خانواده شیعی » زن و حجاب »

مشارکت سیاسى و اجتماعى زنان

مقدمه

یکى از مهمترین مسائل هر جامعه، رشد و توسعه اقتصادى، سیاسى، اجتماعى و فرهنگى آن مى باشد، که به لحاظ اهمیت و اعتبار خاصى که دارد، معمولا در رإس دستور کار دولتها قرار مى گیرد. جامعه انقلابى ایران نیز بخصوص با پایان یافتن جنگ تحمیلى، دوران سازندگى و رشد و شکوفایى و توسعه را آغاز نموده است. بدین لحاظ، تجهیز جامعه و افراد آن براى نیل به چنین وضعیتى یک ضرورت انکارناپذیر است. همچنین از نظر اندیشمندان اجتماعى، توسعه هر جامعه اى متضمن یک سرى مبانى، معیارها و عوال مى باشد و در این میان، حضور فعالانه افراد در صحنه هاى مختلف جامعه و به اصطلاح مشارکت سیاسى و اجتماعى آنان، از عوامل بسیار مهم و حیاتى در امر توسعه اجتماع به حساب مىآید. در جامعه ما با توجه به باورهاى اسلامى و ضرورتهاى انقلابى و مطلوبیتهاى اجتماعى، حضور مردم در تمامى صحنه ها و مشارکت آنان در ابعاد سیاسى و اجتماعى به عنوان یک عامل مهم در توسعه و سازندگى، مورد توجه بسیار است و در واقع یک وظیفه سیاسى و دینى همگانى است که کلیه اقشار جامعه اعم از مردان و زنان را شامل مى شود. و در این راستا بخصوص مسإله مشارکت سیاسى و اجتماعى زنان باید مورد بازنگرى و بررسى دقیق قرار بگیرد تا زمینه هاى اساسى مشارکت فعال نیمى از جمعیت جامعه در صحنه هاى مختلف اجتماع فراهم آید.

این مقاله سعى دارد با بهره گیرى از منابع دینى و با استفاده از دیگر منابع و نظرات و دیدگاههاى اندیشمندان حوزه علوم اجتماعى به مطالعه و بررسى عوامل موثر در افزایش مشارکت سیاسى و اجتماعى زنان در جامعه بپردازد.

کلیات

اجتماع مجموعه اى از افراد انسانى است که با نظامات، سنن، آداب و قوانین خاص به یکدیگر پیوند خورده اند. افراد انسانى که جامعه را تشکیل مى دهند دو جنس مرد و زن هستند، همانگونه که خداوند آدمى را به دو صورت مذکر و مونث خلق نمود و با قرار دادن نیازهاى طرفین در آن دو، زمینه تشکیل خانواده و تشکل اجتماعات را فراهم آورده است، از طرفى، دیگر اندیشمندان اجتماعى، انسان را موجودى مدنى الطبع و به قول ارسطو حیوان سیاسى مى دانند.(۱) استاد مطهرى در خصوص نظر اسلام در این باره مى فرماید: از آیات کریمه قرآن استفاده مى شود که اجتماعى بودن انسان در متن خلقت و آفرینش او پى ریزى شده است. در سوره مبارکه حجرات مى فرماید:(یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثى و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عندالله اتقیکم) در این آیه کریمه، ضمن یک دستور اخلاقى، به فلسفه اجتماعى آفرینش خاص انسان اشاره مى کند. به این بیان که انسان به گونه اى آفریده شده که به صورت گروههاى مختلف ملى و قبیله اى(اجتماعى) درآمده است.(۲)

با چنین تصورى از انسان، جامعه شناسان قائلند که او باید در اجتماع خویش نقش یا نقشهایى را ایفا نماید. این نقشآفرینى در جامعه مورد توجه خاص مکتب انسان ساز اسلام بوده است و این مکتب انسان را موجودى داراى مسوولیت نسبت به دیگران و جامعه معرفى مى کند و از وظایف مسلمانان مى داند. چنان که در حدیث آمده است: کلکم راع و کلکم مسوول عن رعیته.

