مفسران شیعه در عصر صفوی (۳)

شرف الدین استرآبادی

عالم قرن ۱۰ ق .

شرف الدین علی حسینی نجفی . با توجه به نسبت استرآبادی ، شاید خاستگاه او استرآباد بوده است . اززندگی اواطلاعات اندکی دردست است وقدیم ترین آگاهی دربارۀ اومربوط است به حضورش درنجف اشرف وشاگردی نزد محقق کرکی که درمنابع به آن تصریح شده است (مجلسی ، ج ۱، ص ۱۳) . با توجه به این که درمحضرمحقق کرکی دانش اندوخته ، می توان به توان علمی اودرزمینه های فقه وحدیث پی برد . شرح اوبرالجعفریه ی محقق کرکی با عنوان الفوائد الغرویه درمحرم ۹۳۳ ودرزمان حیات کرکی به رشتۀ تحریر درآمده است . نسخه ای ازاین اثردرکتاب خانۀ آستان قدس رضوی موجود است (آقا بزرگ طهرانی ، الذریعه ، ج ۱۶ ، ص ۴۵ ؛ فهرست کتاب خانۀ آستان قدس ، ص ۴۱۹) .

ازمهم ترین اسباب شهرت اوتألیف کتاب تفسیری تأویل الآیات الظاهره (الآیات الباهره) فی فضائل العتره الطاهره است . مؤلف این اثررابا عنایت به آیات نازل شده دبارۀ اهل بیت (ع) پدید آورده وکوشیده حداکثرروایات موجود را گرد آورد . ازمهم ترین ویژگی ها این اثرآن است که مؤلف ازبسیاری ازآثار متقدمان سود برده وبخش عمدۀ تفسیرابن حجام ، که ازمنابع مهم تفسیری امامی است ، درآن نقل شده است . این کتاب را برخی به کراجکی نسبت داده اند که درست نمی نماید (حرعاملی ، امل الأمل ، ج ۲ ، ص ۱۳۱؛ افندی ، ج ۴ ، ص ۴۸ – ۴۹) .

کتاب التأویل الآیات الباهره درقم به همت مؤسسه امام مهدی (عج) وباری دیگر به کوشش حسین استادولی در۱۴۰۹ ق انتشاریافت .

زواره ای عالم ، مفسرقرن ۱۰ق .

ابوالحسن علی بن حسن زواره ای . درمجلۀ بنجیرۀ زواره می زیست ودرهمان دیار دروس مقدماتی را پشت سرنهاد . برای تکمیل تحصیلاتش به اصفهان وکاشان وسپس به هرات سفرکرد . درسفرهایش ازبسیاری ازمشایخ زمان خود بهره برد که ازجملۀ آن هایند محقق کرکی ، سید غیاث الدین گازر ، سید عبدالوهاب بن علی استرآبادی . زواره ای درعصرشاه طهماسب صفوی به ایران بازگشت وبه وعظ وخظابه وتدریس پرداخت . مهم ترین شاگرد زواره ای میرزا فتح الله کاشانی بود که درتفسرنویسی مسیراستاد را ادامه داد . ایازی دریاد کرد شخصیت اوگفته که وی دراشاعه وانتشارمعارف وعلوم مذهب تشیع تلاش وافرکرده ودرعصرصفوی نقشی اساسی درتدوین وترجمۀ آثارامامی ایفا کرده است . با توجه با این که درآن زمان مردم با منابع شیعی چندان آشنا نبودند وآثارفارسی اندک بود ، زواره ای کتاب هایی درتبیین مذهب شیعه به زبان فارسی تألیف کرد (ص ۸۹) . ترجمه الخواص ، اثرارزشمند وی ، که تفسیری به زبان فارسی است ، به اشارۀ شاه طهماسب ودرمقابل تفسیرمواهب علیه ی ملا حسین واعظ کاشفی تألیف شد . وی درتألیف اثرازمواهب بسیاربهره برده ، اما تلاش کرده تا ازروایت واحادیث درشأن اهل بیت (ع) صحیح ترین روایات را گلچین کند .

