات ذیل، آراستگی و نظافت خویش را حفظ کرده و زمینه سازگاری با همسران خود را فراهم می‌کنند:

۱- شستشوی بدن و لباس
استفاده از آب برای نظافت بدن – به ویژه پاها و لباس – اولین و مهم‌ترین دستورالعمل برای بهداشت است. چنانچه امام علی(علیه السّلام) در روایتی فرمودند: بوی بد مردم آزار را به وسیله ی آب بزدایید.(۵) رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) نیز در حدیثی ضمن تأکید بر نظافت بدن و لباس، نقش آن را در سلامت ظاهری و باطنی خانواده تبیین کرده و فرمودند:
اغسلوا ثیابکم و خذوا من شعورکم و استاکوا و تزیّنوا و تنظّفوا فانّ بنی اسرائیل لم یکونوا یفعلون ذلک فزنت نساءهم؛(۶) لباس‌های خود را بشویید و موهای خود را کم کنید، مسواک بزنید و آراسته و پاکیزه باشید. پس به درستی که بنی اسرائیل چنین نکردند و در نتیجه زنانشان آلوده شدند.

۲- نظافت و آراستگی مو
یکی از مظاهر مهم زیبایی، موی انسان است. از این جهت معصومان(علیهم السّلام) آن را جامه‌ای خدایی دانسته و ما را به گرامی داشتن آن امر فرموده اند.
قال رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم): الشعر الحسن من کسوه الله فاکرموه؛(۷) موی زیبا، از پوشش‌های الاهی است؛ پس آن را گرامی بدارید و به آن رسیدگی کنید.
مقصود از گرامی داشتن مو در درجه ی اول، توجه به پاکیزگی آن و در مراتب بعد آراستن آن است. رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) اهمیت رسیدگی به وضعیت مو را این گونه بیان فرمودند:
«من انخذ شعراً فلیحسن ولایته او لیجزّه؛(۸) کسی که مو بلند می‌کند، پس باید خوب به آن رسیدگی کند یا آن را کوتاه کند».

۳- نظافت ناخن
به منظور حفظ بهداشت و نظافت ناخن، رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به مردان فرمودند: «یا معشر الرجال قصّوا اظافیرکم؛(۹)‌؛ ای گروه مردان! ناخن‌هایتان را کوتاه کنید».

۴- استعمال بوی خوش
خوش‌بویی و استعمال بوی خوش، از جمله ویژگی‌هایی است که زنان را به همسر خود متمایل می‌سازد تا آن جا که امام رضا(علیه السّلام) آن را از اخلاق انبیا(صلی الله علیه و آله و سلم) به شمار آورده‌اند: «الطیب من اخلاق الانبیاء؛(۱۰) خوش‌بویی، از ویژگی‌های انبیاست». و رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) برای خوش‌بویی بیش از غذا هزینه می‌کردند:
عن الصادق(علیه السّلام): کان رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) ینفق فی الطیب اکثر مما ینفق فی الطعام؛(۱۱) امام صادق(علیه السّلام) فرمودند: رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بیش از آنچه درباره ی غذا خرج کند، در بوی خوش خرج می‌کرد.
حضرت حتی نوع و ویژگی عطر مناسب مردان را مشخص کرده و فرموده‌اند:
طیب الرجال ما ظهر ریحه و خفی لونه؛(۱۲) بوی خوش برای مردان، چیزی است که بوی آن آشکار و رنگ آن مخفی باشد.
به کار بردن بوی خوش علاوه بر جاذبه ی طبیعی که سبب کشش همسران به سوی یکدیگر می‌شود، تقویت نیروی جنسی را نیز به همراه دارد که این امر نیز به نوبه ی خود زمینه ی آرامش و گرایش همسران را به یکدیگر فراهم می‌سازد:
قال رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم): ان الریح الطیبه تشّد القلب و تزید فی الجماع؛(۱۳) پیامبر گرامی(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: بوی خوش رابطه قلبی را تقویت و آمیزش را افزایش می‌دهد.
شاید به دلیل همین آثار مثبت است که حضرت فرمودند: آنچه را که برای به دست آوردن عطر هزینه کنی، اسراف شمرده نمی‌شود: «ما انفقت فی الطیب فلیس بسرف؛(۱۴) آنچه در بوی خوش خرج کنی، اسراف نیست».

