فرهنگ و تمدن شیعه » شیعه و علوم اسلامی » علوم حدیث »

مصحف فاطمه (س)

 سید تقى واردى

پیش گفتار

دانش و آگاهى اهل بیت عصمت و طهارت (سلام الله علیهم اجمعین) بر گرفته از علم الهى و فراتر و گسترده تر از معارف بشرى است و بدین جهت سرشار از حکمت و معرفت است و درک و تحلیل آن براى سایر انسان ها، مشکل و یا غیر ممکن است. بدین لحاظ در روایت نورانى آنان آمده است: ان خبرنا صعب مستصعب، لا یحتمله الا ملک مقرب، أو نبى مرسل، أو مؤمن امتحن الله قلبه للایمان، أو مدینه حصینه. قیل: و اى شى‏ء المدینه الحصینه؟ قال: القلب المجتمع. (۱)

یعنى: (درک و آگاهى از وضع و ) خبر ما دشوار و مشکل است و کسى نمى تواند آن را تحمل نماید، مگر فرشته مقرب پروردگار، یا پیامبر مرسل، یا مؤمنى که خداوند متعال قلبش را براى ایمان امتحان و آزمایش کرده باشد، و یا شهرى که استوار و محکم باشد.

پرسیده شد: شهر استوار و حصین چیست؟ امام(علیه السلام) فرمود: قلب کسى که به کمال رسیده باشد.

بنابراین، در حیات طیبه اهل بیت(علیهم السلام) أسرار و رازهایى است که جز خودشان، کسى از آن ها با خبر و مطلع نیست و جز اندکى از انسان هاى به کمال رسیده، کسى توان تحمل و تحلیل آن ها را ندارد.

یکى از أسرار و رازهاى اهل بیت(علیهم السلام)، کتاب هایى است که در میان آنان بوده و خود را موظف به نگه دارى آنان مى دانستند. از مهمترین و عظیم ترین کتاب هاى اهل بیت(علیهم السلام)، مصحف حضرت فاطمه زهرا(س) است.

در این نوشتار تلاش خواهیم کرد با استفاده از احادیث و روایات معصومین(علیهم السلام)، به بررسى این کتاب مهم پرداخته و درباره آن، به این پرسش ها پاسخ دهیم: مصحف فاطمه(س) چیست، در چه تاریخى تدوین شد، در چه چیزى نوشته شده، چه استفاده هایى از آن به عمل مى آید، چه مقدار حجم دارد و در کجا و در اختیار چه کسى قرار دارد؟ پیش از پرداختن به پاسخ هاى فوق، مقدمتاً دو مورد را به استحضار مى رسانم.

۱) کتاب هاى اهل بیت(علیهم السلام)

اصولاً کتاب ها و رساله هایى که از سوى اهل بیت(علیهم السلام) تدوین یافته و یا به آنان نسبت داده شده است بر چهار دسته مى توان تقسیم کرد:

۱-۱ – کتاب هایى که از سخنان و وصایاى آنان گردآورى شده و بعدها به صورت کتاب مدون درآمدند.

برجسته ترین و متقن‏ترین این نوع کتاب‏ها، کتاب گرانسنگ ” نهج البلاغه “ است، که از خطبه‏ها، نامه‏ها و کلمات قصار امیر مؤمنان(علیه السلام)، توسط سید رضى گردآورى و تألیف گردید. هم چنین مى‏توان کتاب ” الجعفریات “ و کتاب ” تفسیر منسوب به امام حسن عسکرى(علیه السلام) ” را در این دسته برشمرد..

۲-۱ – کتاب هایى که از سوى آنان نوشته شده و در اختیار عموم مردم قرار گرفت، تا همگان از آن ها بهره‏مند گردند. مانند ” صحیفه سجادیه ” و ” رساله حقوق “ که توسط امام زین العابدین(علیه السلام) به رشته تحریر درآمدند.

۳-۱ – کتاب ها و یا به عبارت صحیح‏تر، علومى که اهل بیت(علیهم السلام) حاملان و راز داران آن‏ها بوده و از معصوم پیشین آن‏ها را تحویل گرفته و به هنگام شهادت، به معصوم بعدى مى سپردند و این‏ها از جمله ودایع امامت بود، که هم اینک در اختیار امام زمان (ارواحنا لمقدمه الفداه) قرار دارد. مانند جفر أحمر، جفر أبیض، جفر اکبر و جفر اصغر.

امام جعفر صادق(علیه السلام) در روایتى فرمود: و عند نا الجفر الابیض، والجفر الاحمر، والجفر الاکبر، و الجفر الاصغر، و الجامعه، و الصحیفه و کتاب على(علیه السلام).(۲).

