مسجد و تعليم و تربيت

مقدمه

سخن گفتن پيرامون نقش مسجد در امر تعليم و تربيت و به ويژه تعليم و تربيت دينى و اسلامى و يا ارزشى و اخلاقى مستلزم توجه به چند نكته اساسى است:

1- توجه دقيق به نقش مسجد در تعليم و تربيت ابتدا مستلزم مطالعه كاركرد تاريخى و يا نگاه تاريخى به نقش مسجد در تعليم و تربيت و آموزش است. در اين مطالعه آنچه مي‌تواند مورد نظر باشد، بررسى پيشينه عملكرد مسجد به عنوان يك نهاد در كنار ديگر مكان ها جهت بهبود و پيشرفت امر تعليم و تربيت مي‌پردازيم و همچنين كمكى را كه مسجد به تعليم و تربيت، هم از حيث روشهاى مورد استفاده در آن و هم از حيث ويژگي‌هاى آموزشي در مسجد، مورد توجه قرار مي‌دهيم.

2- صحبت پيرامون مسجد و تعليم و تربيت در واقع صحبت پيرامون نقش يك مكان در امر تعليم و تربيت است. مكان مند بودن (مكانى بودن) تعليم و تربيت مذهبى يا اسلامى نيز امري است كه مي‌بايست به آن توجه گردد. آنچه در اين قسمت مهم است، بحث پيرامون ماهيت و نقش ماهوى مكانها در امر آموزش، تعريف مكان، مؤلفه‌هاى مكان و اثراتى كه نوع مكان يا مؤلفه‌هاى ويژه مكان هاى خاص بر امر آموزش (از حيث برانگيختن توقعات و انتظارات خاص در مورد آموزش و تعليم و تربيت) دارند، مي‌باشد. مسجد نيز از اين منظر مورد توجه قرار مي‌گيرد. در اين قسمت از بحث روشن مي‌نماييم كه با عنايت به ويژگي‌هاي مكانى و ماهوى مسجد چه توقعات خاصى از آن مي‌رود.

3- وقتى كه مي‌خواهيم اثرپذيرى فرايند آموزش و تعليم و تربيت را از نوع، موقعيت و مؤلفه‌هاى مكانى مورد توجه قرار دهيم، خود به خود اين سؤال پيش مي‌آيد كه (حال كه ما قابل به مكانى بودن تعليم و تربيت هستيم) آيا تعليم و تربيت دينى يا اسلامي امكان دارد يا خير؟ چرا كه اثبات امكان تعليم و تربيت اسلامى و مذهبى مقدمه‌اي براى اثبات مكان‌مند بودن تعليم و تربيت مذهبى است. بنابراين در قسمت سوم مقاله، پيرامون امكان تعليم و تربيت مذهبى و دينى و اين سؤال كه آيا اساساً تعليم و تربيت مذهبى ممكن است يا خير، به بحث مي‌پردازيم.

4- در بخش چهارم با عنايت به نتايج حاصله از بحث پيرامون مورد سه گانه فوق الذكر، به ارائه راهكارهايى جهت تصميم‌گيرى پيرامون بهره‌گيرى هر چه بهتر و مطلوبتر از مسجد در امر تعليم و تربيت اشاره مي‌نماييم. به هر حال پيدا كردن راه كارهاى مناسب جهت بهبود نقش مسجد در تعليم و تربيت مستلزم توجه به چند نكته اساسى است:

اولاً: بررسى نماييم كه كاركرد مسجد در امر تعليم و تربيت تاكنون چگونه بوده است.

ثانياً: اثرپذيرى تعليم و تربيت دينى از موقعيت مكانى مسجد چگونه است.

ثالثاً: اثبات مكانى بودن تعليم و تربيت (اثرپذيرى تعليم و تربيت از مكان مسجد) مستلزم اثبات امكان تعليم و تربيت مذهبى است.

