مصاديق نيکي به والدين در صحيفه سجاديه و قرآن

نگاهی اجمالی به صحیفه سجادیه

با يك مرور اجمالي به فهرست نيايش‌ها، مي‌توان آنها را اين‌گونه تقسيم‌بندي نمود:

الف: نيايش‌هاي عبادي- عرفاني:

در اين دسته از نيايش‌ها، دائماً از معرفت خداوند جهت تقرب و تعالي و سعادت ما سخن به ميان آمده است، مانند نيايش‌هاي: 1- در ستايش خداوند 2- درود بر حضرت رسول (صل الله علیه و آله) و خاندان او 3- درود بر حاملان عرش الهي 9- دعا در اشتياق به تقاضاي آمرزش 12- دعا در اعتراف به گناه و توبه 28- پناه جستن به خدا 32- دعا پس از نماز شب 36- اعتراف به تقصير در اداي شكر.

ب: نيايش‌هاي تظلم و تقاضا:

هدف اين نيايش‌ها، تعليم بردباري، اميدواري در گرفتاري‌ها و اعتماد به خدا داشتن مي‌باشد، مانند نيايش‌هاي: 14- نيايش در هنگام سختي 15- نيايش در هنگام بيماري 19- طلب باران 23- طلب تندرستي 29- وقتي روزي بر انسان تنگ شود 30- براي برآورده شدن وام 54- زدودن غم.

ج: نيايش‌هاي تعليم و تربيت:

مانند نيايش‌هاي: 5- دعا در حق خويشاوندان و دوستان 27- دعا براي مرزداران 24- دعا براي پدر و مادر خود 25- دعا براي فرزندان خود 42- دعا در هنگام ختم قرآن 44- دعا در هنگام فرا رسيدن ماه مبارك رمضان 45- دعا در هنگام پايان ماه مبارك رمضان. اين نيايش‌ها باز هم دعاست، اما آنچه كه بايد بدانيم و انجام دهيم را یاد می دهد . به عنوان نمونه، نيايش 24 (دعا براي پدر و مادر) در واقع تعليم و آموزش وظايف فرزند در قبال والدين است .

احسان به والدین

در همه اديان و شريعت‌ها، در خصوص احترام به والدين سفارش‌هاي زيادي شده است. چون به مقتضاي عقل و نقل، شكر منعم واجب است. علاوه بر اين، بعد از نعمت الهي هيچ نعمتي در حق فرزند، چون نعمت پدر و مادر نيست. زيرا پدر سبب وجود صوري و وسيله تربيت، تهيه اغذيه و البسه و ضروريات، و واسطه حصول كمالات نفساني اوست. مادر نيز در سببيت وجود، شريك پدر است با تحمل سختي‌های حمل دوران بارداري، دردهاي زايمان، خطرات احتمالي هنگام زايمان و از همه مهمتر، خون او سبب حيات مي‌شود.1 لذا در برخي آيات قرآن كريم امر به اطاعت از آنان شده است. چنانچه مي‌فرمايد:

«ان اشكر لي لوالديك،» (لقمان/14)

«شكر كن مرا كه خالقم، آنگاه شكر پدر و مادر را به جاي آر،»

«و وصينا الانسان بوالديه حسنا،» (عنكبوت/8)

«به انسان سفارش كرديم در حق پدر و مادر خود نيكي كنند.»

امام صادق (علیه السلام) مي‌فرمايد: مردي نزد پيامبر (صل الله علیه و آله) آمد و عرض كرد:«يا رسول‌الله مرا سفارشي كن. فرمود: چيزي را با خدا شريك مساز … پدر و مادرت را فرمان ببر و به آنها نيكي كن (زنده باشند يا مرده)، اگر دستوري دادند خاندان و مالت را كنار بگذار و دستورشان را اجرا كن كه از ايمان است.2»

بنابراين نيكي كردن به والدين يعني نيكو معاشرت كردن با آنان، رعايت ادب در حضورشان، دوست داشتن آنها از صميم قلب، دريغ نورزيدن از اموال مورد علاقه آنها، كوشش در جهت كسب رضايت آن دو، و دعا نمودن برايشان.3