۴-۱ – کتاب‏هایى که از سوى اهل بیت(علیهم السلام) تدوین شده‏اند، اما نه براى عموم مردم، بلکه براى خود پیشوایان معصوم(علیه السلام) که از پیشواى قبلى به پیشواى بعدى منتقل مى‏شد و در آخر در اختیار خاتم الاوصیاء، حضرت حجت بن الحسن(علیه السلام) قرار گرفتند و این‏ها نیز از اسرار و ودایع امامت مى‏باشند.

معروف‏ترین و مشهورترین آن‏ها عبارتند از: کتاب ” الجامعه ” و کتاب ” مصحف فاطمه”.

البته مصحف هاى دیگرى نیز براى اهل بیت(علیهم السلام) بیان شده است و طبق روایتى براى هریک از امامان معصوم(علیه السلام) مصحفى وجود دارد. (۳).

۲) تفاوت مصحف با صحیفه

به مصحف فاطمه(س)،” صحیفه فاطمه(س) ” نیز گفته مى شود. ولیکن این قول، نادر است و قول معروف و مشهور درباره کتاب حضرت زهرا(س) همان ” مصحف فاطمه(س) ” مى‏باشد.

گرچه نمى‏توان به طور قطع و یقین بین این دو، تفاوتى قایل شد ولى آنچه به ذهن انسان تبادر مى نماید و اطلاق آیات و روایات، آن را تأیید مى کند، این است که صحیفه، به نامه یا نوشته‏اى گفته مى شود که از شخصیتى به شخصیت دیگر و یا به جمعى از مردم ارسال و یا براى استفاده آنان تحریر و تدوین گردید. مانند کتاب شریف ” صحیفه سجادیه “ که از سوى امام زین العابدین(علیه السلام) براى استفاده همه مؤمنان تدوین شد. اما مصحف، در صدر اسلام به کتاب خدا (قرآن مجید) گفته مى‏شد و از این قبیل است مصحف امام على(علیه السلام)، مصحف عثمان، مصحف عبدالله بن مسعود و غیر ذلک.

باید توجه داشت که مصحف فاطمه(س)، از این دست نیست و مراد از آن، قرآن فاطمه زهرا(س) نمى‏باشد و حتى در برخى از روایت‏ها تأکید شده است که در مصحف فاطمه(س) چیزى از قرآن مجید وجود ندارد، تا این گمان که مصحف فاطمه(س)، چیز خاصى نیست جز قرآن آن حضرت، از ذهن ها زدوده شود و دانسته شود که این کتاب شریف، غیر قرآن و چیز دیگرى است.

در احادیث متعددى از معصومین(علیهم السلام) به این موضوع تأکید شد. به فرازهایى از آن ها توجه فرمایید:

امام جعفر صادق(علیه السلام): و مصحف الفاطمه، ما أز عم ان فیه قرآناً. (۴)

امام صادق(علیه السلام): و الله ما فیه من قرآنکم حرف واحد. (۵)

امام محمد باقر(علیه السلام): ما فیه شى‏ء من القرآن.(۶)

امام موسى کاظم(علیه السلام): عندى مصحف فاطمه(س)، لیس فیه شى‏ء من القرآن.(۷)

به هر روى، گرچه کتاب فاطمه زهرا(س)، مصحف خوانده مى شود ولیکن مصحف به معناى قرآن نیست. بلکه کتابى است که با انشاى آن حضرت نگاشته شده است. اما از این که چرا آن را مصحف نامیدند، چند علت ذکر شده است:

۱- برخى از علما معتقدند که از حضرت فاطمه زهرا(س) دو کتاب بر جاى مانده است که یکى از آن ها ” صحیفه حضرت فاطمه زهرا(س) ” است که حاوى احادیث و سخنان پدر ارجمندش حضرت محمد(ص) است و دیگرى ” مصحف فاطمه(س) ” است که پس از رحلت پیامبر خدا(ص)، آن را املاء و تدوین نمود (۸) و چون خواستند بین آن دو کتاب تمایزى باشد، آن ها را به دو نام، یکى را صحیفه و دیگرى را مصحف خواندند.

۲- برخى دیگر معتقدند که مصحف فاطمه(س) در آغاز، در صفحات پراکنده تحریر یافته بود که بعدها آن را امیر مؤمنان(علیه السلام) و یا امامان بعدى در یک نسخه‏اى گردآورى کرده و نام مصحف را برآن گذاشتند.(۹).

مصحف فاطمه(س) و تاریخ تدوین آن‏

بى تردید تدوین این کتاب گرانبها، در اواخر عمر شریف حضرت فاطمه زهرا(س) و در مدتى کوتاه به وقوع پیوست و اگر بخواهیم تاریخ تدوین آن را بیان کنیم، با برداشت از احادیث و روایات متعدد، فاصله رحلت پیامبر خدا(ص) تا شهادت حضرت فاطمه زهرا(س)، یعنى از ۲۸ صفر تا سوم جمادى الثانیه سال یازده هجرى قمرى را باید بیان کرد.