1- پيشينه عملكرد مسجد:

گسترش اسلام بزرگترين نقش و تأثير را در پيشرفت و تحول علمى و آموزشى در جامعه عرب داراست. چرا كه اسلام مردم را به كسب دانش و فضيلت دعوت نمود و در اين زمينه آيات فراوانى نيز بر پيامبر گرامى اسلام نازل شده است. تا مقام انديشمندان، انديشيدن، علم و فضيلت را پاس بدارد. يكى از دلايل مهم بعثت پيامبر گرامى اسلام نيز تحقق مهم فوق بوده است. ربنا وابعث فيهم رسولاً منهم يتلو عليهم آياتك و يعلمهم الكتاب و الحكمة و… پروردگارا فرزندان ما را چنان شايسته گردان كه از ميان ايشان پيامبرى بر ايشان برگزينى كه آيات تو را بر آنان خواند و دانش كتاب و حكمت آموزد و…[1].

تعليم و تربيت در مجموع از مسايل واجب و ضرورى و اساسى جوامع انسانى و اسلامي شناخته شده است و آيين مقدس اسلام نيز به عنوان نظامى هدايتگر در تمام زندگى آدمي شناخته شده است و به همين خاطر تعليم و تربيت در اين نظام امرى واجب و ضرورى تلقي شده است. «انديشه آموزش در اسلام براى دعوت در رساندن پيام بر امور ديگر مقدم گرديده است. اين انديشه از همين مقطع با مسأله و عفا و ارشاد دينى در آميخت و به صورتى درآمد كه ما مي‌توانيم مسايل تعليماتى سده اول هجرى را نوعى از مواعظ دينى و تذكارهاى روحى در نظر گيريم كه هدفش آگاه ساختن مردم به احكام دين و بيان حلال و حرام و ايجاد بينش در بين مردم به احوال دنيا و آخرت و واجبات بوده است.

بنابراين شگفت‌آور نيست كه آموزش اسلامى نخستين مرحله پيدايش فعاليت خود را از مسجد به عنوان يك پايگاه تعليماتى آغاز كرد و… چندان نپاييد كه مسجد به منزله پايگاه اساسى تعليم در جامعه اسلامى درآمد، نخستين هسته دانشگاه اسلامى براين اساس شكل گرفت».[2] پس از رحلت پيامبر گرامى اسلام نيز پيروان و اصحاب او از سنت او پيروى كرده و امر تعليم و تربيت و آموزش را ادامه دادند. آنها در مسجد النبى گرد هم آمده و به آموزش ديني، اجتماعى مي‌پرداختند، و اين امر تا پايان سده اول هجرى ادامه يافت و مسجد نيز به تبع آن به منزله مكانى براى ارشاد و انجام واجبات دينى مثل نماز خواندن و توجه به مسايل و نيازهاى مردمى و اجتماعى شناخته شده بود. .

در نيمه دوم قرن هجري مسجد در حكم دانشگاهى وظيفه حراست از علوم عربى و خدمت به فرهنگ اسلامى را بر عهده گرفت و طلاب علوم دينى و اسلامى به فراگيرى فنون دانش در اين مراكز دينى و علمي پرداختند. فاصله زمانى آغاز سده دوم تا پايان سده سوم هجرى را نيز مي‌توان از درخشان ترين دوره‌هاى تعليمات مسجدى يا به عبارت ديگر عصر فعاليت آموزشى دانشگاه هاي عمومى داشت.

چرا كه دست‌آوردهاى مسلمانان در مسايل مختلف علمى و ترقيات فكرى در اين دوره از تاريخ اسلام و نيز آن قسمت از پيشرفت هاى اقتصادي، اجتماعى كه پس از استيلاى عباسيان به وجود آمد موجب تأثير قابل ملاحظه‌اى در ايجاد هوشيارى و جنبش علمى در مساجد گرديد. توجه به اجتماعات و تشكيل جلسات علمى در مساجد بزرگ و مشهور آن زمان كه بوسيله دست‌اندكاران تعليم و تربيت در آن مراكز صورت مي‌گرفت، همه دال بر بارورى فكرى و علمى قابل ملاحظه در آن دوره از تاريخ اسلام است. «در شهر مدينه علاوه بر مسجد النبي، نه مسجد ديگر نيز بود كه همه آنها با اذان بلال اقامه نماز مي‌شد…