آنچه که قابل توجه است، این است که نقشآفرینى و مسوولیت پذیرى انسان در جامعه تنها اختصاص به مردان ندارد بلکه، زنان هم در این راستا سهم قابل توجهى در اجتماع دارند. همانگونه که سیاق حدیثى که در بالا ذکر شد نیز مبین همین مسإله است، زیرا خطاب به همه مسلمانان است. حضرت امام خمینى(ره) در این خصوص مى فرمایند: زن یکتا موجودى است که مى تواند از دامن خود افرادى به جامعه تحویل دهد که از برکاتشان یک جامعه بلکه جامعه ها به استقامت و ارزشهاى والاى انسانى کشیده شوند.(۳)

بنابراین، زنان به عنوان بخش مهمى از پیکر اجتماع، حامل بار سنگین مسوولیتهاى خانوادگى و اجتماعى هستند و دوشادوش مردان مى توانند در صحنه هاى گوناگون حضور یابند. در هر جامعه اى یکى از فراگردهاى مهم، مشارکت سیاسى و اجتماعى مى باشد که آحاد مردم اعم از مرد و زن به عنوان عضو جامعه و نظام اجتماعى در آن سهیم هستند; زیرا یکى از عواملى که مى تواند نقش موثرى در فرایند توسعه و رشد یک کشور ایفا نماید، مشارکت عمومى است. به همین خاطر از نظر نظریه پردازان توسعه، مشارکت یکى از ارکان و عوامل موثر در رشد و توسعه در هر جامعه اى به حساب مى آید.

مشارکت سیاسى و اجتماعى(تبیین تئوریک)

ابتدا باید دید منظور از مشارکت سیاسى و اجتماعى چیست؟ مشارکت سیاسى و اجتماعى فرایندى است مبتنى بر حضور آگاهانه و فعال فرد به عنوان عضو جامعه و نظام، در صحنه هاى سیاسى و اجتماعى آن و ایفاى نقش یا نقشهاى اجتماعى محوله. همچنین در تبیین وضعیت مشارکت سیاسى و اجتماعى گفته اند: در یک فرهنگ سیاسى مشارکتى، اعضاى اجتماع، درصدد مى باشند که صریحا به سوى نظام، به عنوان کل و به سوى ساختهاى سیاسى و ادارى و روندها گرایش پیدا کنند.(۴)

در فرایند مشارکت سیاسى و اجتماعى اش عواملى چند موثر هستند که از جمله مى توان به میزان سواد و آگاهى مردم، سن، جمعیت، تنوع ساختارى تحرک و تجهیز اجتماعى، رشد اقتصادى، مطلوبیتهاى ملى، وحدت ملى، اطلاعات آموزش و ارتباطات اشاره نمود.(۵)

آنچه مسلم است، از آنجا که تقریبا نیمى از جمعیت اجتماعات را زنان تشکیل مى دهند، نیمى از مسوولیت مشارکت سیاسى و اجتماعى هر جامعه اى بر دوش زنان است. که ضرورت مى یابد ضمن ایفاى نقشهاى خانوادگى یعنى همسردارى، تربیت فرزندان و خانه دارى در جامعه خویش نیز حضورى فعال و موثر داشته باشند. و در نتیجه از این رهگذر مى توانند نقش مهمى در رهیافت توسعه سیاسى، اجتماعى، اقتصادى و فرهنگى جامعه ایفا نمایند.

سابقه تاریخى

مشارکت سیاسى و اجتماعى زنان، سابقه طولانى دارد، چنانکه کرارا در تاریخ اسلام به مواردى برمى خوریم که زنان بزرگى چون خدیجه کبرى(س)، فاطمه(س) دختر گرامى پیامبر(ص) و زینب دختر گرامى حضرت على(ع) و دیگر بانوان مسلمان با مشارکت فعال در صحنه هایى که ضرورت مى یافت، از طریق خطابه، مبارزه و حمایت از مقام رسالت و امامت و ولایت، نقشهاى موثرى ایفإ مى کردند.

اما در دوره هاى اخیر، بسیارى از صاحب نظران، سابقه جنبش و مشارکت سیاسى و اجتماعى زنان را از دوران انقلاب فرانسه به بعد مى دانند و ضرورت مشارکت زنان از این دوران به بعد است که شدیدا مورد توجه نویسندگان و صاحب نظران قرار مى گیرد. چنانچه المپ دوگوژ، نویسنده فرانسوى در ۱۱۶۸(۱۷۸۹) در اعلامیه حقوق زن و شهروند اعلام داشت: همچنان که زنان حق دارند که بالاى چوبه دار بروند به همین سان حق دارند که بالاى سکوى خطابه بروند.(۶)