ابوعبیده، که از راویان حدیث امام جعفر صادق(علیه السلام) است، در روایتى گفت: برخى از اصحاب و یاران (امام “ع”) پرسش هایى از امام جعفر صادق(علیه السلام) نموده و پاسخ هاى خویش را یافتند و پس از آن درباره مصحف فاطمه(س) پرسیدند. آن حضرت، مدتى سکوت نمود و سپس فرمود: انکم لتبحثون عما تریدون و عما لا تریدون. ان فاطمه(س) مکثت بعد رسول الله(ص) خمسه و سبعین یوماً و کان دخلها حزن شدید على ابیها و کان جبرئیل(علیه السلام) یأتیها فیحسن عزائها على ابیها و یطیب نفسها، و یخبرها عن ابیها و مکانه، و یخبرها بما یکون بعدها فى ذریتها، و کان على(علیه السلام) یکتب ذلک. فهذا مصحف فاطمه(س).(۱۰)

یعنى: شما (گاهى) از چیزى که مى خواهید و از چیزى که نمى‏خواهید بحث مى کنید. به درستى که حضرت فاطمه(س) پس از رحلت رسول خدا(ص) به مدت هفتاد و پنج (یا نود و پنج) روز بیشتر باقى نماند و در این مدت بخاطر رحلت پدرش بسیار محزون و اندوهگین بود و جبرئیل امین بر او نازل مى شد و مصیبت پدرش را بر او تسلیت گفته و وى را آرامش خاطر مى‏داد و او را از مقام پدرش و مکان او ( در بهشت) با خبر مى‏ساخت. هم چنین آنچه که بر فرزندان، نوادگان و ذرارى او پس از وفات وى مى‏گذرد، او را خبر مى داد و امام على(علیه السلام) همه این‏ها را براى فاطمه(س) مى‏نوشت. این، همان مصحف فاطمه(س) است.

مشابه این روایت را حماد بن عثمان از امام جعفر صادق(علیه السلام) نقل نمود. وى گفت:

از امام صادق(علیه السلام) پرسیدم: مصحف فاطمه(س) چیست؟

امام(علیه السلام) در پاسخم فرمود:

ان الله تعالى لما قبض نبیه(ص) دخل على فاطمه(س) من وفاته من الحزن مالا یعلمه الا اللّه – عز و جل – فارسل الیها ملکاً یسلى غمها و یحدثها، فشکت ذلک الى امیر المؤمنین(علیه السلام). فقال(علیه السلام): إذا احسست بذلک و سمعت الصوت قولى لى. فاعلمته بذلک، فجعل امیرالمؤمنین(علیه السلام) یکتب کل ما سمع حتى اثبت من ذلک مصحفاً.(۱۱)

یعنى: همین که خداوند متعال، روح پیامبرش ( حضرت محمد ” ص” ) را به ملکوت اعلى منتقل نمود، بر حضرت فاطمه(س) از بابت رحلت پدرش، حزن شدیدى عارض گردید که غیر از خدا کسى مقدار آن را نمى داند. پس خداوند متعال فرشته اى را به سوى وى نازل کرد، که هم غم و اندوهش را تسلیت داده و هم او را از چیزهاى تازه‏اى با خبر گرداند. حضرت فاطمه(س) این ماجرا را براى همسرش امیرمؤمنان(علیه السلام) تعریف کرد و حضرت على(علیه السلام) به وى فرمود: هرگاه نزول فرشته‏اى را احساس کردى و صدایش را شنیدى (گفته‏هایش را) به من بگو. پس هرگاه فرشته‏اى مى آمد، حضرت فاطمه(س) همسرش على(علیه السلام) را باخبر مى‏کرد و هر چه مى شنید براى او مى‏گفت و حضرت على(علیه السلام) نیز هرچه را از فاطمه(س) مى‏شنید مى‏نوشت، تا این که از آن نوشته‏ها، مصحف به وجود آمد.

این دو حدیث پرسش‏هایى چند از مصحف فاطمه(س)، از جمله زمان و کیفیت تألیف و کاتب آن را پاسخ داد ولى با این تفاوت که در حدیث اول، زمان و تاریخ آن را روشن‏تر بیان نمود و در حدیث دوم، نقش امیرمؤمنان(علیه السلام) در کتابت و تدوین آن را.

البته در این موارد، احادیث دیگرى وجود دارد که به خاطر پرهیز از اطاله کلام، از بیان آن‏ها صرف‏نظر مى‏کنیم.