مسجد نبوى در شهر مدينه اولين پايگاه علمى يا دارالعلم اسلامى به شمار مي‌رفت… مسجد الحرام نيز پس از فتح مكه به سال هشتم هجرت در زمينه اهداف و اغراض اسلامي مورد استفاده قرار گرفت. فعاليت هاى آموزشى در اين مسجد بزرگ اسلامى از آن زمان تا به امروز همچنان ادامه دارد. …. مساجد ديگرى چون مسجد جامع بصره، مسجد جامع كوفه، مسجد جامع فسطاط، مسجد الاقصي، جامع اموى دمشق، جامع زيتونيه، جامع قيروان و… از جمله مساجدى هستند كه در بلاد اسلامى در امر تعليم و تربيت فعال هستند».[3]

تأكيد بر واجب و فريضه بودن طلب علم «طلب العلم فريضه على كل مسلم و مسلمه» و تأكيدى كه به آموزش ديگر مسلمانان (بندگان خدا) توسط علماى اسلام شده است. «زكاة العلم ان يعلمه عبادلله»[4] و اين تأكيد كه «الحكمة ضالة المؤمن، فاطلبوها»[5] همه دال بر ضرورت وجود مكاني به نام مسجد براى امور فوق مي‌باشد. بر اين اساس مي‌توان به اين نكته نيز اشاره نمود كه اسلام ضمن تأكيد بر اصل آموزش و تعليم و تربيت، به آموزش خاص و ويژه‌اى كه با آموزش هاى متعارف موجود در جامعه اعراب متمايز بود، توجه و اشاره داشت.

به عبارت ديگر مسجد مكانى براى آموزش آنچه كه اسلام مي‌پسنديد: «آموزش در مسجد با آنچه كه به صورت اجتماعات در ميان اعراب حاكم بود، تفاوت داشت. اعراب درروزگار جاهلى خويش با اجتماعاتى كه هدف آن فراگيرى دانش بود، آشنايى نداشتند و آگاهى آنان از پديده‌هاي فكرى و كوشش در اين زمينه به اجتماع در بازارهاى موسمى و ادبى محدود بود، آن هم براى فخرفروشي، استماع شعر، ايراد سخنان فصيح و قصايد دل‌انگيز….[6]

پيامبر گرامى اسلام (ص) نيز در توصيه به اباذر و در بيان ويژه بدون آموزش در مساجد مي‌فرمايد: «…. يا اباذر كل جلوس فى المسجد لغو الا ثلاثه: قراه مصل او ذاكرو الله تعالى او سايل من علم»[7] اى اباذر هرگونه توقفى در مسجد لغو و بيهوده است مگر براى سه گروه: كسى كه پس از نماز به تلاوت قرآن مي‌پردازد آنكه سرگرم ذكر و ياد خدمت و كسى كه به مباحثه علمى مشغول است. به هر حال مسجد به عنوان مكانى جهت اشاعه فرهنگ غنى اسلامى و تعليم و تربيت مكانى تلقى مي‌شد كه آموزش هاى خاص و ويژه در آن ارائه مي‌شده است.

خاص از آن جهت كه ماهيت آنچه كه در مساجد آموزش داده مي‌شد، هم به لحاظ عقلانى و ماهوى و هم به لحاظ مشروعيت و مقبوليت متفاوت از آن چيزى بود كه خارج از مسجد آموزش داده مي‌شد. علاوه بر سواد‌ آموزى در مسجد، آموزشهاى ديگر نيز در مساجد عرضه مي‌شد. يكى از اين آموزش ها، آموزش علوم دينى و آموزش قرآن و احاديث بوده است. «اولين كتابى كه انديشه مسلمين را به خود جلب كرد و مسلمين در پى تحصيل آن بودند، قرآن بود و بعد از آن احاديث بوده است».[8]

