خانواده شیعی » تربیت فرزند » نوجوان و جوان »

جوانان و نوجوانان در هر جامعه‏ اى گنجینه‏ هاى سرشارى هستند که اگر مربیان و متولیان براى آنان سرمایه گذارى شایسته انجام دهند و این گروه فعال و پرشور را با رفتار حکیمانه، تکریم شخصیت و احترام به نیازها، به اهداف مطلوب و ایده ‏آل خود هدایت نمایند، علاوه بر این که آنان را از خطر انحراف و تردید در هویت و آسیب‏ هاى اجتماعى مصونیت ‏بخشیده ‏اند، قلب‏هاى پاک و زلال آنان را به سوى نیکى ها، زیبایى‏ها و اخلاق پسندیده رهنمون می شوند و جامعه آینده را از نظر سلامت و حفظ ارزش‏ها و فرهنگ، بیمه نموده ‏اند. امام صادق‏(علیه السلام) در مورد سرمایه گذارى معنوى براى نسل نو و حفاظت نوجوانان از گروه‏ هاى منحرف و کج اندیش، مى ‏فرمایند: «نوجوانان خود را با احادیث ما آشنا کنید قبل از این که مرجعه (یکى از گروه‏هاى منحرف) بر شما پیشى گیرند». (۱)

ارتباط با نسل جوان

هدایت و تربیت نسل جوان به لحاظ اهمیتى که دارد امروزه بیش از گذشته مورد توجه اندیشمندان و جوامع مختلف قرار گرفته است. جوان داراى خصوصیات عاطفى، اجتماعى و جسمانى است. حساسیت، تنوع خصلت‏هاى رفتارى، هیجان‏هاى درونى، علاقه شدید به دوستى با همسالان، عدم کنترل رفتار، حب ذات، الگو پذیرى و تقلید، افتخار به شخصیت و تشخص‏ طلبى و میل به آزادى، شم ه‏اى از ویژگى‏ هاى اوست.

با توجه به این ویژگى ‏ها، شیوه رفتارى امام صادق‏(علیه السلام) با جوانان، و هم چنین سخنان و دستور العمل‏هاى آن حضرت براى جوانان و برخورد با آنان، بهترین نسخه شفا بخش و راه گشاست. نگاه ‏هاى مهربان، بزرگداشت ‏شخصیت، توجه به استعداد و صلاحیت آنان، احترام به نیازهاى فردى و اجتماعى، رفتار محبت ‏آمیز و حکیمانه و سرشار از عاطفه و خلوص، موجب جذب جوانان به سوى آن حضرت بود.

آن حضرت به سرعت پذیرش سجایاى اخلاقى در نوجوانان توجه کرده و به ابوجعفر؛ مؤمن طاق مى ‏فرماید:

«بر تو باد تربیت نوجوانان، زیرا آنان زودتر از دیگران خوبى ‏ها را مى ‏پذیرند». (۲)

در اینجا به ذکر چند نمونه از شیوه‏ ها و راه کارهاى عملى برخورد و هدایت جوانان در پرتو گفتار و رفتار صادق آل محمد(علیه السلام) مى ‏پردازیم:

۱ – رفتار نیکو و ملایم

نوجوان، قلبى پاک، روحى حساس و دلى نازک و عاطفى دارد پس در برخورد با او باید راه نرمى و ملایمت پیش گرفت. نگاه مهربان، ارزش دادن به شخصیت و رفتار خوش، بهترین شیوه ارتباط با اوست. محبت، اظهار علاقه، صدا کردن با القاب، عناوین و نام ‏هاى زیبا او را به سوى مبلغ و مربى جذب مى ‏کند و در این حال مى‏ توان ارتباط قلبى و عاطفى با او ایجاد کرد، سخنانش را شنید، راهنمایى کرد، لغزش‏ ها را متذکر شد و بالاخره در عالم دوستى که یک ارتباط شدید روحى و عاطفى برقرار است، مى‏ توان صفات زیبا را به او القاء نمود، نیازهاى بسیارى را از او برطرف کرد و او را از آلودگى‏ها بر حذر داشت، زیرا گرایش جوان به خوبى ‏ها و زیبایى ‏ها از دیگران بهتر و سریع‏تر انجام مى‏ پذیرد.

امام صادق(علیه السلام) فرمود:«هر کس سه خصلت را دارا نباشد از ایمان خود سودى نخواهد برد: اول – بردبارى، که جهل نادان را برطرف کند. دوم – پارسائى، که او را از حرام باز دارد و سوم – رفتار نیکو که با مردم مدارا نماید». (۳)

۲ – آگاهى دادن در مسائل دینى

یکى از علل دین گریزى برخى جوانان و نوجوانان، عدم آگاهى به مسائل دینى است ؛ زیرا انسان طبیعتا هر چه را نشناسد به سویش نمى‏ رود و افکار و احساسات و حواس خود را به سوى آن معطوف نمى‏ دارد. اما شناخت و آگاهى از خوبى‏ ها و زیبائى‏ ها به ویژه اطلاع از منافع آن، سریعا انسان نفع طلب را جذب کرده و آن را در نزد وى، دوست داشتنى مى‏ کند. براى همین اگر جوانان با آثار، برکات، احکام و معارف دین آشنا شوند، فاصله شان با حقایق دینى کم خواهد شد.