محتواى مصحف فاطمه(س)

بى‏تردید مهمترین و اصلى‏ترین سخن درباره مصحف فاطمه(س) در این مسئله است که این مصحف، حاوى چه نوع اطلاعات و آگاهى‏هاست و محتواى آن چه دانشى را در برگرفته است؟

براى پى‏بردن به این قضایا، باید توجه داشت که مصحف فاطمه(س) چون در دسترس عموم نیست و جز اهل بیت(علیهم السلام) کسى از آن اطلاعى ندارد، براى پاسخ یافتن درباره زوایاى گوناگون آن، هیچ راهى نیست، جز این که به اهل بیت(علیهم السلام) متوسل شویم و از احادیث و روایات نورانى آنان بهره گیریم.

پیش از این گفتیم که در بسیارى از روایات تأکید شده است که مراد از مصحف فاطمه(س)، قرآن مجید نیست و حتى یک حرف از قرآن در آن وجود ندارد. در برخى از روایات دیگر آمده است که احکام حلال و حرام در آن وجود ندارد. امام صادق(علیه السلام) در روایتى فرمود:

اما انه لیس فیه شى‏ء من الحلال و الحرام و لیکن فیه علم مایکون.(۱۲)

به عبارت دیگر، مصحف فاطمه(س) یک کتاب فقهى و یا رساله عملیه نیست. بلکه مهمتر و بالاتر از این گونه اطلاعات است، و آن عبارت است از چیزى که کسى آن را نخوانده، نشنیده و ندانسته است و نخواهد دانست و جز خداوند متعال از اسرار و رازهاى آن، اطلاعى ندارد. و آن، علم و دانش آینده است.

ابوبصیر، روزى به محضر امام صادق(علیه السلام) شرفیاب شد و چون با امام(علیه السلام) خلوت کرد، فرصتى یافت تا از اسرار و رازهاى آنان باخبر گردد و لذا ازامام(علیه السلام) درباره علوم اهل بیت(علیهم السلام) و ودایع آن‏ها از جمله جفر، جامعه و غیر ذلک سؤال نمود و امام(علیه السلام) پاسخ وى را داد. تا این که نوبت به مصحف فاطمه(س) رسید و امام(علیه السلام) در پاسخ وى فرمود: و ان عندنا لمصحف فاطمه علیهاالسلام و ما یدریهم ما مصحف فاطمه(س)؟

قال(علیه السلام): مصحف فیه مثل قرآنکم هذا ثلاث مرات. والله ما فیه من قرآنکم حرف واحد. قال: قلت: هذا والله العلم. قال(علیه السلام): انه لعلم و ما هو بذاک.(۱۳)

یعنى: در نزد ما (امامان ) است مصحف فاطمه(س) و ( مردم ) چه مى‏دانند مصحف فاطمه(س) چیست؟

آن گاه فرمود: مصحفى است که محتواى آن، سه برابر قرآنى است که در نزد شما است. سوگند به خداى سبحان، هیچ چیزى از قرآن، حتى یک حرف، در آن وجود ندارد.

ابوبصیر گفت: عرض کردم: سوگند به خدا، این علم (بزرگى) است.

فرمود: (آرى) این مصحف، علم و دانش (بزرگى) است ولى این مصحف، قرآن نیست.

در حدیثى دیگر، امام جعفر صادق(علیه السلام) در پاسخ برخى از اصحاب خود درباره مصحف فاطمه(س) فرمود:… و کان جبرئیل علیه السلام یأتیها، فیحسن عزائها على أبیها، و یطیب نفسها، و یخبرها عن أبیها و مکانه، و یخبرها بما یکون بعدها فى ذریتها و کان على(علیه السلام) یکتب ذلک.(۱۴)

یعنى: جبرئیل(علیه السلام) بر فاطمه زهرا(س) نازل مى‏شد و مصیبت رحلت پدر بزرگوارش را بر وى تسلیت مى‏گفت و آرامش خاطرى براى وى فراهم مى‏کرد و او را از مقام پدرش و مکان و منزلتش (در بهشت) خبر مى‏داد و هم چنین او را از آینده فرزندان، نوادگان و ذرارى‏اش مطلع مى‏کرد و امام على(علیه السلام) این‏ها را( براى فاطمه(س) مى‏نوشت.

هم چنین در روایتى از امام صادق(علیه السلام) آمده است: و اما مصحف فاطمه(س)، ففیه ما یکون من حادث، و أسماء کل من یملک الى ان تقوم الساعه.(۱۵)

یعنى: اما مصحف فاطمه(س)، پس در آن است هرچیزى که در آینده واقع گردد. هم چنین در آن است، اسامى تمام کسانى که تا پایان دنیا، حکومت مى‏یابند و به زمامدارى مى‏رسند.