علوم غير دينى در مساجد آموزش داده مي‌شد از جمله عمومى چون شيمي، تاريخ و… «پيامبر شبها تا دير وقت پيرامون تاريخ بنى اسرائيل براى ما سخن مي‌گفت و…»[9] در زمينه علوم ديگر نيز همچون پزشكى آموزش هايى در مساجد انجام مي‌گرفت. «در زمينه تحصيل پزشكى هم گفته‌اند كه عبداللطيف بغدادى در الازهر روزها تدريس مي‌كرد و در نيم روز پزشكى مي‌گفت».[10] علاوه بر موضوعاتى كه به طور خاص و ويژه در مساجد آموزش داده مي‌شد (آموزشهايى كه از اختصاصات مساجد به شمار مي‌رفتند) مساجد به لحاظ روشهايى كه براى آموزش مورد استفاده قرار مي‌دادند نيز از ويژگى و اختصاصاتى برخوردار بودند. ما در اين قسمت به اختصار به روشهايى كه در مساجد مورد استفاده قرار مي‌گرفتند و همچنان نيز مورد استفاده‌اند اشاره مي‌نمائيم.

1- تلاوت و خواندن قرآن:

تلاوت و خواندن قرآن نخستين و ساده‌ترين روشى بود كه پيامبر اسلام از مسجد آغاز كرد. پيامبر اسلام از طريق تلاوت قدرت قرآن هم به ابلاغ رسالت مي‌پرداخت و هم به دعوت مشركين به اسلام توجه داشت. «نخستين و ساده‌ترين روشى كه پيامبر اسلام دنبال مي‌كرد همان خواندن آيات بود بدون اينكه به شرح مبسوط و تفسير آن بپردازد،‌ تلاوت آيات الهى سخت شنونده را تحت تأثير قرار مي‌داد. اگر چه شنونده از مخالفان پيامبر بود. مشركان مكه به همين خاطر نقشه‌هاى متعددى كشيدند تا مردم را از شنيدن و استماع آيات الهى كه توسط پيامبر اسلام و همراهان او قرائت مي‌شد، باز دارند».[11]

2- خطابه و موعظه:

روش سخنرانى يا خطابه از قديم الايام حتى قبل از اسلام نيز به عنوان يكى از فنون و توانمندي‌هاى افراد به شمار مي‌رفت و حتى در بسيارى حالات شرط ارتقاء اجتماعى و سياسى شناخته مي‌شد. اين روش نيز در ظهور اسلام و نشر و گسترش آن نقش بسيارى ايفا كرده است. و بعد از ظهور اسلام و براى نشر تعاليم الهى و دينى بسيار مورد توجه بوده است. پيامبر گرامى اسلامى نيز براى اندرز مردم و براى موعظه آنها به مسجد مي‌رفت و از روش خطابه و موعظه مردم را پند و آگاهى مي‌داد.

3- پرسش و پاسخ:

پرسش و پاسخ نيز روشى خاص براى نشر تعاليم اسلامى در مسجد به شمار مي‌رفت. «… پيامبر اسلام در جلسه مسلمانان حاضر مي‌شد و آياتى را كه شبانگاه بر وى نازل مي‌شد، براي مردم تلاوت مي‌كرد و تا طلوع آفتاب با آنان به بحث و گفتگو و پرسش و پاسخ مي‌پرداخت».[12] به هر حال مساجد از آغاز شكل‌گيرى به صورت مراكزى براى آموزش دينى عمل كرده‌اند و اين آموزش هم نقش تعليمى (آموزشي) داشت و هم نقش تربيتى (پرورش شخصيت اخلاقى و اجتماعي و….) اين آموزش ها صرف‌نظر از محتوا و شكل و روشى كه به خود اختصاص داده بودند، زمينه ايجاد نوعى هويت را در مسلمانان فراهم مي‌كردند.

و به همين دليل مسجد به لحاظ جامعه شناختي، سياسي، نظامي، فرهنگى و دينى به عنوان نهادى بسيار مهم در خدمت بهبود شرايط مسلمين عمل كرده است. چنانچه در مقدمه نيز متذكر شده‌ايم بعد از ذكر پيشينه كاركرد مساجد از صدر اسلام تاكنون (البته به انحصار) مي‌خواهيم ماهيت آموزش در مساجد و يا ماهيت كاركرد و نقش مساجد در امر تعليم و تربيت را به اعتبار نوع، ماهيت و مؤلفه‌هاى خاص مكانى مساجد مورد بررسى قرار دهيم، كه در ادامه به آن مي‌پردازيم.