در ایران سابقه تغییر نگرش به وضعیت سنتى زنان به اواخر قرن نوزدهم و بخصوص انقلاب مشروطیت برمى گردد. متإسفانه تا آن دوران فرهنگ مردسالارى حاکم بر جامعه سنتى ایران دیدگاهى تحقیرآمیز نسبت به زنان داشت و مجال فعالیت سیاسى و اجتماعى را به آنان نمى داد. نویسنده کتاب جامعه شناسى سیاسى، رویکردهایى چون تقید به سنتها و آداب و رسوم جامعه مردسالار، محدودیت فعالیت زنان به خانه دارى و شوهردارى را از عوامل کارآمد در وضعیت سنتى و غیر سیاسى زنان در جامعه سنتى ایران معرفى مى کند.(۷)

ضرورتها

در فرایند مشارکت سیاسى و اجتماعى زنان، توجه معقول به چند عامل مهم ضرورى مى باشد:

الف ـ زنان نسبت به مقام، موقعیت و شوون اجتماعى خود آگاهى پیدا مى کنند زیرا مسإله شناخت خود و موقعیت خویش در مکتب اسلام مورد عنایت خاصى است، به گونه اى که خودشناسى زیربناى تمامى شناختها مى باشد. استاد مطهرى در این خصوص مى نویسد: خودشناسى به معنى این است که انسان مقام واقعى خویش را در عالم وجود درک کند. بداند که او آزاد، مختار و مسوول خویشتن و مسوول افراد دیگر و مسوول آباد کردن جهان و بهتر کردن جهان است. همان طور که قرآن مى فرماید:(هو الذى انشإکم من الارض و استعمرکم فیها)(هود، ۶۱)، او است آنکه شما را از زمین بیافرید و عمران و آبادى آن را از شما خواست.(۸)

ب ـ براى خود در نظام سیاسى و اجتماعى، جامعه نقش قائل بوده و خود را عضو فعال جامعه تلقى نمایند. ماکس وبر در این خصوص مى نویسد: روابط اجتماعى زمانى خصلت جماعتى پیدا مى کند که جهتگیرى رفتار اجتماعى بر احساس همبستگى شرکت کنندگان استوار باشد.(۹)

ج ـ جنبش و مشارکت سیاسى و اجتماعى زنان وقتى به معناى واقعى کلمه ظاهر مى شود که خودجوش، رقابتآمیز، گروهى، سازمان یافته و مبتنى بر مطلوبیتهاى مناسب و خاص زنان باشد.(۱۰)

د ـ زنان نسبت به اجتماع بر حسب وظیفه، احساس مسوولیت نمایند. چنانچه حدیثى که ذکر آن رفت، به این مسأله اشاره داشت(کلکم راع و کلکم مسوول عن رعیته).

ه ـ شرایط لازم براى حضور آگاهانه و فعال در صحنه هاى مختلف اجتماعى را کسب نمایند.

با توجه به مقدمات فوق، براى افزایش میزان مشارکت سیاسى و اجتماعى زنان باید به مجموعه اى از عوامل و مسائل توجه داشت تا زنان بتوانند از آن رهگذر، حضورى مستمر و موثر در جامعه داشته و در فرایند رشد و توسعه کشور نقشآفرین باشند. به همین منظور به بحث پیرامون این عوامل و عناصر مى پردازیم.

عوامل موثر در افزایش مشارکت زنان

۱ـ مسإله مهم و قابل توجه در فراگرد مشارکت سیاسى و اجتماعى، جامعه پذیرى سیاسى است. جامعه پذیرى سیاسى فرایند مستمر یادگیرى است که به موجب آن، افراد ضمن آشنا شدن با نظام سیاسى از طریق کسب اطلاعات و تجربیات به وظایف حقوق و نقشهاى خویش در جامعه پى مى برند.(۱۱)

این فرایند، زنان را با شیوه هاى پذیرفته شده و تإیید شده زندگى سازمان یافته اجتماعى، سازگار مى کند و همچنین استعدادها، مطلوبیتهاى اجتماعى ضرورى و خصوصا نقشهاى اجتماعى را که زنان باید در جامعه ایفا کنند به آنان مىآموزد و در نتیجه آنان را مهیاى حضور در میدانهاى مختلف اجتماعى مى کند.