۵- پوشش زیبا
پوشش آراسته و زیبای مردان نیز، از جمله اموری است که به ایجاد فضای انس و آرامش در خانواده می‌انجامد. امام صادق(علیه السّلام) آراستن خود به لباس زیبا را از جمله اخلاق الاهی دانسته و به آن دستور داده‌اند:
البس و تجمل، فان الله جمیل یحب الجمال و لیکن من حلال؛(۱۵) لباس بپوش و زیبا باش. به درستی که خدا زیبا را دوست دارد؛ البته این کار باید از حلال باشد.
جالب آن که پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله و سلم) برای همسران خود در منزل از لباس‌های شاد استفاده می‌کردند و بدین وسیله زمینه ی مسرّت آنان را فراهم می‌ساختند:
عن ابی عبدالله(علیه السّلام): ان رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) کانت له ملحفه مورَّسه یلبسها فی اهله حتی یردع علی جسده؛(۱۶) رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) روپوشی داشت که با گیاهی چون زعفران رنگ شده بود و آن را برای خانواده به تن می‌کرد. رنگ این روپوش بر بدن حضرت تأثیر می‌گذاشت.
در حدیثی دیگر حکم بن عتیبه می‌گوید:
دخلت علی ابی جعفر(علیه السّلام) و هو فی بیت منجّد و علیه قمیص رطبٌ و ملحفه مصبوغه قد اثر الصبغ علی عاتقه فجعلت انظر الی البیت و انظر فی هیئته فقال لی: یا حکم ما تقول فی هذا؟ فقلت: ما عسیتَ ان اقول و انا اراه علیک فامّا عندنا فانما یفعله الشابُّ المرهَّق. فقال: یا حکم! من حرّم زینه الله التی اخرج لعباده؟ فامّا هذا البیت الذی تری فهو بیت المرأه و انا قریب العهد بالعرس و بیتی البیت الذی تعرف؛(۱۷) بر امام باقر(علیه السّلام) وارد شدم و او در خانه‌ای زینتی بود، لباسی نرم بر تن داشت و روپوشی رنگین در برداشت که رنگش بر دوش حضرت اثر گذاشته بود. پس من مبهوت به خانه و حالتی که حضرت در آن بود، نگاه می‌کردم. پس حضرت فرمود:‌ای حکم! در این باره چه می‌گویی؟ گفتم: می‌خواهی چه بگویم در حالی که شما را به این حالت می‌بینم. همانا در میان ما این کارها را جوانان خام انجام می‌دهند. حضرت فرمود:‌ ای حکم! چه کسی زینتی را که خدا برای بندگانش فراهم ساخته است، تحریم می‌کند؟ این خانه که می‌بینی، خانه همسر من است و من تازه ازدواج کرده ام؛ امّا خانه من همان خانه‌ای است که می‌دانی.
از این روایت و روایات مشابه آن، معلوم می‌شود که مرد لازم است در منزل، خود را برای همسرش بیاراید و از لباس‌هایی که دل خواه همسر است، استفاده کند. منزلت مرد در اجتماع نباید مانع از آن شود که در محیط منزل و در برابر همسر به گونه‌ای ظاهر شودکه دیگران می‌پسندند؛ بلکه باید به گونه‌ای باشد که همسرش می‌پسندد.

ب. رهنمودهایی به زنان
از آن جا که لطافت و آراستگی زنان ودیعه‌ای الاهی و عاملی مؤثر در جذب همسران به شمار می‌رود، اولیای دین رهنمودهای بیشتری را در زمینه ی نظافت و زینت آنان ارائه کرده و موارد دیگری را نیز به آنچه درباره مردان گفته شد، بر شمرده اند؛ بنابراین ضمن پرهیز از طرح موارد مشترک میان زنان و مردان، تنها به موارد اختصاصی بانوان یا به برخی موارد متفاوت آراستگی زنان اشاره می‌کنیم:

۱- خوش‌بویی
خوش‌بویی، از ویژگی‌هایی است که هم برای مرد و هم برای زن پسندیده است؛ ولی به دلیل اهمیت بیشتر این ویژگی در زنان، آیین اسلام توجه ویژه‌ای به دلنشین بودن رایحه ی زنان داشته است. به همین جهت امام صادق(علیه السّلام) خوش‌بویی را شاخصه ی بهترین همسر دانسته و فرموده اند: «خیر نسائکم الطیبه الریح؛(۱۸) بهترین زنان شما زن خوش بو است ».
در مباحث قبلی گذشت که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) هنگامی که می‌خواستند با زنی ازدواج کنند، زنی را می‌فرستادند تا صفحه گردنش را ببوید و خوش‌بویی گردن را شاخص خوش بو بودن آن زن به شمار می‌آورند.(۱۹) و نیز حضرت یکی از دلایلی را که بر اساس آن، مردان را به ازدواج با دوشیزگان فرا می‌خواندند، آن می‌دانستند که دهان آنان خوش بوتر است:
تزوجوا الابکار فانهن الطیب شییء افواهاً؛(۲۰) با دوشیزگان ازدواج کنید به درستی که دهانشان پاکیزه‌تر است.
با توجه به این که استشمام بوی خوش از همسر عاملی بسیار مؤثر در جذب همسر و مقدمه‌ای برای سازگاری بیشتر شمرده می‌شود، توصیه ی بزرگان دین همواره به خانم‌ها این بوده است که خود را برای همسر معطّر و خوش بو سازند و حتی آن را از حقوق مردان بر همسران خویش دانسته‌اند:
عن ابی عبدالله(علیه السّلام): قال جائت امرأه الی رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) فقالت: یا رسول الله ما حق الزوج علی المرأه؟ قال: اکثر من ذلک فقالت: فخبرنی عن شییء منه… قال: و علیها ان تطیّب باطیب طیبها؛(۲۱) زنی خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) آمد و گفت:‌ ای رسول خدا! حق شوهر بر زن چیست؟ حضرت فرمود: فراوان است. پس آن زن گفت: به بخشی از آن مرا آگاه کن. حضرت فرمود:… بر اوست که به بهترین بوی خود را خوش بو سازد.
البته زینت‌های زنان – از جمله معطر بودن آنان – نباید از حریم محارم فراتر رود و به عرصه ی جامعه کشیده شود. آراستگی زنان در محیط اجتماعی، زمینه ساز تحریک می‌گردد و خود سبب ناهنجاری‌های متعدد خانوادگی و اجتماعی است؛ از این رو اسلام زنان را از ارائه زینت به نامحرمان بر حذر داشته است:
عن ابی عبدالله(علیه السّلام): لا ینبغی للمرأه ان تجمّر ثوبها اذا خرجت من بیتها؛(۲۲) امام صادق(علیه السّلام) فرمودند: سزاوار نیست زن هنگامی که از خانه خارج می‌شود، خود را خوش بو سازد.
در روایتی دیگر، رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) زنی که خود را خوش بو سازد و از خانه خارج شود، دور از رحمت خداوند دانسته و درباره او فرمودند:
ایّه امرأه تطیبت ثم خرجت من بیتها فهی تلعن حتی ترجع الی بیتها متی رجعت؛(۲۳) هر زنی که خود را خوش بو سازد، آن گاه از خانه خود خارج شود تا به خانه خود بر نگردد، همواره ملعون است.

۲- آرایش دست
برخی رهنمودهای اولیای دین، درباره آراستگی دست است. برای نمونه، در حالی که برای مردان کوتاه بودن ناخن پسندیده بود، برای زنان بلند گذاشتن آن زینت به شمار آمده است. رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) به زنان فرمودند:
طَوّلن اظافیرکن فانه ازین لکنَّ؛(۲۴) ناخن هایتان را بلند بگذارید؛ چرا که برای شما زینت بیشتری دارد.
نکته ی دیگری که در زمینه ی دست مورد توجه قرار گرفته، استفاده از رنگ برای آراستن آن است. در گذشته معمولاً برای خوش رنگ کردن دست، از خضاب استفاده می‌شد. بر همین اساس، از امام صادق(علیه السّلام) روایت شده است که فرمودند:
لا ینبغی لها ان تدع یدها من الخضاب و لو ان تمسحها بالحِنّاء مسحاً و ان کانت مسنهً؛(۲۵) برای زن سزاوار نیست که خضاب را ترک کند، دست کم این که حنا استعمال کند، گرچه پا به سن گذاشته باشد.
با گذشت زمان، شیوه ی استفاده از رنگ برای زینت کردن دست، دست خوش تعبیر شده؛ ولی اصل استفاده از آن همچنان مطلوب است. جالب آن که تأکید این روایت بر آن است که حتی زنان پیر نیز آن را ترک نکنند. شاید یکی از دلیل‌های این تأکید نیز آن باشد که نفس آرایش زن برای شوهر، از ارزش قایل شدن او برای همسر حکایت می‌کند، هر چند آرایش زن در آن سن جاذبه جوانی را نداشته باشد.

۳- آراستن مو
با توجه به نقش اساسی مو در زیبایی و آراستگی زنان، لازم است در جهت نظافت و زینت آن تلاش دو چندانی صورت گیرد. در این زمینه روایتی از امام باقر(علیه السّلام) نقل شده است که حضرت وصل کردن چیزی از قبیل کلاه گیس را به موی زن برای زینت در برابر همسر جایز دانسته و فرموده‌اند:
سئل ابوجعفر(علیه السّلام) عن القرامل التی تصنعها النساء فی روؤسهنّ یصلنه بشعورهن؛ فقال: لا بأس به علی المرأه ما تزیّنت به لزوجها؛(۲۶) از امام باقر(علیه السّلام) درباره ی ابریشم و دیگر وسایلی که زنان به موهایشان می‌بندند، پرسیده شد. پس حضرت فرمودند: آنچه که با آن زن برای شوهر خود زینت کند، مجاز است.