امام صادق(علیه السلام) به بشیر دهـّان (روغن فروش) فرمود: «از دوستان ما کسى که در دین خود اندیشه و تفقه نکند ارزش ندارد. اى بشیر! اگر یکى از دوستان ما در دین خود تفقه نکند و به مسائل و احکام آن آشنا نباشد، به دیگران (مخالفین ما) محتاج مى‏ شود، هر گاه به آن‏ها نیاز پیدا کرد آنان او را در خط انحراف و گمراهى قرار مى‏ دهند در حالى که خودش نمى‏ داند».(۴)

ضرورت یادگیرى احکام دینى در منظر پیشواى ششم آن قدر مهم است که مى ‏فرماید: «اگر به جوانى از جوانان شیعه برخورد نمایم که در دین تفقه نمى‏ کند او را تأدیب خواهم کرد». (۵)

۳ – شناساندن آسیب‏ هاى اجتماعى

آشنا نبودن نسل جدید با آفت‏هاى اجتماعى، موجب افت ارزش‏ هاى اخلاقى، توفیق دشمنان فرهنگى و رواج خلاف و حرام در میان آنان مى‏ باشد. اگر جوانان مسلمان با این آفت‏ها آشنا باشند و از عواقب بد آن در میان افراد جامعه اطلاع یابند، بنابر فطرت پاکى که خداوند در نهاد ایشان قرار داده از آن آفات‏ فاصله خواهند گرفت و دامن خویش را به چنین آفات اجتماعى، آلوده نخواهند کرد. صادق آل محمد(علیه السلام) مواردى از آفت‏ هاى اجتماعى را چنین فهرست کرده است : «به برادر ایمانى خود ستم ننماید، او را فریب ندهد، به او خیانت نکند، او را کوچک نشمارد، او را دروغگو نخواند، به او اف نگوید و اگر به او اف بگوید (غرغر کند) دوستى ‏بین آن دو قطع مى ‏شود و اگر به برادر ایمانى ‏اش بگوید تو دشمن من هستى، یکى از آن دو کافر [باطنى ] مى ‏شود و اگر برادرش را متهم نماید، ایمان در قلب او ذوب مى‏ شود مانند ذوب شدن نمک در آب».

۴ – ترغیب به دانش افزایى

یک جوان مسلمان باید از علوم روز آگاهى کافى داشته باشد. تخصص در کنار تعهد یک اصل مسلم و تردید ناپذیر در فرهنگ ما است. کسانى در عرصه زندگى به اهداف دلخواه خود مى ‏رسند که با شناخت دانش‏ ها و مهارت ‏هاى عصر خود به قله‏ هاى سعادت نائل شده و با تعهد و ایمان خویش، اعتماد افراد جامعه را به خود جلب کنند. از منظر حضرت صادق‏(علیه السلام)، کسب دانش و مهارت‏ هاى فنى براى یک جوان ضرورى است، آن حضرت مى ‏فرماید: «هیچ وقت دوست ندارم یکى از جوانان شما (شیعه) را ببینم مگر اینکه در یکى از دو حال، شب و روز خود را سپرى کند : یا دانا باشد یا یاد گیرنده ». (۷)

۵ – عادت دادن به حسابرسى

یک تاجر زمانى در کار خود پیشرفت مى‏ کند که در هر شبانه روز به حساب خود رسیدگى کرده و سود و زیان معاملات خویش را بداند در غیر این صورت بعد از مدت کوتاهى سرمایه و هستى خود را از دست ‏خواهد داد. جوانى، یک سرمایه و فرصت ‏بسیار عالى براى هر شخص است . اگر جوانى به حساب عمر خود رسیدگى نکند و نداند که در مقابل عمر خویش چه چیزى به دست آورده است، در آینده‏ اى نه چندان دور سرمایه ى معنوى خویش را به باد فنا خواهد داد. اما اگر به حساب روزانه ‏اش برسد و ببیند که در مقابل هر روز از دست رفته، یک قدم به سوى کمال برداشته، مسلما خوشحال شده و آن را تکرار مى کند و در مقابل انحطاط فکرى و اخلاقى غمگین گشته و سعى در جبران آن داشته باشد، بدیهى است که رو به سوى رشد و ترقى خواهد نهاد . امام صادق‏(علیه السلام) به ابن جندب که جوانى فعال، پرشور و با ایمان بود مى‏ فرماید: «اى پسر جندب! هر مسلمانى که ما را مى ‏شناسد شایسته است که رفتار و کردار خود را در هر شبانه روز برخود عرضه دارد و حسابگر نفس خویش باشد تا اگر کار نیکى در آن‏ها دید، بر آن بیفزاید و اگر کار بدى در اعمال خود مشاهده نمود، از آن‏ها توبه کند، تا در روز قیامت دچار ذلت و حقارت نشود». (۸)