مصاديق نيكي به والدين در قرآن و صحيفه سجاديه

الف) دعا در حق والدين:

« خدایا؛ برمحمد(صل الله علیه و آله) وخاندانش و فرزندانش درود فرست و پدر و مادر مرا به برترین پاداشی که ویژه ی پدران ومادران بندگان مومن خودکرده ای ویژه گردان ای مهربان ترین مهربانان .»4

دعا کردن و طلب خیر و رحمت ازخداوند متعال نمودن برای والدین، ازجمله حقوق ایشان و یکی از وظایف فرزند درقبال پدر و مادرمی باشد که باید هم درحیات وهم درممات آنها، بدان عمل کند . ایت الله جوادی آملی نیز درتفسیرخود دعا درحق والدین و طلب آمرزش برای آنان را از مصادیق احسان به والدین، می دانند.5

خداوند متعال نیز در قران، دعا کردن برای والدین را اینچنین آموزش می دهد :

« … قل رب ارحمهما کما ربیانی صغیرا …» (اسراء /24)

«بگو(پیامبر) ، پروردگارا؛ همانگونه که آنها (پدرومادرم) مرا درکوچکی تربیت کردند، مشمول رحمتشان قرارده …»

این آیه دوران کودکی فرزند را به یادش می آورد وتذکرمی دهد، به یاد دوران ناتوانی خود، ازخدا بخواه که به آنان رحم کند آنچنان که ایشان به تو رحم کرده و پرورشت دادند . همچنین ازاین آیه برمی آید که دعا برای والدینی که ازدنیا رفته اند مورد قبول خداوند است. امام سجاد نبز در صحیفه اینچنین برای پدر و مادر دعا می کنند :

«بارخدايا آنان را از آن رو كه مرا پرورده‌اند پاداش نيكو عطا فرما و به اين سبب كه مرا گرامي داشته‌اند جزاي خير مرحمت كن و نگاه داشتي را كه در كودكي از من كرده‌اند پشتوانه نگهداري آنان قرار ده.»(صحیفه سجادیه)

ب) تواضع در برابر به والدين :

یکی از موارد احسان به والدین خاکساری در برابرآنهاست . تواضع در برابر والدین باید تا حدی باشد که آنها این فروتنی و خضوع را درفرزند به وضوح ببینند . خضوع دربرابر والدین بقدری ارزش و اهمیت دارد که خداوند متعال درقران کریم به شکل بسیار زیبایی به آن اشاره کرده است :

« واخفض لهما جناح الذّلّ من الرحمة وقل ارحمهما کما ربیانی صغیرا »    (اسراء / 24 )

« وبالهای محبت خویش را ازتواضع ولطف، دربرابرآنها ( پدرومادر) فرود آر و بگو: پروردگارا؛ همانگونه که آنها مرا درکوچکی تربیت کردند، مشمول رحمتشان قرارده .»

درمقابل پدر و مادر با گفتار و رفتارت فروتنی و تواضع کن و همانند مرغی که از روی مهر و محبت بالهای خود را فرو می افکند وجوجه های خویش را زیر پرمی گیرد، تو نیز که اکنون جوان و نیرومند شده ای و بال و پرگشوده داری، پدر و مادر را درآغوش مهر خود جای ده .

تواضعت را لمس کنند …

دربسیاری از موارد فرزند صالح نمی تواند غرورش را زیر پا گذاشته و به این دستور قران عمل کند . او نمی تواند احساسات قلبی و درونی اش را به والدینش نشان دهد، دست آنان را ببوسد و یا به شکل دیگری تواضع خود را نشان دهد. این آیه از قرآن وظیفه ی او را با وصف زیبایی گوشزد می کند و می فرماید : «خفض جناح» که به معنای مبالغه درتواضع وخضوع زبانی وعملی ست . انسان باید درمعاشرت وگفتگوی با والدین طوری باشد که آنها تواضع و فروتنی او را احساس کنند؛ و بفهمند که او خود را دربرابرآنها، خوارمی دارد و نسبت به آنها مهر و رحمت دارد.6