۲ـ آموزش، مهمترین رکن مشارکت سیاسى و اجتماعى و نهایتا توسعه یک جامعه مى باشد. کلیدىترین عنصر در توسعه یک جامعه، مردم آن جامعه یعنى مردان و زنان آن هستند که باید از فرهنگ، آگاهى و مهارتهاى گوناگون برخوردار باشند.

همچنان که(امیل دورکیم) اظهار مى دارد: آموزش، فرایندى است که زن از طریق آن شیوه هایى را مىآموزد که در اجتماع یا گروه، در زمینه هاى سیاسى، اجتماعى و فکرى داراى کارکردهایى هستند.(۱۲) آموزش چگونگى مشارکت و آگاهیهاى لازم براى زنان به وسیله رسانه هاى مطبوعاتى، صوتى، تصویرى و سازمانها، نهادهاى گوناگون و در عین حال متناسب با شرایط، استعدادها و انگیزه هاى خاص آنان باید انجام پذیرد. به خصوص آموزشهاى لازم اجتماعى باید از طریق آموزش و پرورش و آموزش عالى در قالب متون درسى و واحدهاى درسى انجام پذیرد تا زنان جامعه از همان دوران تحصیل، پیش درآمدهاى مورد نیاز براى فعالیتهاى سیاسى و اجتماعى را کسب نمایند.

۳ـ شخصیت زنان از طرف جامعه، دولت و دیگر سازمانهاى اجتماعى مورد توجه منطقى و معقول قرار گیرد و به آنها اهمیت داده شود تا صاحب شخصیت، فکر و خلاقیت شوند. اگر زنان به تناسب امکاناتى که فضاى فکرى جامعه، نظام آموزشى فرهنگ سیاسى، فرهنگ خانواده و برنامه ریزى عمومى که در اختیار آنها مى گذارد به کشف استعدادها، ارتقإ اعتماد به نفس، تفکر و عادت به فکر کردن و اعتلاى شخصیت خود بپردازند، طبیعى است که زمینه هاى مناسبترى براى مشارکت سیاسى و اجتماعى آنان فراهم خواهد آمد.

یکى از صاحب نظران در بحث از اصول توسعه سیاسى در همین راستا، فردگرایى مثبت را مطرح نموده و اظهار مى دارد: اگر افراد داراى خلاقیت، اعتماد به نفس و تفکر شوند، جامعه اى که از این نوع انسانها تشکیل مى شود، جامعه اى آگاه تر، فکورتر و متکى تر به خود خواهد بود و توسعه سیاسى زمانى میسر است که افراد(مرد و زن) یک جامعه به عنوان مهمترین واحد آن از درجه فکرى، آگاهى، تشخص و اعتماد به نفس بالایى برخوردار باشند.(۱۳)

البته باید توجه داشت که براى اینکه زنان در جامعه از شخصیت مثبت اجتماعى برخوردار شوند، لازم است که نهادها و محیطهایى مثل خانواده، گروه هم بازیها، گروه هم کلاسیها و همکاران شرایط و زمینه هاى لازم براى رشد شخصیت اجتماعى زنان را داشته باشند.

۴ـ زمینه هاى استحکام بخشیدن به هویت عمومى زنان فراهم آید. اصولا در هر جامعه اى اگر هویت عمومى آن جامعه بسیار مستحکم و قوى باشد، زن و مرد آن با علاقه به کار و فعالیت در اجتماع مى پردازند. به خصوص در میان زنان پایدارى هویت عمومى به آنان فرصت لازم براى حضور در اجتماع و مشارکت در امور سیاسى و اجتماعى فراهم مىآید و در نتیجه علاقه و گرایش زنان به فعالیتهاى اجتماعى افزایش مى یابد.

۵ـ زمینه هاى ایجاد علاقه به جامعه و به دنبال آن قانون پذیرى در میان زنان ایجاد شود. لازمه چنین وضعیتى، داشتن چند شرط است که اهم آن عبارتند از:

الف ـ نگرش آینده نگرى بر علاقه به سرنوشت آینده جامعه در زنان به وجود آید.

ب ـ هدف از زندگى هم از نظر ذهنیتها و هم از نظر عینى براى زنان روشن شود.

ج ـ تبلیغات و اقدامات ضرورى براى تقویت علاقمندى زنان به جامعه از طریق رسانه هاى نوشتارى و صوتى و تصویرى به عمل آید.

د ـ تعالیم دینى در این زمینه آموزش داده شود.