ترجمه الخواص تفسیری مختصرومفید است ومؤلف درذیل هرآیه ترجمۀ دقیق آن را آورده و ، به فراخورمطلب ، توضیحاتی داده است ، اما فاتحه الکتاب را استثنائاً مفصل ترتفسیرکرده است . ازویژگی های این اثرکم ترین گرایش واعتقاد به مفهوم اختلاف قرائات است واوغیرازقرائت رایج قرائت دیگری را معتبرندانسته وبررسی نکرده است . افزون براین ، با احتیاط کامل تلاش کرده ازنقل آرایی از مفسران پیشین که احتمال شبهه درآن هاست بپرهیزد . وی اعتقاد داشت که مفسر ، مادام که انوارالهی دردرون اوتاییده شود ودارای آگاهی های علمی ونورباطنی باشد ، بی نیازازنقل آرای دیگران ، خود می تواند به باطن آیات الهی ومفاهیم درونی آن ها پی ببرد . ازاین نظر ، ترجمۀ الخواص یکی ازتفاسیرشایان توجه شیعی به زبان فارسی است که پس ازتفسیرابوالفتوح رازی وتفسیرگازربا این رویکرد تألیف شده است (پهلوان ، ص ۶۱- ۶۴ ؛ گلی زواره قمشه ای ، ص ۳۹ – ۴۷) .

ابوالمحاسن جرجانی عالم ، مفسرفارسی نویس

حسین بن حسن جرجانی ، مشهوربه گازر . اطلاعات دربارۀ اوآن قدراندک است که حتی دربارۀ قرن زندگی او هم اختلاف است . وجود اثری تفسیری جلاء الاذهان و جلاء الاحزان سبب شده تا با این شخصیت تاریخ شیعه آشنا شویم . براساس برخی یادکردهای افندی ، همان کسی که نخستین بارازابوالمحاسن دراثرش نام برده ، می توان حدود قرن ۸ ق را عصرزندگی اودانست واین درحالی است که آقا بزرگ طهرانی ، برپایۀ کتابت برخی ازنسخه های اثرتفسیری وی ، او را ازعالمان قرن ۱۰ ق نام برده است (طبقات اعلام شیعه ، قرن ۱۰ ، ص ۶۱- ۶۲) که درست نمی نماید . افندی درجایی ازشخصی به نام البوالمحاسن جرجانی نام برده که ازمعاصران علامه حلی بوده است (ج ۵ ، ص ۵۰۹) . تقریباً جزکتاب جلاء الاذهان هیچ اطلاع دقیقی ازابوالمحاسن دردست نیست .  جلاء الاذهان ، که بیش تر به نام تفسیرگازرشهرت دارد ، به قول محدث ارموی ، مصحح جلاء الاذهان ، براساس روض الجنان ابوالفتوح رازی پدید آمده است . جرجانی گاه عباراتی را بدون هیچ تغییری ازتفسیرابوالفتوح آورده است ، اما درغالب موارد حکایات ومباحث تخصصی ادبی ولغوی وفقهی وجزآن را حذف کرده و بدین ترتیب متن را برای مخاطب ساده و روان ساخته است . وی ، درمقدمۀ کوتاهی که براثرخود نگاشته ، به محتوای اندیشۀ خود ونوع نگاهش به مفاهیم قرآنی وارتباط جامعه با آن اشاره کرده و ، ضمن  انتقاد ازبیش ترمفسران ، براین نظربود که ایشان با بیان نکات ادبی واشتقاقات وقرائت واحکام ومباحث کلامی وغیره سبب می شوند تا عوام نیازمند درک درست قرآن نتوانند با تفاسیرارتباط برقرارسازند . اومفسران را  دارای نقش هدایتگری  قرآن می دانست ومعتقد بود که ایشان باید به بیانی ساده ودرخورفهم طبقات مختلف جامعه به تفسیربپردازند (ابوالمحاسن ، ج ۱، ص ۲) .

