مصباح الشريعة

معرفى اجمالى

كتاب« مصباح الشريعة»، به زبان عربى، در علم اخلاق و منسوب به امام جعفر صادق(علیه السلام) است.

سيد بن طاووس، در كتاب« كشف المحجة» و كتاب« الأمان» اين كتاب را منسوب به امام جعفر صادق(علیه السلام) دانسته و محقق نورى، آن را كتابى معتبر خوانده است.

ساختار

كتاب، مشتمل بر رواياتى اخلاقى، بدون ذكر سند، در ضمن 100 باب است.

اولين باب كتاب، در باره عبوديت و آخرين باب آن، در مورد غيبت است.

گزارش محتوا

امام جعفر صادق(علیه السلام)، در آغاز، معاملات را بر چهار بخش تقسيم مى نمايد:

  1. معامله با خدا؛
  2. معامله با نفس؛
  3. معامله با خلق؛
  4. معامله با دنيا.

سپس هر يك را بر هفت پايه استوار مى سازد؛ مثلا معامله با خدا، بر اداى حق و حفظ حد و شكر بر نعمت هاى او و خوشنودى بر قضاى او و صبر بر بلاى او و نگه داشتن حرمت او و شوق به ديدار او استوار است.

سپس آن حضرت، به شرايط فتوى و كسى كه صلاحيت فتوى دادن را دارد و شرايط امر به معروف و نهى از منكر و كسى كه صلاحيت امر به معروف و نهى از منكر را دارد مى پردازد.

پس از آن، به شرح حالات انسان هنگام خروج از منزل و قرائت قرآن و لباس پوشيدن پرداخته؛ مثلا در باره شرايط خروج از منزل مى فرمايد:

« هر گاه خواستى از منزل خود خارج شوى، همانند كسى باش كه ديگر به آن جا باز نخواهد گشت و فقط براى اطاعت خداوند يا امرى از امور دين از منزل خارج شو و با حالت سكينه و آرامش قلب و وقار باش و در حالى كه خداوند را آشكارا و در نهان ياد مى كنى از منزل خارج شو».

امام(علیه السلام)، پس از آن به بيان صفات حسنه، مانند صدق، اخلاص، تقوى، تواضع و سخاوت مى پردازد و صفات ناپسند، مانند ريا، جهل، وسوسه، تكبر، حسد، طمع و حرص را به دنبال آن ذكر كرده است.

در اين كتاب، امام جعفر صادق(علیه السلام)، در باره شناخت پيامبران الهى و ائمه معصومين(علیه السلام) و صحابه حضرت رسول خدا( ص) نيز سخن مى گويد.

ويژگى هاى كتاب:

  1. در اين كتاب، دقايق معارف و اسرار حقايق و لطايف اخلاقيات و مراحل سير و سلوك و خصوصيات مراتب ايمان، به اندازه اى دقيق و تحقيقى و عميق ذكر شده كه كوچك ترين نقطه ضعف و انحراف و سستى در خلال جملات و مطالب آن ديده نمى شود؛
  2. آنچه مسلم است اين كتاب، در مرتبه اى فوق كتب نوشته شده توسط علما و محققين و عرفا است؛
  3. كتاب، ظاهراً نوشته امام جعفر صادق(علیه السلام) نيست، ولى نويسنده، مجموعه اى از كلمات آن حضرت را جمع آورى نموده و خوانندگان را از گوهر گران بهاى كلمات آن حضرت بهره مند گردانده است؛
  4. اين كتاب، مهم ترين و پرارزش ترين مجموعه اى است كه يكى از بزرگان برجسته شيعه، آداب و معارف و اخلاق و سنن مذهب شيعه جعفرى را در مقابل مؤلفات مذاهب ديگر تأليف و تدوين نموده و به مناسبت در بر داشتن سخنان امام صادق(علیه السلام)، آن را به آن حضرت كه يگانه مروج و مبين احكام و آداب اين مذهب است، نسبت داده است.