۶ – تعدیل حس دوست‏ خواهى

انسان با انس به دوستانش احساس مسرت و لذت مى‏ کند. او در هم نشینى با رفیق شفیق، نشاط و نیرو مى ‏گیرد و این یک نیاز طبیعى اوست که باید نسبت به آن ارضاء شود. یک جوان در اثر این حس، به سمت دوستان و هم فکران خود کشیده مى ‏شود، او عاشق رفاقت است و دنبال ارتباط با هم سن و سالان خود مى‏ باشد. از طرف دیگر بر اثر غلبه احساسات و شور و شوق جوانى و نپختگى نگرش عقلانى، ممکن است در دام دوستان ناباب بیفتد. از این رو در انتخاب یک دوست ممکن است دچار مشکلات گردد . امام جعفر صادق(علیه السلام) دقیقا روى همین نکته و به جوانان چنین رهنمود مى‏ دهد: «دوستان سه دسته هستند:۱– کسى که مانند غذا در هر زمان به او نیاز هست و او دوست عاقل است. ۲- کسى که [براى انسان] مانند بیمارى و درد [رنج آور] است، او دوست احمق [و نادان] است و ۳- کسى که وجودش براى فرد همانند داروى حیات بخش است، که او رفیق روشن بین [و اهل تفکر] است». (۹)

۷ – ضرورت ازدواج

هر جوانى فطرتاً نیازمند ازدواج است و باید به این نیاز خدادادى و طبیعى خود از طریق مشروع پاسخ دهد . اما بعضى جوانان با بهانه قرار دادن بعضى مشکلات و سختى‏ ها از این سنت الهى روى بر تافته و خود را در دام نفس شیطانى گرفتار مى‏ کنند. به آنان باید توجه داده شود که این پیمان مقدس در میان تمام ملت ‏ها وجود داشته و محبوب ترین بنیان نزد خداوند متعال است. با ازدواج، شخصیت و ایمان دو جوان کامل مى ‏شود. صادق آل محمد(علیه السلام) فرمود: «من تزوج احرز نصف دینه فلیتق الله فى النصف الآخر؛ (۱۳) کسى که ازدواج کند نصف دینش را حفظ کرده است، پس باید در نصف دیگرش تقواى الهى پیشه کند». (۱۰)

و در حدیث دیگرى آن حضرت به جوانان چنین پیام داد: «دو رکعت نماز فرد متاهل بر ۷۰ رکعت، نماز فرد مجرد برترى دارد». (۱۱)

۸ – تشویق به نماز

بر اساس متون دینى ِ ما، نماز عامل کمال انسان و حافظ او از آلودگى‏ ها و صفات مذموم و ناپسند است. هم چنین این رفتار معنوى تاثیر بسزایى در بیدار کردن روح نظم و حفظ نظام انسان دارد . نماز، تسلى بخش و آرامش بخش دل‏هاى مضطرب در انسان‏هاى خسته و نگران است. نماز شاخص رهروان راه خدا و بهترین وسیله ارتباط صمیمانه رب العالمین است. «[روز قیامت] اولین چیزى که از بنده محاسبه مى‏ شود نماز است. اگر از او نماز پذیرفته شد، سایر اعمالش پذیرفته مى‏ شود اما اگر نماز او رد شد سایر اعمال [نیک] او نیز رد خواهد شد». (۱۲)

آن حضرت در مورد زیان‏هایى که در اثر دورى از نماز براى انسان رخ مى‏ دهد به ابن جُندب فرمود: «واى بر آن‏ها که از نماز غفلت کنند، در خلوت بخوابند و خدا و آیاتش را در دوران ضعف دین استهزاء کنند، آنان کسانى هستند که در آخرت بهره ندارند و خدا در روز قیامت ‏با آنان سخن نخواهد گفت، آنان را تبرئه نخواهد کرد و عذاب دردناک براى آن‏هاست». (۱۳)

پى‏ نوشت‏ ها:

۱) التهذیب، ج ۸، ص ۱۱۱

۲) الکافى، ج ۸، ص ۹۳

۳) بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۳۷

۴) منیه المرید، ص ۳۷۵؛ اصول کافى ج ۱، ص ۲۵

۵) بحار الانوار، ج ۱، ص ۲۱۴

۶) وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۲۰۸

۷) امالى طوسى، ص ۳۰۳

۸) تحف العقول، ص ۳۰۱

۹) بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۳۷

۱۰) همان، ج ۱۰۰، ص ۲۱۹

۱۱) روضه الواعظین، ج ۲، ص ۳۷۴

۱۲) من لا یحضره الفقیه، ج ۱، ص ۲۰۸

۱۳) تحف العقول، ص ۳۰۲

منبع: گنجینه معرفت