با توجه به روایت‏هاى فوق و دیگر روایت‏هایى که بخاطر پرهیز از اطاله کلام، از نقل آن ها خوددارى کردیم، به دست مى آید که مصحف فاطمه(س) درباره رویدادها، حوادث و تغییر و تحولات سیاسى و اجتماعى است که از آن تاریخ (اواخر عمر شریف حضرت زهرا(س) تا آخر الزمان به وقوع خواهند پیوست و در حقیقت پیش گویى‏هاى صادق و راستین آن حضرت از آینده و آیندگان است و مى‏توان گفت که این کتاب گرانسنگ، تقویم اهل بیت عصمت و طهارت(علیه السلام) است. بدین جهت امامان معصوم(علیه السلام) با نگاه به آن، واقعه‏اى را پیش‏گویى کرده و یا ماجرایى را نفى و اثبات مى نمودند به شواهدى از این دست توجّه فرمایید که تحت عنوان ” استناد امامان معصوم(علیه السلام) به مصحف فاطمه(س) ” مى‏آوریم.

استناد امامان معصوم(علیه السلام) به مصحف فاطمه(س)

۱) در روزگار امام صادق(علیه السلام)، نوادگان امام حسن مجتبى(علیه السلام) جنبشى را بر ضد بنى امیّه آغاز کرده و با کمک و همراهى سایر هاشمیان (اعم از بنى عباس و بنى الحسن و سایر تیره‏هاى بنى هاشم) مردم را بر علیه امویان به شورش و قیام وادار کردند و محور و کانون اصلى این قیام، فرزندان عبدالله بن‏الحسن بودند. خیلى ها باور داشتند که محمد، پسر عبدالله بن الحسن، در این جنبش به پیروزى و رهبرى خواهد رسید. امّا امام صادق(علیه السلام) چنین اعتقادى نداشت.

فضیل بن سکره، که یکى از یاران آن حضرت بود، گفت: روزى به محضر امام صادق(علیه السلام) شرفیاب شدم، امام(علیه السلام) به من فرمود: یا فضیل، اتدرى فى اى شى‏ء کنت أنظر قبیل؟ قال: قلت: لا.

قال(علیه السلام): کنت انظر فى کتاب فاطمه(س) لیس من ملک یملک الارض الا و هو مکتوب فیه باسمه و اسم أبیه، و ما وجدت لولدالحسن فیه شیئأً.(۱۶)

یعنى: اى فضیل، آیا مى‏دانى پیش از آمدنت به چه چیزى نگاه مى‏کردم؟

فضیل گفت: نه، نمى‏دانم.

امام(علیه السلام) فرمود: داشتم به کتاب فاطمه(س) نگاه مى‏کردم. هیچ حاکمى در روى زمین به حکومت و ریاست نمى‏رسد، مگر این که با نامش و نام پدرش در کتاب فاطمه(س) نوشته شده باشد. و من در این کتاب براى فرزندان حسن چیزى نیافتم.

۲) از امام صادق(علیه السلام) درباره محمد بن عبدالله بن الحسن پرسیده شد. امام(علیه السلام) در پاسخ فرمود: ما من نبى، ولا وصى، ولا ملک الا و هو فى کتاب عندى ( یعنى مصحف فاطمه(س) ) و الله ما لمحمد بن عبدالله فیه اسم.(۱۷)

یعنى: هیچ پیامبرى، هیچ وصى و جانشین پیامبرى و هیچ پادشاه و حاکمى نیست مگر این که نامش در این کتابى که در نزد من است (یعنى مصحف فاطمه(س) ) وجود داشته باشد. سوگند به خداى سبحان، نامى از محمد بن عبدالله در آن نیست.

۳) امام صادق(علیه السلام) در روایتى فرمود:

تظهر الزنادقه فى سنه ثمان و عشرین و مأه، و ذلک انى نظرت فى مصحف فاطمه(س).(۱۸)

یعنى: در سال (۱۲۸ هجرى)، زندیق‏ها آشکار خواهند شد و این را با نگاه کردن به مصحف فاطمه(س) به دست آوردم.

پیش گویى امام صادق(علیه السلام)، راست و درست بود. زیرا در آن هنگام که حکومت بنى امیّه به سوى اضمحلال و نابودى پیش مى‏رفت و حکومت بنى‏عباس در حال انعقاد بود، بسیارى از عقاید انحرافى و باطل، به ویژه مادیگرایى، بى دینى و لاابالى گرى در جامعه مسلمانان بروز و ظهور کرد.

۴) ولید بن صبیح گفت: روزى امام صادق(علیه السلام) به من فرمود: یا ولید، انى نظرت فى مصحف فاطمه(س) فاسئل، فلم اجد لبنى فلان فیها الا کغبار النعل.(۱۹)

یعنى: اى ولید، همانا در مصحف فاطمه(س) نگاه و پرسش (یعنى مطالعه) نمودم، پس درباره ( حکومت و ریاست) بنى فلان چیزى نیافتم مگر غبار نعل (اسب).