براساس متن اثرونیزاطلاعاتی جانبی ازافندی ونسخه های برجای مانده ازکتاب ، به نظرمی رسد که نیمی ازتفسیررا کسی غیرازابوالمحاسن تدوین کرده باشد (کاظمی ، « تفسیرجلاء الاذهان . . . » ، ص ۱۰۴ – ۱۰۵) . این نخستین تفسیر فارسی بود که مؤلف درترجمۀ آیات خود را ازقید ترجمۀ لفظ به لفظ رهانیده واین متن را شیوا وفهم آن را ساده تر کرده است .

این کتاب به سبب روانی متن ازدیربازمورد اقبال همگان بوده ووجود نسخه های بسیارازآن راتأییدی برهمین امراست . این تفسیربه همت سید جلال الدین ، محدث ارموی درطی سال های ۱۳۳۶ – ۱۳۴۱ق درده جلد تصحیح وچاپ شد . نمایۀ این اثربه کوشش عزیزالله عطاردی به صورت مستقل وبا عنوان مفتاح تفسیرگازرانتشاریافته است .

قاضی نورالله شوشتری (۹۵۶ – شهادت : ۱۰۱۹ ق) .

فقیه ، متکلم ، مفسر ، محدث ، مورخ ، ادیب ، شاعرایرانی ۱٫

نورالله بن شریف بن نورالدین محمد شاه مرعشی حسینی . شرح حال وی دربخش «رجال حدیث » ازمنظررجالی وحدیثی بررسی شد . حضورقاضی نورالله دردربار اکبرشاه درهند درمقامی قاضی بیانگرارتباط دوستانۀ ایران وهند درآن زمان است و افزون براین به جایگاه فقه شیعه درمنطقه هم اشاره دارد .

قاضی نورالله درس آموختۀ درمحافل اصولی بوده است ؛ چه ، عالمی پای بند به اجتهاد بود وحتی براخباریان خرده می گرفت . نشانه هایی ازاین گرایش را می توان درنامه های او به میریوسف علی استرآبادی ، که دارای گرایش های اخباری بود ، مشاهده کرد (جعفریان ، « مکاتبات میریوسف علی . . . » ، ص ۲ -۱۵ ؛ شوره زاری ، ص ۲۴ – ۲۷) .

شوشتری برکتاب کنزالعرفان فاضل مقداد ، که ازاصلی ترین آثارامامی درفقه القرآن است . حاشیه زده وآرای خویش را درمقام فقیهی اصولی بیان کرده است . ازسوی دیگر ، جامع الاطراف بودن او ، به ویژه درمنظرکلامی ، او را به دسته ای ازتفاسیرکلامی نیزسوق داده است . انس الوحید فی تفسیرآیه العدل والتوحید اثرتفسیری دیگری ازاوست که درآن انتقادهای تفتازانی از زمخشری ، صاحب الکشاف ، واشکالات اوبرزمخشری را رد کرده است .

فهرست منابع

  1. مجلسی ، محمد باقر(۱۴۰۳ق) . بحارالانوار ، بیروت ، ج ۱، ۱۰ ، ۳۴ ، ۵۷ ، ۹۰ ، ۱۰۰ ، ۱۰۲ ، ۱۰۴ ، ۱۰۶
  2. آقا بزرگ طهرانی ، محمد محسن (۱۳۶۶) ، طبقات اعلام الشیعه (احیا ، الداثر من القرن العاشر) ، تصحیح علی نقی منزوی ، تهران ، دانشگاه تهران .
  3. افندی ، عبدالله (۱۰۴۱ق) . « ریاض العلماء ، به کوشش احمد حسینی ، قم ، ج ۱- ۵ .
  4. پهلوان ، منصور (۱۳۸۴) « جایگاه ترجمه الخواص در میان تفاسیرقرآن کریم » . کتاب ماه دین ، ش ۹۳ ، ۹۴ .

منبع: نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ایران