فرهنگ و تمدن شیعه » شیعه و علوم اسلامی » علوم حدیث »

مصحف امام على علیه السلام

 از مصحف امام على (علیه السلام) بسیار گفته اند و شنیده ایم. آیا این مصحف آن گونه که مى پندارند. با قرآن موجود اختلاف دارد؟ اگر چنین است، اختلاف آن چقدر است؟

مصحف امام على(علیه السلام) چه اندازه است؟ و منابع مذهبى تاریخى که اشاره به وجود آن دارد، کدام است؟ آیا این همان مصحفى است که نزد پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) بود یا مصحفى دیگر است؟ و…

برخى پنداشته اند شیعیان، قرآنى غیر از قرآن موجود دارند، ودلیل خود را وجود قرآن على(علیه السلام) مى دانند، که ویژگى هایى غیر ازقرآن موجود دارد.

ما در این مقاله به پاسخگویى به این شبهات مى پردازیم و درباره این مصحف توضیحاتى را به خوانندگان تقدیم مى کنیم، تا همگان بدانند آنچه گفته مى شود (وجود قرآنى دیگر در نزد شیعیان)،تهمتى بیش نیست.

اهل بیت وحى

همه مسلمانان اتفاق نظر دارند که رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) به امام على(علیه السلام)توجهى ویژه داشت و از ابتدا سرپرست ایشان بود.

این اهتمام به دستور خداوند و به منظور آماده ساختن ایشان براى امامت وسرپرستى امت بود. ابونعیم الحافظ الشافعى(م ۴۳۰ ه .) چنین روایت کرده است: «رسول الله فرمود: اى على، خداوندعزوجل به من دستور داد تورا نزد خود نگهدارم و آموزشت دهم تابدانى؛ و این آیه نازل شد: گوشهاى شنوا قرآن را دریابند و بفهمند. تو گوش شنواى دانش هستى.» على(علیه السلام) به برکت سرپرستى و آموزش پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) آگاهترین فرد پس از رسول الله شد. رسول اکرم در این باره فرمود:«پس از من آگاهترین شخص در امتم على بن ابى طالب است.» تمام کسانى که مى خواستند از دانش پیامبر بهره گیرند، مى دانستند همان علوم را مى توانند از على(علیه السلام) بیاموزند؛ زیرا پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده بود: «من شهر علم هستم و على دروازه آن است.» در میان دانشهایى که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به على(علیه السلام) آموخت، علوم قرآن جایگاهى ویژه داشت. امام على(علیه السلام) مى فرماید: «آیه اى از قرآن بر رسول الله نازل نشد مگر این که آن را بر من خواند و دیکته کرد تابنویسم؛ و تاویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه قرآن را به من آموخت.»

در روایتى دیگر مى فرماید: «هرگاه از رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) پرسشى مى کردم، پاسخم را مى داد؛ و اگرمسایلى به ذهنم نمى رسید، خود ایشان مى فرمود. هر آیه اى درباره شب یا روز، آسمان یا زمین، دنیا و آخرت، بهشت وجهنم، کوه ودشت، نور و ظلمت نازل مى شد، بر من مى خواند و دیکته مى کرد و من آن را مى نوشتم؛ و به من تاویل و تفسیر و محکم و متشابه و خاص و عام قرآن را و اینکه چگونه وکجا و درباره چه کسى نازل شده است، آموخت. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) از خدا خواست به من فهم و حافظه بدهد،تا آیه اى از کتاب خدا را فراموش نکنم و درباره هرکسى آیه نازل مى شد، به من مى فرمود»

در کتاب طبقات ابن سعد آمده است: «امام على(علیه السلام) به مسلمانان مى گفت: هر پرسشى درباره کتاب خدادارید، از من بپرسید؛ زیرا من به هر آیه اى آگاهم.» صحابه اتفاق نظر دارند که علم قرآن به على و دیگر اهل بیت(علیهم السلام) اختصاص دارد.