به هر روى، امامان معصوم(علیه السلام) به عنوان مرجع علمى، سیاسى و اجتماعى مردم و تنها پناهگاه حقیقى و دلسوز آن‏ها، همیشه تلاش مى‏کردند آن‏ها را از کجروى و انحراف بازداشته و به سوى حق و حقیقت و راه درست و خداپسند هدایت نمایند. بدین جهت آن بزرگواران در کتاب مادرشان حضرت فاطمه(س) بسیار مطالعه و تدبّر نموده و پیش گویى‏هاى درستى از روزگارشان به عمل مى‏آوردند و به عبارتى، بهترین فواید را از این کتاب شریف، نصیب اسلام و مسلمانان مى نمودند.

محل نگه‏دارى مصحف

اما این که مصحف فاطمه در کجا است و در دست چه کسى نگه دارى و محافظت مى شود، باید گفت: مصحف فاطمه(س) در آغاز تدوین و تألیف، در خانه امیر المؤمنین على بن ابى طالب(علیه السلام) نگه دارى مى شد و در اختیار آن حضرت بود و پس از شهادت آن حضرت، در اختیار امام حسن مجتبى(علیه السلام) و پس از شهادت وى، در اختیار امام حسین(علیه السلام) قرار گرفت. به همین ترتیب، رسید به حضرت حجت بن الحسن(عجل الله تعالى فرجه الشریف) و هم اکنون توسط وى نگه دارى شده و توسط آن حضرت، از آن استفاده مى‏گردد وهیچ‏گاه در اختیار نااهلان و نامحرمان قرار نگرفته است. در این رابطه به چند حدیث توجه فرمایید:

۱) امام رضا(علیه السلام) در حدیثى، علایم و نشانه هاى امام معصوم(علیه السلام) را بیان کرد و فرمود: للامام علامات یکون أعلم الناس، و احکم الناس، واتقى الناس، واحلم الناس، واشجع الناس، واسخى الناس، واعبد الناس و…

این حدیث طولانى است و در آخر آن، فرمود: و یکون عنده مصحف فاطمه(س).(۲۰)

یعنى یکى از نشانه هاى امام معصوم(علیه السلام)، آن است که مصحف حضرت فاطمه (س) در نزد وى باشد.

۲) امام جعفر صادق(علیه السلام) در فراز حدیثى فرمود: وان عندنا لمصحف فاطمه(س).(۲۱)

یعنى: همانا مصحف فاطمه(س) در نزد ما است.

۳) امام موسى کاظم(علیه السلام) فرمود: عندى مصحف فاطمه(س)، لیس فیه شى‏ء من القرآن.(۲۲)

۴) ابوبصیر گفت: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که مى‏فرمود: ما مات ابو جعفر علیه‏السلام حتى قبض-اى ابو عبدالله – مصحف فاطمه(س).(۲۳)

یعنى: پدرم امام محمد باقر(علیه السلام) وفات نیافت، تا این که مصحف فاطمه(س) را از او دریافت کردم.

۵) امام صادق(علیه السلام) در حدیثى فرمود:

علمنا غابر و مزبور، و نکت فى القلوب و نقر فى السماع، و ان عندنا الجفر الاحمر، و الجفر الابیض. و مصحف فاطمه عندنا و ان عندنا الجامعه، فیها جمیع ما یحتاج الناس الیه.(۲۴)

در این حدیث، علاوه بر این که امام صادق(علیه السلام) انواع علوم و دانش هاى اهل‏بیت(علیه السلام) را توصیف مى‏کند، تصریح مى‏نماید که جفر احمر، جفر ابیض، مصحف فاطمه(س) و جامعه در نزد آنان (یعنى امامان معصوم علیهم السلام) است.

۶) على بن حمزه گفت:

به امام صادق(علیه السلام) گفته شد که عبدالله بن الحسن (که از نوادگان امام حسن مجتبى(علیه السلام) بود) معتقد است که در نزد او دانش خاصى نیست مگر همان علم و دانشى که در نزد سایر مردم است.

فقال(علیه السلام): صدق و الله، ما عنده من العلم الا ما عند الناس، ولکن عندنا و الله الجامعه فیها الحلال و الحرام، و عندنا الجفر أفیدرى عبدالله أمسک بعیر اومسک شاه، و عندنا مصحف فاطمه(س)….(۲۵)

یعنى: سوگند به خداى سبحان، عبدالله بن الحسن راست گفته است. در نزد او دانش خاصى نیست مگر همان علم و دانشى که در نزد سایر مردم است. ولیکن به خدا سوگند در نزد ما، جامعه است که در او حلال و حرام بیان شده است و در نزد ما، جفر است. آیا عبدالله مى‏داند که جفر در پوست شتر است یا در پوست گوسفند؟ و در نزد ما مصحف فاطمه(س) است…

در این حدیث شریف، امام صادق(علیه السلام) بلند پروازى‏ها و ادعاهاى واهى عبدالله بن الحسن و فرزندانش را به باد انتقاد گرفته و گوش زد نموده است که اگر هم مى خواهند رهبرى مردم و زعامت قیام را بر عهده بگیرند، از اهل بیت(علیهم السلام) و خاندان عصمت هزینه نکنند. چون آنان، اهلیت چنین مقامى را ندارند. زیرا رهبریت و پیشوایى واقعى مردم بر عهده امام معصومى است که حامل ودایع و اسراراهل بیت(علیهم السلام)، از جمله مصحف فاطمه(س) باشد.