امام صادق (علیه السلام) در مورد طرز بزخورد صحیح با والدین می فرمایند :«چشم به آنها خیره مکن و جز با مهر و دلسوزی به آنها نگاه میانداز و صدای خود را برصدای آنها میافزا . دست بالای دست آنها مدار و برآنها پیشی مگیر .» 7

ج) اطاعت والدین و كوشش در جهت كسب رضايت آنها:

اطاعت والدین درجهت جلب رضای خدا، وظیفه ی هر فرزندی است و عدم فرمانبرداری از ایشان موجب خشم و غضب الهی ست . از آنجا که در زندگی هر انسان پدر و مادردلسوزترین و خیرخواه ترین افراد برای فرد هستند، قاعدتا او را به سمت خیر وصلاح، پیشرفت و سربلندی راهنمایی می کنند پس فرزند باید با تفکر در اوامر والدین (با درنظرگرفتن رضای خدا) مطیع و فرمانبردارشان باشد تا اسباب خشنودی آنان وخدای متعال را فراهم کند .امام سجاد در این باره می فرمایند :

«… و به آنان چون مادري مهربان نيكي كنم و طاعت مرا نسبت به آنان و نيكويي مرا درباره ايشان در نظرم از خواب در چشم خسته، شيرين‌تر كن و از آب خنك در كام تشنه، گواراتر…. چندان كه خرسندي‌شان را بر خرسندي خود برتري دهم و آرزويشان را بر آرزوي خود مقدم بدارم.»(صحیفه سجادیه)

گاهی اوقات اوامر والدین بسیارسخت وگاهی غیرممکن به نظر می رسد و انجام آنها توان و یا زمان زیادی را می طلبد، در اینجا فرزند صالح وظیفه دارد با تمام توان، مطمئن؛ بدون تردید و بهانه جویی، درانجام آن امور بکوشد.

اگر والدین امر به خلاف شرع کردند … !

اطاعت از والدین نوعی احسان به آنان بشمارمی رود که فرزند وظیفه دارد دراین جهت تلاش کند تا موجبات جلب رضا ی آنان وخداوند را فراهم آورد . اما باید توجه داشت این اطاعت و فرمانبرداری باید درراستای رضای پروردگار باشد هیچ چیزنمی تواند بر ارتباط انسان با خدا حاکم گردد، که آن مقدم برهمه چیزاست . حتی بر پیوند با پدر و مادرکه نزدیکترین پیوند عاطفی است . اگر والدین فرزند را امر به کاری کنند که آن عمل خارج ازمحدوده ی الهی باشد، فرزند حق ندارد به سبب جایگاه والدین مطیع آنها باشد و خود را مجبور به انجام آن بداند .

پدر و مادر با جایگاه بسیار والا وارزشمندی که نزدخدای متعال دارند و با تمام مطالبی که درمورد مقام آندو بزرگواردر قران و احادیث ذکرشده است، حق ندارند فرزند را وادار به کاری کنند که معصیت و یا نارضایتی خدای متعال درآن باشد .

اینجاست که فرزند می تواند از اطاعت والدین سرباز زند ومطیع خالق یکتا باشد .البته این بدان معنا نیست که اوحق دارد به والدین توهین، پرخاش و یا بی احترامی کند و یا آنها را تحقیر نموده وایشان رانسبت به احکام و اوامر الهی نادان بشمارد، بلکه باید با نرمی و احترام؛ یا آنان را قانع و از انجام آن امر منصرف کند و یا به اشکال مختلف قبح مطلب را برایشان بنماید . دستورکامل درمورد این مطلب دردو آیه از آیات قران بیان شده :

« وان جاهداک علی ان تشرک بی مالیس لک به علم فلا تطعهما وصاحبهما فی الدنیا معروفا … » ( لقمان /15)

« و هرگاه آندو تلاش کنند که توچیزی را همتای من قراردهی ،که ازآن آگاهی نداری (می دانی باطل است) ازایشان اطاعت مکن، ولی با آندو دردنیا به طرزشایسته ای رفتارکن …»

پس فرزند مطیع و قدرشناس باید در اطاعت والدین حدودی قائل شود و میزان سنجش او، قران و عترت باشد و اوامر والدین را با میزان حق بسنجد، اگرخارج از محدوده ی الهی نبود، با جان ودل و بی منت، انجام دهد و اگرغیر از این بود مطیع فرمان الهی باشد . این درست نقطه ی اعتدال است که حقوق خدا و والدین درآن جمع شده و تضادی درمیان انجام این دو وظیفه ایجاد نمی شود .