امام على(علیه السلام) شاهد وحى و دارنده دانش قرآنى و وارث علم پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) بود. او دومین شخص جهان اسلام و آگاهترین صحابه به شمار مى رفت. بسیارى از مفسران اعتقاد دارند عباراتى چون «راسخون فى العلم » (صاحبان علم و دانش الهى)، «اهل الذکر»،(آگاهان) یا «الذین آتیناهم الکتاب » (کسانى که کتاب آسمانى را به آنها داده ایم.) درباره امام على(علیه السلام) است. در روایات شیعه و سنى آمده است: مقصود از «من عنده علم الکتاب » (کسى که علم کتاب و آگاهى برقرآن نزد اوست) امام على(علیه السلام) است. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) مى فرماید: «على مع القرآن و القرآن مع على؛ لن یفترقا حتى یرد على الحوض »؛ على با قرآن و قرآن با على است آن دو از هم هرگز جدانمى شوند، تا این که کنار حوض کوثر نزد من آیند.» ابن مسعود،یکى از مفسران صدر اسلام، مى گوید: «اگر کسى آگاهتر از خودم به کتاب خدا مى شناختم، خود را حتى با پیمودن راه بسیار به اومى رساندم. » شخصى پرسید: «با على چگونه اى؟» ابن مسعود گفت:«من قرآن را با او شروع کرده، نزد او آموخته ام.»

در کتاب شواهد التنزیل آمده است: «عمرو ابن مسعود و عایشه و عبدالله بن عمر (فرزند خلیفه دوم)و… گفته اند: على بیش از همه مردم از قرآن آگاهى دارد.

على (علیه السلام) قرآن را جمع آورى مى کند

بنابر آنچه از علم امام على گفتیم، طبیعى است رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) کارمهم جمع آورى قرآن را به او بسپارد. بر اساس روایات، هنگامى که رسول الله در حال احتضار بود، به على(علیه السلام) فرمود: «اى على،قرآن در میان کتابها و قطعه ها و برگهایى کنار رختخواب من است؛آنها را برداشته، در یک جا گردآورید و ضایع نکنید، چنان که یهود تورات را ضایع کردند. على(علیه السلام) برگها را در پارچه اى زردنهاده، در خانه اش گذاشت و مهر کرد و فرمود: ردا بردوش نمى اندازم تا زمانى که قرآن را گرد آورم. از آن پس امام بى آن که عبا بردوش اندازد، با میهمانانش رو به رو مى شد تا هنگامى که قرآن را جمع آورى کرد.» این کار شش ماه به درازا کشید.برخى این مدت را به سه روز گفته اند. البته این در صورتى است که جمع قرآن به معناى مترتب کردن آن برحسب نزول آیات باشد.

آیه الله سیدحسن صدر در کتاب تاسیس الشیعه لعلوم الاسلام مى گوید: دیگر علوم قرآن را امیر مؤمنان آموزش داد.

او انواع و اقسام دانشهاى قرآنى را بازگو کرد و براى هرکدام مثال آورد که تمام آن در بحارالانوار جمع آورى شده است. هرکتابى درباره علوم قرآن نوشته شده، برگرفته از آموخته هاى امام على(علیه السلام) است.

معتزلى حنفى مى گوید: «همگان اتفاق نظر دارند که قرآن را درزمان رسول الله حفظ مى کرد و کسى دیگرى این کار را نمى کرد. ازاین گذشته او اولین کسى است که قرآن را گرد آورد.»

ویژگیهاى مصحف امام على (علیه السلام)

بخشى از ویژگیهاى مصحف امام عبارت است از:

۱- ترتیب آیات بر اساس نزول

ابن حجر مى گوید: «على قرآن را به ترتیب نزول (آیات) پس ازوفات پیامبر جمع آورى کرد.» ابن جزى الکلبى مى گوید: «درزمان رسول الله، قرآن در میان کتابها و سینه هاى مردمان پراکنده بود. وقتى رسول الله وفات یافت، على بن ابى طالب رضى الله عنه درخانه اش نشست و آن را به ترتیب نزول جمع کرد.» در کتاب تاریخ یعقوبى ترتیب این آیات ذکر شده است.