روایتى جامع درباره مصحف فاطمه(س)

در پایان این مقال، شایسته است، روایتى جامع و کامل درباره مصحف فاطمه(س) نقل کنیم تا پاسخى به پرسش‏هاى احتمالى درباره این کتاب شریف و زوایاى گوناگون آن باشد.

ابو بصیر گفت: از امام محمد باقر(علیه السلام) درباره مصحف فاطمه(س) پرسش نمودم.

حضرت فرمود: ( این کتاب) پس از رحلت پدرش حضرت محمد(ص) بر او نازل شد.

ابو بصیر: آیا در این کتاب، چیزى از قرآن کریم نیز هست؟

امام محمد باقر(علیه السلام): نه، چیزى از قرآن، در این کتاب نیست.

ابوبصیر: پس، آن را برایم توصیف کن.

امام باقر(علیه السلام): ( این کتاب ) داراى دو صفحه جلد سرخ رنگ است و طول و عرض آن از زبرجد مى‏باشد.

ابوبصیر: فدایت گردم، ورق آن را برایم شرح بده.

امام باقر(علیه السلام): ورق آن از در سفید است که به آن گفته شد باش، پس گردید.

ابوبصیر: فدایت گردم، در این کتاب، چیست؟

امام باقر(علیه السلام): در این کتاب خبرهاى گذشته و خبرهاى آینده تا روز قیامت، وجود دارد. هم چنین خبرهاى آسمان و آسمان‏ها و تعداد فرشتگان و غیر فرشتگان که در آسمان‏ها هستند، و تعداد تمامى پیامبرانى که به عنوان مرسل و یا غیر مرسل آفریده شده‏اند، و نام‏هایشان و نام‏هاى کسانى که پیامبران به سوى آنان فرستاده شده‏اند، و نام‏هاى کسانى که پیامبران را تکذیب کرده و کسانى که از آغاز تا آخر دنیا آفریده شده باشند، و نام هاى شهرها، و تعریف و توصیف تمامى شهرها که در شرق و غرب زمین قرار گرفته باشند و تعداد مومنین در آن‏ها، و تعداد کافران در آن‏ها، و شرح حال تمام کسانى که تکذیب کردند، و توصیف قرون گذشته و داستان‏ها و ماجراهایشان، و کسانى که از طاغوتیان به حکومت رسیده و مقدار حکومتشان و تعدادشان، و اسامى پیشوایان (معصوم) و شرح حال و توصیفشان و تک تک آن چه که به دست آورده و مالک شدند، و توصیف بزرگان و افراد صاحب نامشان، و تمامى کسانى که در ادوار تاریخى تردد نمودند.

ابوبصیر: فدایت گردم، دوره‏ها چه مقدارند؟

امام باقر(علیه السلام): پنجاه هزار سال، و آن در هفت دوره است.

هم چنین، اسامى تمامى کسانى که خداوند سبحان، آن‏ها را آفریده و اجل‏هایشان، و توصیف بهشتیان و تعداد آن‏هایى که داخل در بهشت مى‏شوند و تعداد آن‏هایى که داخل در آتش (جهنم) مى‏گردند و اسامى جهنمیان، همه در آن کتاب موجود است. هم چنین علم قرآن همان طورى که نازل شد، و علم تورات همان طورى که نازل شد، و علم انجیل همان طورى که نازل شد، و علم زبور همان طورى که نازل شد، و تعداد تمامى درختان، کلوخ‏ها وخاک‏ها در تمامى بلاد، در آن وجود دارد.

سپس امام باقر(علیه السلام) فرمود: هنگامى که خداوند سبحان اراده کرد که مصحف را به وسیله جبرئیل، میکائیل و اسرافیل بر فاطمه(س) نازل کند، در شب جمعه، ثلث دوم از شب بود که آنان، مصحف را گرفته و به سوى فاطمه(س) هبوط کردند و وى در آن حال، ایستاده بود و داشت نماز مى خواند و فرشتگان الهى، آن قدر سر پا ایستادند تا فاطمه(س) نشست و چون نماز را به پایان رسانید و سلام آن را داد، فرشتگان به او گفتند: سلام، بر تو سلام مى‏رساند. در این هنگام، مصحف را در آغوش اونهادند. پس فاطمه(س) در پاسخشان فرمود:

براى خدا سلام است و از جانب او سلام است و به سوى او باد اسلام. وسلام بر شما اى فرستادگان خدا.