2- مكان (نقش ها، هويت و مؤلفه‌هاى آن):

در اين قسمت با عنايت به تذكرى كه در مقدمه داده‌ايم، پيرامون نقش مسجد به عنوان يك مكان در امر تعليم و تربيت صحبت خواهم رد و در اين راستا و قبل از ورود به نتيجه‌گيري جهت تبيين نقش مكانى مسجد در امر تعليم و تربيت كلان، لازم مي‌دانم نكات مهم و اساسى مربوط به ماهيت، نوع،‌ ويژگي‌ها و مؤلفه‌هاى يك مكان را به طور كلى مطرح نمايم و پس از طرح مسايل فوق، به ويژگي هاى مسجد در امر تعليم و تربيت و توقعات خاصى كه از آن مي‌رود، اشاره مي‌نمايم. جامعه شناسان و روانشناسان براى مكان ويژگي‌ها، شاخصه‌ها و مؤلفه‌هايى را قايل هستند كه آن مكان را از ديگر مكانها متمايز مي‌سازد.

به ديگر معنى هر مكانى به اعتبار نوع، ماهيت، مؤلفه‌ها و فعاليت هايى كه در آن انجام مي‌گيرد، از ديگر مكانها تمييز داده مي‌شود و بر همين اساس توقعات مربوط به آن مكان نيز نسبت به ديگر مكانها متمايز جلوه مي‌كند. يك مكان مركزى است براى كنش و واكنش و ابراز ظهور انگيزه‌هاى مختلف و موقعيتى است كه ما در آن و به واسطه آن معنايى را براى خود پيدا مي‌كنيم به لحاظ جامعه‌‌شناختى مكانها در معنى بخش و هويت بخشى به آدميان مؤثرند به ديگر عبارت يكى از كاركرده اى مكانها يعنى بخشى به زندگي و تجارت آدمى است.

«…. يك مكان مركز كنش و انگيزه است كانونى است كه ما حوادث معني‌دار وجود خود را در آن تجربه مي‌كنيم. در واقع رخدادها و كنش ها تنها در زمينه مكان هاى خاص با اهميت هستند متأثر از هويت اين مكانها هستند هر چند به نوبه خود نيز بر آن تأثير مي‌گذارند مكانها در ساختارهاى انگيزش، آگاهى و تجارب انسان ادغام مي‌شوند».[13] به نظر من لاكرمن (ررچذژحدس ذ) اين مكانها هستند كه رخدادها و كنشهاى آدميان را با معنى مي‌سازند و اگر براى مكانها اهميت را قايل نشويم، در واقع يكى از زمينه‌هاي مشروعيت بخشى به كنش هاى آدميان را ناديده گرفته‌ايم.

اين به اين معنى است كه انسانها به خاطر قرار نگرفتن در بعضى موقعيت ها از بعضى واكنش هاى سازنده و مؤثر بر زندگى خود محروم مي‌مانند. بنابراين وجود مكان يعنى وجود و ظهور واكنشى خاص در افراد به اين اعتبار ما براى مسجد به عنوان يك مكان خاص نيز مي‌توانيم اين فايده را قائل شويم كه با حضور در مسجد بسيارى از واكنش ها و رفتارهاى مطلوب مي‌تواند متجلى شود. پس فايده مسجد به عنوان يك مكان در اصل ظهور يك واكنش و رفتار است نه در كيفيت آن لزوماً.
بنابراين در تعليم و تربيت اسلامى به طور كامل ما به بعضي واكنش ها و رفتارها در دانش‌آموزان نياز داريم كه نمي‌توانند تنها در مدارس رخ بدهند بلكه در مساجد است كه به اعتبار ماهيت و جوهر مكانى آنها، آن رفتارها (چه در حيطه عمل و چه حيطه فكر) ظاهر مي‌شوند. بنابراين نقش مسجد نقش تكميلى و ايجادى در بعد ايجاد و تقويت  رفتارهاى مطلوب است،‌ نه صرفاً نقش تثبيت رفتارهايى كه در مدرسه رخ مي‌دهند.