۴- استفاده از زیور آلات
علاقه به زینت در سرشت زن نهفته و با خمیره ی وجود او عجین شده است. به همین جهت، اسلام استفاده از نوع زیور آلات را برای زنان روا دانسته، هر چند برخی انواع آن – از جمله طلا و لباس ابریشم – را برای مردان ممنوع کرده است. از دیدگاه اسلام روا نیست زن شوهردار لحظه‌ای بدون زینت باشد. باید از حدّاقل امکانات نیز برای آراستن خود بهره جوید. امام صادق(علیه السّلام) در این خصوص می‌فرمایند:
لا ینبغی للمرأه ان تعطل نفسها و لو ان تعلّق فی عنقها قلاده؛(۲۷) سزاوار نیست زن خود را بدون زینت بگذارد. دست کم این که باید به گردن خود گردن بندی بیاویزد.
بنابراین، نوع زینت نیز مهم است(۲۸) و هر چه گرایش همسر هماهنگ‌تر باشد، در جهت جذب او تأثیرگذارتر است؛ ولی مهم‌تر از آن اصل زینت است که زن بدین وسیله نشان می‌دهد برای شوهر خویش ارزش و احترام ویژه‌ای قائل است.

۵- پوشش زیبا
برخی زنان بهترین لباس خود را برای استفاده در مجالس و مراسم اختصاص می‌دهند و با ادعای احساس یکرنگی با شوهر، کمتر به پوشیدن آن‌ها در برابر همسر تمایل دارند؛ امّا بر اساس آنچه گذشت، از دیدگاه اسلام زن باید بهترین لباس خود را برای همسرش بپوشد. این اقدام ضمن آن که باعث جذب هر چه بیشتر مرد به همسر خود می‌شود و او را به وی علاقه مند می‌سازد، زمینه‌ای فراهم می‌آورد که مرد چشم به زنان دیگر و آراستگی آنان ندوزد و هرگز در مقام مقایسه همسر خود با آنان برنیاید و این به نوبه خود عاملی است که سازگاری همسران را بیشتر و زمینه ی تزلزل بنیاد خانواده را تا حدود زیادی از بین می‌برد.(۲۹) به این دلیل رسول اکرم یکی از حقوق شوهر را پوشش زیبای زن دانسته و فرموده اند:
«و علیها ان تلبس احسن ثیابها؛(۳۰) بر زن است که در برابر شوهر، بهترین لباس خود را بپوشد».

پی‌نوشت‌ها

۱- محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۰، ص ۹۹
۲- همان، ج ۷۵، ص ۳۳۵
۳- میرزا حسین نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱۴، ص ۱۸۰
۴- محمدبن یعقوب کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۵۶۷
۵- محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۰، ص ۹۹
۶- نهج الفصاحه، ص ۷۲-
۷- محمدبن حسن حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج ۲، ص ۱۲۹
۸- همان.
۹- میرزا حسین نوری، مستدرک الوسائل، ج ۵، ص ۶۱
۱۰- محمدبن یعقوب کلینی، الکافی، ج ۶، ص ۵۱۰
۱۱- همان، ص ۵۱۲
۱۲- همان.
۱۳- همان، ص ۵۱۱
۱۴- محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۰۰، ص ۲۵۲
۱۵- محمدبن حسن حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج ۵، ص ۶
۱۶- همان، ص ۳۰
۱۷- همان، ص ۳۱
۱۸- همان، ج ۲۰، ص ۳۰
۱۹- میرزا حسین نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱۴، ص ۱۸۰
۲۰- همان، ص ۱۸۰
۲۱- محمدبن یعقوب کلینی، الکافی، ج ۵، ص ۳۳۴
۲۲- همان، ص ۵۱۹
۲۳- محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۰۰، ص ۲۵۶
۲۴- همان، ج ۷۳، ص ۱۲۵
۲۵- محمدبن حسن حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج ۲، ص ۹۷
۲۶- همان، ج ۲۰، ص ۱۷۸
۲۷- همان، ج ۲، ص ۹۷
۲۸- «علیها ان تزیّن باحسن زینتها؛ بر او است که با بهترین زینت خود را زینت کند». محمدبن یعقوب کلینی، الکافی، ج ۵، ص ۵۰۸-
۲۹- برای آشنایی بیشتر با مدل‌های آرایشی و جذابیت رنگ‌ها ر.ک: ارل ال منیدل، با ویتامین‌ها چگونه زیبا بمانید و تدآندروز، رنگ درمانی.
۳۰- همان.
منبع مقاله: حسین زاده، علی؛(۱۳۹۱)، همسران سازگار: راهکارهای سازگاری، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، چاپ سیزدهم