ه ـ از مکانیسمهاى تشویقى در راستاى افزایش علاقه زنان به جامعه نیز استفاده شود.

بنابراین اگر در جامعه مطلوبیتهاى فوق الاشعار، به مرحله اجرا درآیند اندیشه هاى اجتماعى زنان قوت مى گیرد و در نتیجه حضور خود در اجتماع را به عنوان یک وظیفه اجتماعى تلقى مى نمایند.

۶ـ مسإله مهم دیگر، این است که امکانات، شرایط و زمینه هاى لازم براى فعالیتهاى سیاسى و اجتماعى زنان در قالب تشکیلات سالم سیاسى، اجتماعى و فرهنگى مثل احزاب سیاسى و سازمانهاى فرهنگى، رقابتهاى انتخاباتى و وسایل و امکانات گسترش، فعالیتهاى ورزشى بانوان در ابعاد داخلى و خارجى و مسابقات فراهم آید تا روحیه جمعى زنان تقویت گردد.

همچنین ایجاد فرصتهاى مناسب براى حضور بانوان در صحنه هاى مختلف علمى و عملى مثل دانشگاهها، مراکز تحقیقاتى، کارخانه ها و سایر کارها و فعالیتهاى اجتماعى متناسب با وضعیت روحى و جسمى آنها، مى تواند انگیزه هاى لازم براى افزایش مشارکت سیاسى و اجتماعى زنان را تجهیز نماید.

۷ـ با توجه به اینکه جامعه ما یک جامعه دینى است و سیاستگذاریها، تدابیر و خطمشیها مبتنى بر مکتب انسان ساز اسلام است، استفاده از تعالیم، مبانى و اعتقادات ارزشها و اصول دینى به منظور ارائه باورهاى صحیح در راستاى فعالیت زنان در ابعاد سیاسى، فرهنگى و اجتماعى، مى تواند در افزایش مشارکت زنان در جامعه موثر واقع شود. براى این منظور استفاده از پایگاه مسجد، موعظه علما و روحانیون، گنجاندن مطالبى در کتابهاى درسى آموزش عمومى، اختصاص واحدهاى درسى در دانشگاه، بهره گیرى از تلویزیون و رادیو و افزایش آگاهیهاى دینى نهاد خانواده ضرورت فراوان دارد.

۸ـ تلاش در جهت زدودن باورهاى منفى و غلط که از زن موجودى یک بعدى، غیر اجتماعى و محصور در چهاردیوارى خانه مى سازد. متإسفانه یک سرى نگرشهاى سنتى و بى پایه و اساس در قالب شعر و ادبیات، باورهاى دینى و فرهنگى و ذهنیتهاى مردم وجود دارد که زن را ضمن اینکه پایین تر از مرد معرفى مى کند، او را موجودى مى داند که توانمندى لازم براى انجام فعالیتهاى اجتماعى و قبول مسوولیتها را ندارد.

بنابراین با چنین وضعیتى، مسإله مقابله با این باورهاى غیر منطقى و غلط بى پایه و اساس و رفع آنها از برخى باورهاى دینى، ادبیات و فرهنگ جامعه به منظور ایجاد فضاى مناسب و مساعد براى مشارکت زنان در جامعه، یک امر بسیار مهم و حیاتى به شمار مىآید.

۹ـ بسیج اجتماعى زنان. یکى از مهمترین اقدامات براى افزایش میزان مشارکت سیاسى و اجتماعى زنان در جامعه، بسیج اجتماعى آنان است. از نظر کارل دویچ، بسیج اجتماعى، روندى است که در آن مجموعه هاى عمده تعهدات اجتماعى، اقتصادى و روانى کهنه ریشه کن شده تا زنان آمادگى پذیرفتن الگوهاى جدید رفتارى و اجتماع گرایى را پیدا نمایند.(۱۴)

نتیجه گیرى

آنچه گذشت مبین این است که در صورتى که اولا زنان جامعه از خودآگاهى اجتماعى، شناخت نقش و مسوولیت خویش، ایجاد زمینه هاى مشارکت خودجوش و دیگر شرایط لازم برخوردار گردند، و ثانیا با فرایند جامعه پذیرى سیاسى زنان، آموزش آگاهیهاى ضرورى و مبنائى سیاسى و اجتماعى، توجه به شخصیت آنها، استحکام و تقویت هویت عمومى زنان، افزایش علاقمندى آنان به جامعه و قانون پذیرى، ایجاد امکانات و شرایط لازم، استفاده از تعالیم و باورهاى دینى، زدودن باورهاى منفى و غلط نسبت به زنان و بسیج اجتماعى آنان، مى توان انتظار داشت که میزان مشارکت سیاسى و اجتماعى زنان در جامعه افزایش یابد.