رلف (خ ذ ر ت) در بيان جوهر و معناى اصلى مكان مي‌گويد: «جوهر و معناى اصلى مكان از كاركرده ايى كه مكانها اعمال مي‌كنند، از اجتماعى كه آنرا اشغال مي‌كند،‌ و از تجارب مصنوعى و پيش پا افتاده بدست نمي‌آيند. خود مكان در هدفدارى ناخودآگاهانه‌اي نهفته است كه مكانها را به مثابه مراكز بنيادى تجارب و آگاهى انسانى تعريف مي‌كند. براى هر كس پيوند و آگاهى عميق نسبت به مكان هايى كه در آن تولد يافته و رشد كرده است. يا هم‌اكنون در حال زندگى كردن است، وجود دارد. اين پيوند منبع اصلى هويت و امنيت فردى و فرهنگى است. به به زعم گابريل مارسل، يك فرد جدا از مكان نيست و او همان مكان است».[14]

به هر حال به زغم رلف آنچه مهم است كاركرد، وظايف و فعاليت هايى كه در يك مكان انجام مي‌گيرد، نيست بلكه اصل وجود خود مكان است. مكانى كه افراد در آن متولد شده‌اند با آن روبرو مي‌شوند و زندگى مي‌كنند. هويت فردى با هويت مكانى مورد نظر پيوند مي‌خورد. افراد خود را در كنار مكان هاى خاص حس مي‌كنند هرگاه بخواهند از هويت خود سخن بگويند، ناخودآگاه از تجاربى صحبت مي‌كنند كه در يك مكان رخ داده است. بنابراين اصل وجود مكان نيز در كنار فعاليت هاى موجود در آن مهم مي‌نماياند.

در زمينه تعليم و تربيت اسلامى نيز صرف نظر از كاركرده اى تكميلى و تثبيتى مساجد، اصل حضور و وجود فيزيكى و كالبدى به مكانى به نام مسجد مهم مي‌نماياند. مسجد در اين زمينه و معني در هويت‌بخشى به فرد و معنا بخشى به تجارب او مؤثر است. از ديگر ويژگي‌هايى كه براى مكان مسجد مي‌توانيم در نظر بگيريم اين است كه مسجد به عنوان يك مكان از دو جلوه و ناحيه متفاوت برخوردار است. به عبارت ديگر دو گونه رفتار مي‌تواند در اين مكان ويژه متجلى شود كه در امر تعليم و تربيت و جهت‌دهى رفتارهاى فردى و جمعي افراد بسيار مؤثر است.

ناحيه جلويى و ظاهرى مسجد كه در آن رفتارها و اعمال و روابط پسنديده دينى و مذهبى و مقبول شرع و دين رخ مي‌نمايد و ناحيه عقبى و يا پنهان كه طى آن رفتارهاى شخصي، غير جمعى و كنترلى رخ مي‌دهد، هنگامى كه انسانها به صورت جمع در حال برگزارى مناسك و انجام فرايض هستند، رفتارهاى جمعى و مقبول و عمومى ظاهر مي‌شود و هنگامى كه انسانها به صورت غير جمعى و به صورت فردى در مسجد ظاهر مي‌شوند خود به خود به محاسبه كنترل و بررسى رفتارهاى مشخصى و فردى مي‌پردازند.

ويژگى مسجد به عنوان يك مكان در مقابل ديگر مكانها اين است كه مسجد ماهيتاً علاوه بر اينكه محلي براى تجمع و همبستگى جمعى است و انسانها با حضور جمعى در آن به همبستگى رفتارهاي جمعى مي‌انديشند، همچنين ماهيتاً و به طور مكانى و موقعيتى و با عنايت به نگاه خاص فردى كه در آن مكان حاضر مي‌شود به آن مكان، خود به خود فرد را به درون خود ارجاع داد و آنچه را كه در جمع از طرح آن پرهيز مي‌كرد، در حالت انفرادى به طرح آن مي‌پردازد و اين طرح موضوعات و مسايل رفتارى و فكرى فردى بيشتر حالت اصلاح كنندگى و ترميمى و كنترلى دارد.

