مطالعات اسلام شناسي و شيعه شناسي در دانشگاه هايايالات متحده آمريکا

محمد روحاني (1)

دانشگاه هاروارد

اين دانشگاه يکي از بزرگ ترين و مهم ترين دانشگاه هاي سراسر ايالات متحده آمريکا است.

برنامه مطالعاتي حقوق اسلامي، که در دانشکده حقوق از سال 1991 فعّال شده، مقدّمات تشکيل يک مرکز فراگير مطالعات اسلامي را در دانشگاه «هاروارد» فراهم آورده است.

هم اکنون برنامه مطالعات حقوق اسلامي به دنبال لايه هاي دروني حقوق اسلامي به عنوان يکي از نظام هاي حقوق اساسي در جهان مطرح است و سعي دارد دانشجويان را با حقوق اسلامي آشنا سازد.

تمرکز اصلي برنامه مطالعات حقوق اسلامي در عصر معاصر قرار دارد و اين تمرکز، علايق و شرايط مناسب اين مطالعه را در بستر تاريخي ايجاد مي کند.

اهداف اصلي مطالعات حقوق اسلامي از طريق استادان و اعضاي هيأت علمي متخصص، استادان ميهمان، تحقيق و پژوهش، سخنراني و برنامه هاي انتشاراتي دانشگاه هاروارد محقق مي شود و به اين وسيله، سطح تخصصي و مورد نياز را براي دانشجويان دانشکده حقوق، بخصوص آن دسته از دانشجوياني که از کشورهاي اسلامي آمده اند، فراهم مي آورد.

تربيت محققان غربي در زمينه حقوق اسلامي، تربيت محققان جوان و ارائه تحقيقات و پژوهش هايي در باب حقوق اسلامي از اهداف اصلي برنامه اين دانشگاه است.

دانشکده حقوق درسه مقطع کارشناسي، کارشناسي ارشد و دکترا برنامه مطالعات حقوق اسلامي را دنبال مي کند.

پژوهش نيز در اين برنامه از جايگاه خاصي برخوردار است که عموما از جانب اعضاي هيأت علمي ارائه مي شود که در اين بين، مي توان به «حقوق اسلامي و نظام حقوقي مطالعه اي در عربستان سعودي»، «حرکت به سمت نظام مالي اسلامي در پاکستان»، «حقوق اسلامي و اقتصاد» و «تفاسير فقهي اسلامي، مراجع و فتاوا» اشاره کرد.

همچنين استادان بنامي از جهان اسلام به صورت ثابت و ميهمان در برنامه هاي اسلامي دانشگاه به عنوان مدرّس و يا سخنران شرکت دارند.

فرانک ووگل (Franke Vogel)(مدير برنامه مطالعات حقوق اسلامي و استاد حقوق)، پري بيرمن (Peri Bearman)، عبدالکريم سروش، لسلي ويلکينز (Lesley Wilkins)، حسن عبّاسي، لعيا جنيدي و محسن کديور از استادان کنوني و سال هاي گذشته دانشکده حقوق هستند.

در اينجا، به نام برخي از دروس ارائه شده و همچنين همايش ها و سخنراني هاي برگزار شده و همچنين نام برخي از استادان و سخنرانان آن ها اشاره مي کنيم:

1. حقوق مقايسه اي: نظام حقوقي اسلام / مدرّس: فرانک ووگل؛

2. انديشه حقوقي اسلام معاصر: حقوق، دولت و نظم جهاني / مدرّس: فرانک ووگل؛

3. نظريه حقوقي اسلام / مدرّس: آرون زيسوف (Aron Zysow)؛

4. تمدن هاي اسلامي؛ مطالعه اي در حقوق اسلامي: دکترين حقوقي اوليه سنّتي / مدّرس: رضوان السعيد؛

5. فمينيسم در اسلام / مدرّس: کريستينا جونز پاولي (Christina Jones-Pauly)؛

6. حقوق مقايسه اي: خاورميانه عرب؛

7. نظام هاي قانون اساسي اسلامي؛

8. حقوق بشر و اسلام؛

9. حقوق اسلامي؛

10. نظام فقهي اسلام؛

11. حقوق، دولت و نظم جهاني؛

12. شکل گيري مجدّد اخلاق، حقوق و اختيارات مذهبي در مصر در اوايل قرن 19 / سخنران: طلال اسد؛

13. بن لادن از کجا آمد؟ تقاطع بين بنيادگرايي اسلامي سنّتي و مبارزات ضد امپرياليسم معاصر / سخنران: اليور روي (Olivier Roy)؛

14. واکنش ايران به حادثه 11 سپتامبر / سخنران: ناصر هاديان، استاد علوم سياسي دانشگاه تهران؛