پس از آن، فرشتگان به سوى آسمان عروج کردند و فاطمه(س) پس از نماز صبح تا ظهر هم چنان نشست و مصحف را قرائت کرد و آن را از اول تا به آخر مطالعه نمود و آن حضرت که سلام و درود خدا بر او باد، بر جمیع مخلوقات خدا، از جن و انس گرفته تا پرندگان و وحوش، ( حتى بر ) پیامبران و فرشتگان الهى، مفروض الطاعه است. ابوبصیر گفت: فدایت گردم. پس از رحلت آن بانوى بزرگ، مصحف او به چه کسى رسید؟

امام باقر(علیه السلام) فرمود: وى، مصحف را به امیرمؤمنان، امام على بن ابى طالب(علیه السلام) سپرد و حضرت على(علیه السلام) در هنگام شهادت به امام حسن مجتبى(علیه السلام) واگذار نمود و امام حسن مجتبى(علیه السلام) در هنگام شهادت به امام حسین(علیه السلام) سپرد، سپس در دست اهلش باقى مى‏ماند تا این که به صاحب امر سپرده شود.

ابوبصیر گفت: به راستى این ( کتاب شریف ) دانش فراوانى است.

امام باقر(علیه السلام) فرمود: اى ابا محمد، این مقدارى که از مصحف برایت توصیف نمودم، تنها از ورق اول از دو ورق آن بود و هنوز چیزى از ورق دوم آن را برایت بیان نکردم و حتى حرفى از آن را نگفتم.(۲۶)

آرى، مصحف فاطمه(س) آن چنان عظیم و کبیر است که شکافنده علم اول و آخر، یعنى حضرت باقرالعلوم(علیه السلام)، پس از آن همه توصیف و تعریفى که از آن به عمل آورده است، مى فرماید، تنها یک صفحه از این کتاب را برایت بیان کردم و هنوز چیزى از صفحه بعدى را آغاز نکردم!

با این بیان، تکلیف ما نیز روشن است، که هرچه درباره این کتاب بى‏همتا بگوییم و یا بنویسیم نمى توانیم حق آن را ادا نماییم، پس بهتر است لب فروبسته و به همین مقدار کفایت کنیم.

امید است خداوند متعال ما را در فهم و درک علوم و معارف بلند محمد وآل محمد(ص) و شناخت حقانیت آنان توفیق عنایت کند وصاحب امر اول و آخر، یعنى حضرت حجت بن الحسن(علیه السلام) را از ما خشنود و خرسند گرداند.

پى‏ نوشت‏ها:

۱. روضه الواعظین، فتال نیشابورى، ص ۲۱۱.

۲. مکاتیب الرسول، احمدى میانجى، ج ۲، ص ۵۱.

۳.

۴. بصائر الدرجات، ابوجعفرصفار قمى، ص ۱۵؛ الکافى، ج ۱، ص ۲۴.

۵. همان، ص ۱۵۱.

۶. دلائل الامامه، محمد بن جریر طبرى، ص ۲۷.

۷. بصائر الدرجات، ابوجعفر صفار قمى، ص ۱۷۴.

۸. مکاتیب الرسول، احمدى میانجى، ج ۱۱، ص ۴۲۶.

۹. اللمعه البیضاء، تبریزى انصارى، ص ۲۰۰.

۱۰. الکافى، شیخ کلینى،ج ۱۱، ص ۲۴۱.

۱۱. همان، ص ۲۴۰.

۱۲. همان.

۱۳. همان، ص ۲۳۸.

۱۴. همان، ص ۲۴۱.

۱۵. روضه الواعظین، فتال نیشابورى، ص ۲۱۱؛ الخرائج و الجرائج، قطب الدین راوندى، ج ۲، ص ۸۹۴.

۱۶. الکافى، شیخ کلینى، ج ۱، ص ۲۴۲.

۱۷. مکاتیب الرسول، احمدى میانجى، ج ۲، ص ۸۷.

۱۸. الکافى، شیخ کلینى، ج ۱، ص ۲۴۰.

۱۹. بصائر الدرجات، ابوجعفر صفار قمى، ص ۱۸۱ و ۱۸۹.

۲۰. من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق، ج‏۴، ص ۴۱۹ ؛ عیون اخبار الرضا، شیخ صدوق، ج ۱، ص ۲۱۲.

۲۱. الکافى، شیخ کلینى، ج ۱، ص ۲۳۹، بصائر الدرجات، ابوجعفر صفار قمى، ص ۱۵۲.

۲۲. بصائر الدرجات، ابوجعفر صفار قمى، ص ۱۵۴.

۲۳. همان، ص ۱۷.

۲۴. روضه الواعظین، فتال نیشابورى، ص ۲۱۰.

۲۵. بصائر الدرجات، ابوجعفر صفار قمى، ص ۱۶۱.

۲۶. دلائل الامامه، محمد بن جریر طبرى آملى، ص ۲۷.