بر اين اساس مي‌توانيم بپذيريم كه هم حضور جمعى در مسجد مي‌تواند رفتارهاى مطلوب جمعى را در ما برانگيزاند و هم حضور فردى مي‌تواند چنين تأثيرى را به جاى بگذارد. در حالى كه ديگر مكانها ممكن است يكى از اين حالات تأثيرى را به جاى بگذارند. حضور در مكان مدرسه، ماهيتاً و با لحاظ موقعيتى كه دارد،‌ حضور جمعي است و اثرات احتمالى تنها با  حضور جمعى معنادار مي‌شود در حالى كه مدرسه جايي نيست كه افراد بخواهند به طور انفرادى در آنجا حاضر شوند و به فعاليت بپردازند. بر همين اساس از اختصاصات مساجد در مقابل مدارس اين است كه مدارس بيشتر به رفتارهاي جمعى توجه دارد در حالى كه در مساجد امكان بروز رفتارهاى جمعى (موقع حضور در جمع) و فردى (حضور انفرادي) وجود دارد.

كافمن (kafman) در اين رابطه مي‌گويد: «مكانها داراى ناحيه جلو و عقب هستند نواحي جلو (foront region) براى نمايش و تظاهر عمومى به كار مي‌آيد و ناحيه عقب (back region) براى دسترسى عمومى نيست. ناحيه جلو جايي است كه اجرا محقق مي‌شود. جايى كه قواعد رفتارى مقبول و درست و روابط رسمى برقرار است. مردم تا آنجا پيش مي‌روند كه مطمئن شوند كنش هاى آنها با استانداردهاى مورد قبول اجتماعى سازگار است. برعكس نواحى عقب جايى است كه مرزبندي‌هاى رسمى به طور موقت كنار مي‌روند و خود اظهارى يا (self- expressive) بدون ملاحظه هنجارهاى مسلط بر رفتار جمعى اعمال مي‌شود».[15]

به هر حال براى مساجد نيز به عنوان يك مكان مي‌توانيم نقش دوگانه‌اى را قائل شويم و نقش اول كمك به اصلاح و انجام رفتارهاى جمعى افراد است كه در اينجا مشترك با مدرسه است. چرا كه افرادى كه در مساجد گرد هم مي‌آيند، از طريق دين و آيين‌ها و مناسك جمعى به هم متصل مي‌شوند. چرا كه عقايد مذهبى دروني‌اند و نياز به آيين‌ها و شركت در مناسك را ايجاد مي‌كنند. افراد با مشاركت در اين مراسم و انجام اين فعاليت ها هويت جمعى خود را سامان مي‌دهند. «…افراد با شركت در مناسك جمعى عقايد مذهبى خود را درونى شده مي‌يابند و در اين مراسم و حضور حس هم بستگى گروهى تثبيت و ارتقاء مي‌يابد».[16] البته نكته مهم اين است كه ما دين و مذهب را به ماهيت روابط و نهاده اى اجتماعي مربوط بدانيم.

در اين صورت كاركرد اصلى دين تنظيم نيازها و كنش هاى انسانى از طريق اعتماد به امر مقدس و اتصال افراد از طريق آيين‌ها و مناسك جمعى به گروه است. به هر حال مسجد مي‌تواند به ايجاد و تقويت رفتارهاى مقبول كمك نمايد. رفتارهايى كه ممكن است انجام آن در مدارس معمول باشد، در مسجد ممكن است پسنديده نباشد. بنابراين كاركرد مهم مساجد،‌ايجاد تمايز بين رفتارهايى است كه در مدارس رخ مي‌دهند با رفتارهايى كه در مساجد قابل قبولند. به عبارت ديگر براى ظهور و تجلى بعضى رفتارها لاجرم به موقعيتى مكانى به نام مسجد نياز است.