عدم اطاعت از والدین بعد از قدر دانی !

مسئله ی جالبی که دراین آیات (آیاتی که خداوند از اطاعت والدین آمر به شرک، نهی می کند) به چشم می خورد این است که معمولا قبل از این نهی، توصیه به احسان و یا شکر والدین نموده، پس ازآن، از اطاعت آنها در امور شرک آلود نهی می کند . اگر به آیات قبل آیه ی ذکر شده توجه کنید، خداوند درابتدا زحمات مادر، از ابتدای حمل و سپس شیر دهی، را یادآور می شود، سپس امر به شکرخود و بلافاصله شکر والدین می کند و درپایان این آیات، انسان را از اطاعت والدین درمسائل شرک آمیزنهی می کند. این مسئله، نشان می دهد که احترام به این دو بزرگوار و یادآوری ایثار و فداکاری هایشان هرگز نباید از یاد فرزند برود حتی اگرآنها مشرک باشند !

بنابراین برای اطاعت نکردن والدین دراموری که خلاف رضای خداست، فرزند باید بسیار مراقب باشد که مرتکب رفتار و یا گفتاری نشود که خاطرشان رنجیده شده و متعاقبا خشم خدا را برانگیزد .

د) نيكو معاشرت كردن با والدين و رعايت در حضورشان:

«بار الهی چنان كن كه از هيبت ايشان بيمناک باشم هم آن سان که از هيبت پادشاه خودكامه بيمناكم … آواي مرا در محضر آنان فرود آر و سخنم را برايشان دلنشين گردان و خويم را نسبت به آنان نرمي ده و قلبم را متوجه آنان كن و مرا نسبت به آنان خوش­رفتار و دلسوز گردان.»(صحیفه سجادیه)

حضرت دراین سطر ازکلام زیبایشان درصحیفه سجادیه، متذکرمی شوند که احترام والدین را تا حدی داشته باشید که گویی درحضورسلطانی مقتدرهستی و همانگونه که نزد سلطان مودب و با احترام رفتارمی کنی و مراقب اعمالت هستی درحضور والدین نیزچنین باشی .

زندگی در زمان حیات پدر و مادر و یا درکنار آنها، یکی ازبزرگترین نعمتهایی است که خداوند به انسان عنایت می کند، که البته مانند تمام نعماتی که خداوند عطا می کند، مورد توجه انسان نیست تا زمانی که آن را ازدست بدهد، ازآنجایی که هر نعمتی همراه با امتحان و آزمون الهی ست، این نعمت با ارزش نیز همراه با امتحانهای فراوانی ست که فرزند باید نسبت به آن هوشیار باشد و لحظه ای از آن غفلت نکند . اما فرزندی که در کنار والدین خود زندگی می کند ازآنجایی که همواره با آنها برخورد دارد، بیشترمورد امتحان الهی ست. همانطورکه درمتن بسیار زیبا، مختصر و پر معنای امام سجاد ( ع ) ملاحظه فرمودید چگونگی رفتار با والدین وچگونه حضورپیدا کردن درکنارآنها دریک جمله آموزش داده می شود .

برخی تصورمی کنند احترام گذاشتن به والدین سبب دوری و بیگانگی می شود و صمیمیت بین آنها را ازبین می برد، اما چنین نیست؛ این رفتار، نه تنها صمیمیت را از بین نبرده بلکه روابط عاطفی بین فرزند و والدین را تقویت کرده و دوستی و نزدیکی توام با احترام به وجود می آورد . پس صمیمیت و دوستی با والدین باید درکنار رعایت حداکثر احترام و ادب باشد .