15. فتوا به عنوان راه کاري در جهت استحکام حکومت و جامعه در عربستان سعودي / سخنران: محمّد العتونه؛

16. اولين همايش مطالعات علوم اسلامي در دانشگاه هاروارد: مفهوم شيعي تجربي / سخنران: عبدالکريم سروش؛

17. معرفي مجدّد حقوق جزايي اسلام در نيجريه شمالي / سخنران: رودلف پيترز(Rudolph Peters) ؛

18. زنان و بازار کار: جهان اسلام، گذشته و حال / سخنران: اميره سنبل؛

19. تداوم و تحوّل در حقوق اسلامي: مفهوم مذهب و ابعاد عدم توافق حقوقي در مذهب حنفي در قرن دهم / سخنران: ايّوب سايت کايا.

دانشگاه ييل

اين دانشگاه در ايالت ييل آمريکا قرار دارد و به عنوان يکي از مهم ترين دانشگاه هايي محسوب مي شود که در رابطه با مسئله تشيّع فعاليت مي کند.

بخش مطالعات علوم اسلامي اين دانشگاه در مقطع دکترا دانشجو مي پذيرد.

دوره دکتراي مطالعات علوم اسلامي براي تربيت دانشجويان در سطوح عالي در رابطه با اسلام راه اندازي شده است.

اين دوره يکي از ده دوره دپارتمان علوم مذهبي دانشگاه «ييل» به حساب مي آيد که دانشجويان، محققان، و استادان شاخه هاي گوناگون اسلام و از جمله تشيّع را مورد تحقيق و پژوهش قرار مي دهند.

در کنار استادان ثابت اين دوره، استاد گرهارد بورينگ(Gerhard Bowering) ، استاديار فرانک گريفل(Frank Griffel) ، استاد عادل الوچه و استاد عبّاس امانات، دانشجويان از استادان برجسته اي در دپارتمان هاي تاريخ، علوم سياسي و خاورنزديک با گرايش اسلامي بهره مند مي شوند.

دانشجويان دوره دکتراي علوم اسلامي بايد در فراگيري کامل تاريخ و افکار مذهبي اسلامي به سطح کامل رسيده و همچنين ابزار و راه کارهاي مورد نياز را براي معرفي اسلام به دست آورند.

آنان بايد در زمينه فلسفه اسلامي، الهيّات، شيعه شناسي، تصوّف، تمدن، حقوق، جامعه و مؤسسات اسلامي اطلاعات لازم و کافي را کسب کنند.

همايش ها، سخنراني ها و ميزگردهايي نيز در اين بخش برگزار مي گردند که از جمله مي توان به همايش «ريشه هاي اسلام در آمريکا» با سخنراني دکتر جيمز جونز از دانشگاه «منهتن» با موضوع «نياز هويّت آمريکاييان مسلمان» و سخنراني عمر فاروغ از بنياد «نواوي» با موضوع «اسلام و فرهنگ ذاتي؛ چالش هاي فرهنگي اجتماعي در پيش روي مسلمانان و آمريکا»، همايش «جوانان مسلمان، اميدها و حقايق» با سخنراني امام سراج وهّاج از «مسجد التقوي» نيويورک، امام شعيب از مرکز اسلامي دانشگاه آمريکن، امام عبدالمالک، شيخ يوسف استاس، شيخ شاکر السيد، همايش «اسلام سياسي و نقش آن در سياست خارجه آمريکا بعد از حادثه 11 سپتامبر» با سخنراني فرانک گريفل؛ ميزگرد «اسلام؛ ديني به عنوان خشونت يا تهديد» با حضور عباس امانات استاد تاريخ خاورميانه، گرهارد بورينگ، استاد علوم سياسي، گرهارد گريفل استاديار، کوثر رضوي، استاد تاريخ عصر اسلامي و ويلز جميز، اشاره کرد.

پژوهش هاي مهمي در رابطه با اسلام، تشيّع و انقلاب اسلامي ايران در اين بخش انجام مي شوند که «درآمدي بر تشيّع (تاريخ و دکترين شيعيان دوازده امامي)» اثري از مژگان مؤمن، «اسلام تندرو» اثري از امانوئل سيوان در رابطه با تندروي شيعيان پس از انقلاب ايران و اصول مورد اختلاف بين مسلمانان شيعه و سنّي، نام برد.