۲- تقدیم منسوخ بر ناسخ

شیخ مفید در کتاب المسائل السرویه مى گوید: «امیرمومنان(علیه السلام) قرآن نازل شده را از اول تا آخر جمع آورى کرد و آن را به گونه اى که مى بایست، مرتب ساخت. او آیات مکى رابر مدنى و منسوخ را بر ناسخ مقدم کرد.»

۳- در بردارنده تاویل

امام على(علیه السلام) مى فرماید: «هرآیه اى که خداوند جل و علابرمحمد(صلی الله علیه و آله و سلم) نازل کرد، به املاى رسول الله و خط خودم، نزد من است؛ و تاویل هر آیه اى که خدا بر محمد نازل کرد، نزد من است.» منظور از «تاویل » بیان مقصود کلى و برگرداندن کلام به یکى از احتمالات عقلانى آن است؛ گو این که ممکن است در ظاهردلالتش روشن باشد.

دراین مصحف تمامى جوانب آیات بر شمرده شده است، به گونه اى که آیات به زمان و یا مکان و یا شخص خاص اختصاصى ندارد و مانندماه و خورشید براى همه زمانهاست.

۴- در بردارنده تنزیل

تنزیل یعنى شان نزول و سبب نزول وحى. البته گروهى تفاسیرى که خداوند براى شرح برخى از آیات بر پیامبر نازل کرده، تنزیل مى دانند. این تفاسیر چگونگى نماز خواندن، زکات دادن و دیگرآیات را توضیح مى دهد.و خصوصیات تنزیل آیه ها مانند مناسبت نزول، مکان و زمان نزول و کسانى را که مقصود آیه بوده اند و…

را بیان مى کند. شیخ مفید در مقایسه میان قرآن موجود و مصحف امام على(علیه السلام) مى نویسد: تاویل و تفسیر معانى قرآن چنان که شان نزول آن بوده در مصحف امیرمومنان(علیه السلام) وجود داشته است.

امام باقر(علیه السلام) فرمود: «هیچ کس جز على(علیه السلام) قرآن را چنان که فرودآمد، جمع نکرد. »

۵- تفکیک محکم و متشابه

در مصحف امام على(علیه السلام) محکمات و متشابهات مشخص شده بود.

سیدعبدالحسین شرف الدین مى گوید: «على(علیه السلام) قرآن را به ترتیب نزول جمع کرد وناسخ و منسوخ و عام و خاص ومطلق و مقید و محکم و متشابه و عزیمت و رخصت و سنت وآداب و سبب نزول آن را بیان کرد و دشواریهایش را توضیح داد…

قرآن جمع آورى شده از سوى امیرمومنان به تفسیر شبیه تر است.»

۶- الف و لام نیفتاده است

در هیچ یک از آیات و واژه هاى این مصحف، حروف «الف » و«لام » حذف نشده و هیچ حرف دیگرى، اضافه یاکم نشده است؛ یعنى نص آیات بدون کوچکترین تغییر آمده است.

۷- قرائت «عاصم » است

استاد معرفت در جلد اول کتاب التمهید مى گوید: «این مصحف بر اساس قرائت رسول الله بود.» استاد مرتضى عسکرى در کتاب حقائق هامه مى نویسد: اگر قرائت را صحت مخرج بدانیم،قرائت عاصم مقصود است. او قرائتش را از «ابى عبدالرحمان » ووى از امام على(علیه السلام) و او از پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) یاد گرفته است. بسیارى از مورخان و نویسندگان این مطلب را ذکر کرده اند.