امام باقرفرمود: «پدرم، امام سجاد(علیه السلام)، دررهگذرمردی را دیدند که با پسرجوانش راه می رفت . پسر درحین حرکت به دست پدرتکیه داده بود . امام ازمشاهده ی این رفتارخلاف ادب پسر، بسیار ناراحت شدند بطوری که دیگرهیچگاه با آن فرزند بی ادب و وظیفه نشناس سخن نگفتند .» 8

ذ) طلب آمرزش نمودن براي والدين:

از آنجا كه فرزند قادر به جبران سختي‌هايي كه والدين براي او متحمل شده‌اند نيست لذا امام سجاد (علیه السلام) از خدا مي­خواهد كه اين سختي‌ها را سبب خير و آمرزش آنان قرار داده و به علو درجاتشان بيفزايد. لذا مي‌فرمايد: «بارخدايا اگر در گفتار با من از اندازه فراتر رفته‌اند يا در كرداري زياده‌روي كرده‌اند يا حقي از من تباه ساخته‌اند يا از وظيفه خود در حق من كوتاهي ورزيده‌اند، حق خود را به آنان بخشيدم … و آن دو را به سبب نيكويي‌هايي كه با من كرده‌اند غرق آمرزشي مسلم فرما … اگر آمرزش تو پيش از اين مرا در بر گرفته باشد پس شفاعت مرا در حق آنان قبول فرما…»(صحیفه سجادیه)

3 – خدمت به والدین

خدمت به خلق خدا ازخدمت به والدین آغازمی شود اما نوع خدمت، بسیار اهمیت دارد. انجام این عمل با ارزش مشروط به شروطی است .

شرط خدمت به والدین

خدمت به والدین باید با رغبت، و حداکثر تواضع صورت گیرد. چرا که وجود کمترین اکراه و نارضایتی در چهره و یا عمل فرزند، سبب آزرده شدن ایشان شده، بطوریکه خود را سربار و باعث رنج و مشقت فرزند می پندارند به این ترتیب یا ازخدمات او شرمنده و سر افکنده می شوند و یا آزرده خاطر شده و دیگر از او خدمت و کمکی نمی خواهند و این آن خدمتی نیست که خداوند به آن امر نموده است .

محمدابن منکدر میگوید : برادرم نمازشب می خواند و من پای مادرم را که مریض بود ماساژمی دادم . هرگز دوست ندارم ثواب من برای برادرم و یا ثواب او برای من باشد . 10

شرط دیگر خدمت به والدین کوچک شمردن این خدمات است .امام سجاد دراین مورد می فرمایند :«خدایا؛ چنان کن که نیکی آندو را (والدین) درحق خود بسیار ببینم، اگرچه اندک باشد و نیکی خود را درحق آنها اندک ببینم اگرچه بسیار باشد .» و در جایی دیگر می فرمایند : « درانجام وظایف و خدمت به والدین مشتاقانه قیام کنید و از رنج و زحمتی که در راه آنها می کشید لذت برده و شاد خاطر باشید و مانند تشنه ای که بطرف سرچشمه ی آب گوارا می رود ، قدم درخدمتشان بشوق و رغبت بردارید نه به اکراه که موجب خستگی قلب آنها می شود . »11

اگرفرزند مرتکب تقصیری شد چه کند ؟

اگرفرزند درخدمت به والدین کوتاهی کرد و یا آزارو اذیتی درحق آنان مرتکب شد، باید بلافاصله ابراز ندامت کرده و از آنان طلب بخشش کند و درمقام جبران برآید و برایشان دعا کند و بگوید :« تقصیر و آزار مرا برآنها موجب حبط سیئات و ترفیع درجاتشان و علو مقامشان بگردان و سبب ازدیاد حسنات آنها بفرما.»9

گاهی هم ممکن است خطایی از فرزند سرزده و سبب آزردگی والدین شده درحالی که قصد نافرمانی نداشته، در اینجا او وظیفه دارد توبه کرده و اصلاح رفتارنماید و برای جبران آن چه پیش آمده بکوشد :

«ربکم اعلم بما فی نفوسکم ان تکونوا صالحین فانه کان للاوابین غفورا» (اسرا / 25 )

« |پرورده گارشما ازدرون دلهایتان اگاه تر است؛ (اگر لغزشی دراین زمینه، رعایت احترام و ادب و تواضع درنزد والدین، داشتید)هرگاه صالح باشید (وجبران کنید) او بازگشت کنندگان را می بخشد.»