دروس ارائه شده در دانشگاه با ذکر اسامي استادان آن ها عبارتند از:

1. شيعيان سنّتي / عادل الوچه؛

2. محمد و قرآن / بورينگ؛

3. اسلام / بورينگ؛

4. درآمدي بر الهيّات / گريفل؛

5. توسعه افکار شيعي / عادل الوچه؛

6. جهاد و بنيادگرايي اسلامي / گرهارد بورينگ و گريفل؛

7. افکار مذهبي اسلام / بورينگ؛

8. قرآن و تفاسير آن / گرهارد بورينگ؛

9. الهيّات اسلامي / گريفل؛

10. اسلام و مدرنيته / گريفل؛

11. اسلام درجهان امروز / فرانک گريفل؛

12. تعامل اسلام با يهوديت و مسيحيت / گريفل؛

13. اسلام ميانه / گرهارد بورينگ؛

14. تعقّل اسلامي و تأثير آن بر اروپا / فرانک گريفل؛

15. ساختن ايران نوين / عباس امانات.

شايان ذکر است که درس «اسلام در جهان امروز» از دروس جديد اين دوره محسوب مي شود و گرايش هاي مذهبي معاصر در دنياي اسلامي از جمله اصلاح گرايي و تجدّدگرايي، مدرنيته و بنيادگرايي اسلام (به عنوان مثال [آية الله [خميني) و جهاد که برادران مسلمان و گروه هاي اسلامي طرفدار آن هستند (به عنوان مثال، مودودي، سيد قطب و ترابي) و زمينه هاي تاريخي بنيادگرايي اسلامي در دنياي پلوراليست، از محورهاي درس به شمار مي روند.

دانشگاه کاليفرنيا

«مرکز مطالعات خاور نزديک گوستاو وون گرانبوم» در دانشگاه کاليفرنيا، لوس آنجلس، در رابطه با مسائل آموزشي و پژوهشي در شاخه علوم انساني فعاليت مي کند.

اين مرکز در رابطه با مسائل فرهنگستاني خاورميانه پيش قدم بوده، به عنوان يکي از بزرگ ترين مراکز فرهنگستاني در ايالت متحده آمريکا به دنبال تقويت برنامه هاي آموزش عمومي و طرح هاي پژوهشي درر زمينه هاي فرهنگستاني و عمومي در لُس آنجلس و سراسر کاليفرنياي جنوبي شناخته مي شود.

«مرکز گوستاو وون گرانبوم» به عنوان مجراي اصلي تماس با محققان و دانشمندان خاورميانه و جهان اسلام از طريق برنامه اقامت آن ها در آمريکا نيز فعّال است. استادان ميهمان و خارجي در اين مرکز به طور گسترده از امکاناتي از قبيل کتابخانه وسيع و مجهّز شامل مجموعه اي از کتب خطي دوران صدر اسلام، که از حيث تنوّع کتاب، در آمريکاي شمالي رتبه دوم را داراست، استفاده مي کنند.

مرکز خاور نزديک همچنين به عنوان محل مناسب اقامت براي اسلام شناسان و استادان گوناگون سراسر دنيا محسوب مي شود که در برنامه هاي منظم و گوناگون مرکز از جمله کارگاه هاي آموزشي و تحقيقي، سخنراني، گفتگو، ميزگرد و بخش وسيعي از برنامه هاي سالانه مرکز شرکت مي کنند.

مرکز، برنامه هاي آموزشي را از سطح کارشناسي در مطالعات خاور نزديک تا مقاطع کارشناسي ارشد و دکترا در مطالعات علوم اسلامي اداره مي کند.

مقطع دکترا در دانشگاه کاليفرنيا در رشته مطالعات علوم اسلامي در نوع خود در بين دانشگاه هاي دولتي آمريکا منحصر به فرد است.

تمرکز و اساس اين برنامه بر جنبه هاي گوناگون جوامع، تمدن و فرهنگ هاي اسلامي در سطح جهان و از جمله آن هايي که در جوامع اسلامي در آمريکا در حال رشد و گسترش هستند، استوار است.

در اين زمينه، علايق آموزشي و پژوهشي در «مرکز خاور نزديک گوستاو وون گرانبوم» به مطالعه اسلام، از آفريقاي شمالي گرفته تا شبه قاره هند، از عربستان تا آسياي صغير و بالکان، از مرکز و جنوب شرقي آسيا تا آمريکا مي پردازد.

براي پذيرش دانشجو، علاوه بر نيازهاي اوليه دانشگاه، متقاضيان به طور معمول، بايد معادل يک درس در تاريخ صدر اسلام و سه درس در فرهنگ و نهادهاي اسلامي را بگذرانند.

همچنين دست کم آشنايي با يکي از چهار زبان عمده کشورهايي با اکثريت مسلمان، مورد نياز است که اين زبان ها عبارتند از:

عربي، بربري، هاوسا، اندونزيايي، فارسي، مالايي، سواحلي، ترکي، اردو، ولوف و يوروبا.