۸- در بردارنده نامهاى اهل حق و باطل

در این مصحف آیاتى که درباره کافران، مشرکان و منافقان است،با نام اشخاص همراه است. این مصحف در اختیار امام رضا(علیه السلام) بود.

امام آن را به «ابن ابى نصر بزنطى » امانت داد. «بزنطى »مصحف را گشود و نام هفتاد نفر از قریش را در تفسیر آیه «لم یکن الذین کفروا» دید. وقتى امام از این امر آگاه شد، کتاب را از «بزنطى » پس گرفت.

۹- املاى رسول الله و نگارش امام على

تمامى تفسیر، تنزیل، تعیین آیات محکم و متشابه و… گفته هاى پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) بوده که به دست امام على(علیه السلام) نوشته شده است.

امام على(علیه السلام) این مطلب را در حدیثى که گذشت، بیان مى دارد.بر اساس این حدیث، مصحف امام در زمان پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) نوشته شده؛ به املاى پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) بوده است.

آنچه گذشت، بخشى از ویژگیهاى این کتاب است که آیات الهى راباترتیب و تفسیر در خود گنجانده است و تفسیر گونه اى است که مطلبى زیاده یا کمتر از قرآن ندارد و «مصحف » خوانده مى شود.

چرا مصحف امام پذیرفته نشد؟

به سبب ویژگیهاى این مصحف، بسیارى از دانش پژوهان در پى دست یابى و خواندن آن بوده اند. محمدبن سیرین مى گوید: «شنیدم امام، آن مصحف را بر اساس تنزیل (تفسیر) نوشته است. اگر بر آن مصحف دست مى یافتم، دانش در آن بود. به دنبال آن کتاب بودم وبه مدینه نامه فرستادم، ولى آن را نیافتم.» زهرى درباره این مصحف مى گوید: «اگر یافت مى شد، سودمندتر (از هر تفسیر) و داراى دانشى بیشتربود.» ولى چرا این مصحف به رغم دانشها و سودمندى آن اکنون در دسترس نیست؟! در تاریخ مى خوانیم امام على(علیه السلام) پس ازپایان بردن این مصحف، آن را بر مردم عرضه کرد و همگان را به استفاده از آن فراخواند، ولى پذیرفته نشد. از این رو، امام آن را براى همیشه نزد خود و دیگر امامان(علیهم السلام)نگهداشت.

علت عدم پذیرش مصحف از سوى مردم، هماهنگ نبودن آن باخواسته هاى نامشروع سیاستمداران بود. امام على(علیه السلام) در این باره مى فرماید: «هنگامى که اسامى اهل حق و باطل را در آنچه خداتبیین کرده بود. دانستند و این، مصالحشان را از بین مى برد،گفتند: ما به آن نیاز نداریم. ما به خاطر آنچه داریم، از آن بى نیازیم.» در اخبار اهل بیت(علیهم السلام) آمده است: امام على(علیه السلام) سوگند خورد جز براى نماز عبا بر دوش نگذارد تازمانى که قرآن را جمع آورى کند. از این رو، از مردم کناره گرفت تا قرآن را گرد آورد. پس از آن، قرآن گردآورى شده را نزد مردم که درمسجد جمع شده بودند. برد. آنها از خود مى پرسیدند: ابوالحسن براى چه آمده است. امام کتاب را به آنان نشان داد وفرمود: رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «من در میان شما چیزهایى مى گذارم که اگر به آنها چنگ زنید، هرگز گمراه نمى شوید؛ کتاب خدا وعترت و اهل بیتم.» این کتاب است و من عترت. آن گاه خلیفه دوم برخاست و گفت: اگر نزد تو قرآنى یافت مى شود، پیش ما نیز مانندآن هست؛ بدان نیازى نداریم.