البته باید توجه داشت آنچه که در موثر واقع شدن این اوامر براى افزایش و گسترش مشارکت زنان در جامعه اهمیت دارد این است که ضرورت حضور فعالانه و مشارکت سیاسى و اجتماعى آنان در فرهنگ عمومى جامعه وارد شود و در قالب یک باور فرهنگى درآید و از طرف دیگر زمینه هاى انحرافات، باورهاى غلط و منفى، برداشتهاى شخصى و سلیقه اى نسبت به فرایند مشارکت سیاسى و اجتماعى زنان در اجتماع از بین برود و این مشارکت سیاسى و اجتماعى زنان در جامعه نهادینه شود.

بنابراین اگر در سایه این عوامل، میزان مشارکت سیاسى و اجتماعى زنان در جامعه افزایش یافت، با توجه به اینکه بسیارى از اندیشمندان علوم اجتماعى از جمله ساموئل هانتیگتن یکى از لوازم توسعه جامعه را مشارکت سیاسى و اجتماعى افراد جامعه مى دانند،(۱۵) پس مى توان نتیجه گرفت که افزایش مشارکت سیاسى و اجتماعى زنان به مفهوم افزایش سهم آنها در فراگرد توسعه جامعه است.

پی ‏نوشت‏ها:
 ۱ـ فاستر، مایکل ب، خداوندان اندیشه سیاسى، ج۱، ترجمه جواد شیخ الاسلامى،(تهران، شرکت انتشارات علمى و فرهنگى، ۱۳۷۳)، ص۳۵۸٫
۲ـ مطهرى، مرتضى، جامعه و تاریخ،(قم، انتشارات صدرا، ۱۳۶۴)، ص۶٫
۳ـ در جستجوى راه از کلام امام، دفتر سوم،(تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳)، ص۲۷٫
۴ـ پالمر مونتى و لارى اشترن، نگرشى جدید به علم سیاست، ترجمه منوچهر شجاعى،(تهران، دفتر مطالعات سیاسى و بین المللى، ۱۳۷۱)، ص۱۰۳ و ۱۰۲٫
۵ـ رجوع شود به کتاب نوسازى و دگرگونى سیاسى، حسین سیف زاده و توسعه سیاسى و تحول ادارى، عبدالعلى قوام.
۶ـ بشیریه، حسین، جامعه شناسى سیاسى،(تهران، نشر نى، ۱۳۷۴)، ص۲۹۰٫
۷ـ منبع پیشین، ص۲۹۱٫
۸ـ مطهرى، مرتضى، مقدمه اى بر جهان بینى اسلامى،(قم، صدرا، ۱۳۶۴)، ص۲۶۴٫
۹ـ وبر، ماکس، مفاهیم امامى جامعه شناسى، ترجمه احمد صدارتى،(تهران، نشر مرکز، ۱۳۶۸)، ص۱۰۹٫
۱۰ـ بشیریه، حسین، همان کتاب، ص۲۸۹٫
۱۱ـ قوام، عبدالعلى، توسعه سیاسى و تحول ادارى،(تهران: فومس، ۱۳۷۱)، ص۷۴٫
۱۲ـ ریتزر، جورج، نظریه هاى جامعه شناسى، ترجمه احمدرضا غروىزاد،(تهران، ماجد، ۱۳۷۳)، ص۹۶٫
۱۳ـ سریع القلم، محمود، مقاله اصول ثابت توسعه سیاسى، مجله سیاسى و اقتصادى.
۱۴ـ سیف زاده، حسین، نوسازى و دگرگونى سیاسى،(تهران: انتشارات سفیر، ۱۳۶۹)، ص۱۱۰٫
۱۵ـ هانتیگتن، ساموئل، سامان سیاسى در جوامع دستخوش دگرگونى، ترجمه محسن ثلاثى،(تهران، نشر علم، ۱۳۷۰)، ص۵۷٫
نویسنده: عنایت اله یزدانى
منبع: راسخون