حوزه هاي مطالعاتي مرکز شامل مردم شناسي، تاريخ، هنر، معماري، ادبيات تطبيقي، اقتصاد، علوم تربيتي، جغرافيا، تاريخ، حقوق، فلسفه، علوم سياسي، روان شناسي، جامعه شناسي، مذهب و دين مي شود.

«انجمن فارغ التحصيلان ايراني» و همچنين مؤسسه آمريکايي «مطالعات ايران» نيز در دانشگاه کاليفرنيا به مطالعات ايران شناسي و اسلام شناسي مي پردازند.

درس هاي گوناگوني در بخش آموزشي مرکز ارائه مي شوند که از جمله مهم ترين آن ها مي توان به درس «مقدّمه اي بر اسلام» توسط استاد پونا والا اشاره کرد.

در حال حاضر، براي دست يابي به منابع و اطلاعات ارزشمند در رابطه با خاورميانه، به صورت مستقيم از طريق شبکه جهاني اطلاع رساني، بخش ميارو (MEARO)، اولين پايگاه اينترنتي خاورميانه در آمريکا در دانشگاه کاليفرنيا فعّال است که براي دست رسي علاقه مندان، دانشجويان و استادان، منابع چند رسانه اي متعددي راه اندازي کرده است.

عناوين پژوهشي مهمي که در دانشگاه کاليفرنيا انجام شده و نام محققان آن ها به شرح ذيل هستند:

1. علوم اسلامي؛ سنّت و مسائل آن / مالکوم کر(Malcom H. Kerr)؛

2. تاريخ اسلامي، تاريخ خاورميانه، تاريخ نوين / آلبرت حوراني (Albert Hourani)؛

3. از وال هاوزن تا بکر: ظهور کولت گيشته در مطالعات اسلامي / جوزف وان اس(Josef Van Ess) ؛

4. اسلام، مسئله تاريخ نگاري و فرهنگ فرانسوي / ادوارد سيّد؛

5. اسلام و تجارب تاريخي مردم مسلمان / ارا لاپيدوس (Ira M. Lapidus)؛

6. شعر عربي و شاعران همه فن حريف / ياروسلاف استکويچ (Jaroslav Stetkevych)؛

7. مطالعات اسلامي و آينده اسلام / فضل الرحمن؛

8. اسلام در آيينه آداب / ويليام گراهام(Willian A. Graham) ؛

9. تصوّف و شهادت / آن ماري شيمل (Annemarie Schimmel)؛

10. اسلام در اروپاي نوين / ديويد کر (David Kerr)؛

11. اخلاق در اسلام / ريچارد هوانيسيان(Richard G. Hovannisian) ؛

12. اخلاق در دکترين سنّتي اسلام / جرج مک ديس(George Makdisi) ؛

13. کاربردهاي قانوني و امروزين احکام فقه / کمال فرضي

از استاداني که در اين مرکز و ساير دانشکده هاي دانشگاه کاليفرنيا مشغول به فعاليت در اين زمينه هستند، تعدادي با تمرکز بيشتر در موضوعات اسلامي تدريس و تحقيق مي کنند که در اين بين، مي توان از حسين ضيايي، لطيفه حقيقي، لئونارد بيندر(Leonard Binder) ، جانان فريد لندر(Jonathan Fried Lander) ، ساندرا هيل(Sondra Hale) ، عزيزه خزوم، جرجز صبّاغ، ابوالفضل خالد و نيکي کدي نام برد.

شايان ذکر است که بخش سخنراني و همايش هاي دانشگاه کاليفرنيا در باب مسائل اسلامي و ايران فعّال است که از جمله آن ها عبارتند از:

1. استيلاي اسلامي و تاريخ نگاري اسلامي: بُعدي جديد از منابع کهن / سخنران: چيس رابينسون(Chase Robinson)، از دانشکده شرق شناسي دانشگاه آکسفورد انگلستان؛

2. سياست جناحي در ايران معاصر: کاربردي براي سياست آمريکايي / سخنران: مارک گاسيوروسکي (Mark Gasiorowski)، استاد علوم سياسي دانشگاه لوييزيانا آمريکا؛

3. نقش ايران در جنگ عليه تروريسم / سخنران: جليل روشندل، استاد دانشگاه تهران؛

4. بعد از طالبان، آمريکا و آينده سياسي جنوب شرقي/سخنران:محمدايّوب.

پي نوشتها
1.مسئول روابط بين الملل مؤسسه شيعه شناسي
منبع:فصلنامه شيعه شناسي، شماره 3 و 4.