عناوين ابواب كتاب، به ترتيب چنين است:

1 و 2. فى العبودية؛

  1. فى غض البصر؛
  2. فى المشى؛
  3. فى العلم؛
  4. فى الفتيا؛
  5. فى الامر بالمعروف و النهى عن المنكر؛
  6. فى آفة العلماء؛
  7. فى الرعاية؛
  8. فى الشكر؛
  9. فى الخروج من المنزل؛
  10. فى قرائة القرآن؛
  11. فى اللباس؛
  12. فى الرياء؛
  13. فى الصدق؛
  14. فى الاخلاص؛
  15. فى التقوى؛
  16. فى الورع؛
  17. فى المعاشرة؛
  18. فى النوم؛
  19. فى الحج؛
  20. فى الزكاة؛
  21. فى النية؛
  22. فى الذكر؛
  23. فى آفة القراء؛
  24. فى بيان الحق و الباطل؛
  25. فى معرفة الانبياء؛
  26. فى معرفة الائمة(علیه السلام)؛
  27. فى معرفة الصحابة؛
  28. فى حرمة المؤمنين؛
  29. فى بر الوالدين؛
  30. فى التواضع؛
  31. فى الجهل؛
  32. فى الاكل؛
  33. فى الوسوسة؛
  34. فى العجب؛
  35. فى السخاء؛
  36. فى الحساب؛
  37. فى افتتاح الصلاة؛
  38. فى الركوع؛
  39. فى السجود؛
  40. فى التشهد؛
  41. فى السلام؛
  42. فى التوبة؛
  43. فى العزلة؛
  44. فى الصمت؛
  45. فى العقل و الهوى؛
  46. فى الحسد؛
  47. فى الطمع؛
  48. فى الفساد؛
  49. فى السلامة؛
  50. فى العبادة؛
  51. فى التفكر؛
  52. فى الراحة؛
  53. فى الحرص؛
  54. فى البيان؛
  55. فى الاحكام؛
  56. فى السواك؛
  57. فى التبرز؛
  58. فى الطهارة؛
  59. فى دخول المسجد؛
  60. فى الدعاء؛
  61. فى الصوم؛
  62. فى الزهد؛
  63. فى صفة الدنيا؛
  64. فى المتكلف؛
  65. فى الغرور؛
  66. فى صفة المنافق؛
  67. فى حسن المعاشرة؛
  68. فى الاخذ و العطاء؛
  69. فى المؤاخاة؛
  70. فى المشاورة؛
  71. فى الحلم؛
  72. فى الاقتداء؛
  73. فى العفو؛
  74. فى الموعظة؛
  75. فى الوصية؛
  76. فى التوكل؛
  77. فى تبجيل الاخوان؛
  78. فى الجهاد و الرياضة؛
  79. فى ذكر الموت؛
  80. فى حسن الظن؛
  81. فى التفويض؛
  82. فى اليقين؛
  83. فى الخوف و الرجاء؛
  84. فى الرضا؛
  85. فى البلاء؛
  86. فى الصبر؛
  87. فى الحزن؛
  88. فى الحياء؛
  89. فى المعرفة؛
  90. فى حب الله؛
  91. فى الحب لله؛
  92. فى الشوق؛
  93. فى الحكمة؛
  94. فى الدعوى؛
  95. فى العبرة؛
  96. فى القناعة؛

توجه: در نسخه حاضر، پس از شماره 98، شماره 100 ذكر شده است.

  1. فى الغيبة؛

وضعيت كتاب

اين كتاب، بارها به زبان فارسى ترجمه شده است كه از جمله آنهاست:

  1. ترجمه اى با نام« آداب العارفين»؛
  2. ترجمه اى با نام« ضياء المصباح».

شروح فراوانى نيز بر آن نگاشته شده، مانند شرح ملا عبد الرزاق بن ملا مير قارى گيلانى از علماى قرن يازدهم.

نسخه شناسى

  1. نسخه اى به خط مولى محمد على مشهدى كه تاريخ نگارش آن، سال 1082 است. اين نسخه، با سه واسطه از روى نسخه اى به خط شهيد ثانى نوشته شده است.
  2. نسخه اى به خط مولى عبد الرزاق بن محمد بن سعيد مقابى كه تاريخ نگارش آن، سال 1115 است.