پس اگر احیاناً حرکت ناگواری سرزد که پدر و مادر از وی رنجیده شدند، از رحمت خداوند ناامید نباشد و بداند که پروردگار رئوف توبه ی او را می پذیرد.

امام سجاد (علیه السلام) مضمون فوق را در چند جمله ی زیبا بیان می دارند:

« خدایا؛ هر آزاری که از من به آندو رسیده و هر ناپسندی که از من درحق ایشان سرزده و هر حقی از آن دو را که من تباه کرده ام، همه را سبب آمرزش گناهانشان و بلندی مرتبه شان و افزونی حسناتشان قرارده. ای آنکه بدی ها را به چندین برابر نیکیها دگرگون می سازی .»

نور «اویس» در مدینه !

اویس قرنی که یکی از یاران و دوستان نزدیک رسول خدا (صل الله علیه و آله) به شمار می رفت، در یمن که از شهر رسول خدا ( مدینه ) بسیار دور بود زندگی می کرد و با شتربانی مخارج زندگی خود و مادرش را تامین می نمود. روزی قصد دیدار آن حضرت کرد . برای این منظور از مادر اجازه خواست که برای دیدار رسول خدا (صل الله علیه و آله) به مدینه برود . مادرش گفت : « برو به شرط آنکه بیش ازنصف روز در مدینه توقف نکنی .»

اویس حرکت کرد. پس ازپیمودن مسافتی طولانی و تحمل مشقت فراوان، به مدینه رسید . وارد شهر شد و سراغ پیامبر(صل الله علیه و آله) را گرفت و متوجه شد که ایشان در شهر حضور ندارند . او پس از توقف و انتظار نصفه روزه معشوقش را ندیده، طبق قولی که به مادرداده بود، به یمن بازگشت. وقتی رسول خدا(صل الله علیه و آله) به خانه برگشتند پرسیدند : «این نورکیست که دراین خانه تابیده ؟» گفتند :« شتربانی که «اویس» نام داشت به اینجا آمد سراغ شما را گرفت ونصف روز نیز به انتظارشما ماند و بازگشت .» پیامبراکرم(صل الله علیه و آله) فرمودند: «آری ؛ اویس این نور را درخانه ی ما به هدیه گذاشت و رفت .»

پدیدآورندگان:

امين جاجرمی، دانشجوی دکتری مهندسی برق، فردوسی

رویا مهاجر، الهیات فقه و مبانی، پیام نور

پی نوشتها:

1 – قهپايي، بديع‌الزمان، رياض‌العابدين: به كوشش حسين درگاهي، چاپ اول، تهران، ص384

2 – كليني، محمدبن­يعقوب،اصولکافی، ج3، ترجمه و شرح: سيدجواد مصطفوي، دفتر نشر فرهنگ اهل بيت، ص23

3 – مدني، سيدعلي‌خان، رياض‌السالكين، ج4، تحقيق: سيدمحسن اميني، چاپ اول، مؤسسه النشر الاسلامي

4 – صحیفه سجادیه،ترجمه اسد الله مبشری،نشرنی،چاپ سوم،ص 46

5 – آیت الله جوادی آملی ، تفسیرتسنیم ، ج 5 ، ص 379

6 – علامه طباطبایی، تفسیرالمیزان ،ج 13، ص 110

7 – محمدبن یعقوب کلینی،اصول کافی، ترجمه مصطفوی، ج3،ص 242

8 – همان، ج 3،ص50 ؛ مجموعه ورام،ج2 ،ص 208

9 – شرح صحیفه سجادیه، الهی قمشه ای، ص234

10 – ترجمه رساله حقوق امام سجاد(علیه السلام)، ص 297

11 – شرح صحیفه سجادیه، الهی قمشه ای، ص 233

منبع سایت بشارت