امام(علیه السلام) پس از آن که حجت را بر آنها تمام کرد، کتاب رابرگرداند. امام صادق(علیه السلام) مى فرماید: «امام کتاب را برداشت و به خانه اش برگشت، در حالى که این آیه را مى خواند: «… آن را پشت سرافکندند و به بهاى کمى فروختند و چه بدمتاعى مى خرند.»

مصحف امام على (علیه السلام) کجاست؟

از شمارى روایات فهمیده مى شود این مصحف، پس از امام، به فرزندش امام حسن(علیه السلام) و سپس به دیگر امامان:رسید و اکنون در دست(علیهم السلام)مام زمان(علیه السلام) است. امام صادق(علیه السلام) مى فرماید: «هنگامى که قائم قیام کند، مصحفى را که على(علیه السلام) نوشته است، باخود مى آورد.» چنان که گفتیم، امام على(علیه السلام) این مصحف را طبق ترتیب نزول آیات جمع آورى و مرتب کرد. از این رو، در برخى ازروایات مى خوانیم: قرآنى که امام زمان(علیه السلام) مى آورد، با قرآن موجود تفاوت دارد. امام صادق(علیه السلام) فرمود: «قائم ما که قیام کند، خیمه هایى مى زند تا مردم قرآن را آن گونه که خدا فرستاده است، فراگیرند و در آن روز کارى دشوارتر از این نیست؛ زیراقرآن به گونه اى جز ترتیب کنونى خواهد بود.» امام على(علیه السلام) پس از به دست گرفتن حکومت، قرآن خود را بر مردم عرضه نکرد وقرآنى را که از سوى عثمان گردآورى شده بود، تایید کرد؛ زیرانمى خواست مسلمانان دچار تفرقه شوند.

ایشان حتى دیگر امامان را از قرائت قرآن بر پایه تنزیل نهى کرد. علامه طباطبایى در این باره مى نویسد: على (علیه السلام) با این که خودش پیش از آن قرآن مجید را به ترتیب نزول جمع آورى کرده بود و به مردم نشان داده بود و مورد پذیرش نشده بود و در هیچ یک از جمع اول و دوم وى را شرکت نداده بودند، بااین حال هیچ گونه مخالفت و مقاومتى به خرج نداد و مصحف رایج را پذیرفت و تا زنده بود حتى در زمان خلافت خود دم ازاختلاف نزد. و همچنین ائمه اهل بیت(علیهم السلام) که جانشینان و فرزندان آن حضرتند. هرگز در اعتبار قرآن مجید حتى به خواص شیعیان خود حرفى نزده اند، بلکه پیوسته در بیانات خود استنادبه آن جسته اند و شیعیان خود را امر کرده اند که از قرائت مردم پیروى کنند. به جراءت مى توان گفت که سکوت على(علیه السلام) با اینکه مصحف معمولى با مصحف او در ترتیب اختلاف داشت، از این جهت بودکه در مذاق اهل بیت(علیهم السلام) تفسیر قرآن به قرآن کنونى معتبر است.

نتیجه بحث:

مصحف امام على(علیه السلام) در بردارنده آیات موجود، همراه با تفسیر وبه ترتیب نزول آیات است و این تنها تفاوت آن با قرآن موجوداست. این مصحف و جمع آورى قرآن در یک جا، به امر رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم)و پس وفات ایشان انجام شد. منابع تاریخى مذهبى شیعه و سنى این امر را تایید مى کند. آیات منسوخ و ناسخ، محکم و متشابه، خاص و عام، شان نزول آیات، محل و زمان فرود آیات، در این کتاب تفسیرگونه مشخص شده است. مردم زمان امام على(علیه السلام) این تفسیر رابه خاطر این که مصالحشان به خطر مى افتاد، نپذیرفتند و امام،بعدها که به حکومت رسید، براى حفظ وحدت مسلمانان، آن را نشان نداد. این تفسیر اکنون نزد امام زمان(علیه السلام) است.

منبع:ماهنامه کوثر، شماره ۳۳