از ديگر ويژگي هاى مكان اين است كه مكانها احساس تعلق و احساس درونى بودن انسانها را به خود جلب مي‌كنند. مكانها به انسانها حص تعلق خاصى نسبت به خود مي‌دهند و اين حص تعلق خود به خود منجر به بروز رفتارها و واكنش هاى خاص مي‌شود كه مي‌توان در امر تعليم و تربيت و به خصوص تعليم و تربيت دينى و اسلامى (با عنايت به وجود مكانى به نام مسجد) از آنها بهره برد.

پيتر برگر (peter berger) در اين ارتباط مي‌نويسد: «…مي‌توان به سه سطح از احساس تعلق و درونى بودن انسانها به مكان را برشمرد: 1- رفتارى (behavioural) درونى بودن رفتارى به حضور فيزيكى در يك مكان مربوط است. 2- عاطفي (emotive) درونى بودن عاطفى متضمن مشاركت عاطفى و احساس تعلق نسبت به آن مكان است. 3- شناختى (cognitive) درونى بودن وجودي- شناختى به تعهد ناخودآگاه و كامل يك فرد به مكان مربوط مي‌شود».[17] البته اين نگاه از درون به مكان است. برعكس در نگاه از بيرون به مكانها، مكانها در بهترين حالت زمينه فعاليت هاى بدون احساس‌اند و تنها به وسيله صفات حضورشان قابل تفكيك هستند. بنابراين مكانها هم موجبات تعلق رفتارى افراد را فراهم مي‌‌كنند.

يعنى افراد به واسطه حضور فيزيكى و مستمر در آن مكانها كم‌كم نسبت به انجام رفتاري خاص و سپس حضور در مراكز خاص احساس تعلق مي‌كنند. مساجد نيز مي‌توانند (بايد) اين حس را به افراد منتقل نمايند كه افراد براى انجام بعضى رفتارها و اعمال به حضور در مساجد راغب شوند. درونى بودن عاطفى نيز چنانچه گفته شد، تضمين مشاركت عاطفى و احساس تعلق به آن مكان است. اينكه مسجد مكانى براى ابراز احساسات و عواطف درست باشد خود موجب احساس تعلق عاطفى در افراد مي‌شود. چنانچه سينما به عنوان يك مكان احساس تعلق عاطفى افراد را به خود جلب مي‌كند،‌ مسجد نيز مي‌بايست اين گونه باشند.

تعلق شناختى نيز چنانچه گفته شد، يعنى درونى شدن شناخت فرد از وجود خودش. هرگاه فردى وارد مكان خاصى شود، به طور ناخودآگاه شناخت از خود را با ويژگي هاى آن مكان پيوند مي‌زند. آنگونه كه مكان را مي‌بيند،‌خود را مي‌بيند. اين نكته قابل توجه است كه از وظايف مكانهاى تربيتى و آموزشى از جمله مدارس، كمك به رشد و هدايت رفتاري، عاطفى و شناختى افراد است. همان گونه كه مدارس مي‌توانند به لحاظ رفتاري، عاطفى و شناختى احساس تعلق افراد را به خود پديد آورند، مساجد نيز مي‌توانند هم در تكميل اين رفتارها، عواطف و شناخت ها (در كنار مدارس) مؤثر باشند و هم در جهت تقويت رفتاري، عاطفى و شناختى افراد مؤثر باشند. تأكيد بر اين نكته نيز لازم است كه هويت هر مكانى به هر حال به سه عنصر مهم بستگى دارد.

«1- استقرارگاه فيزيكى مكان، كه همان مؤلفه فيزيكى آن است و آن چيزى است كه ساخته دست بشر است. 2- فعاليت هاى مكان،‌كه مي‌توانند فعاليتهاى اجتماعي، فردي، طلاق، ديني، مخرب و …. باشند. 3- معناي مكان، كه خصلت انگيزه‌ها انساني‌اند و مي‌توانند تغيير يابند».[18] اينكه موقعيت فيزيكى مكانها از جمله مساجد چگونه باشد و چگونه ساخته شده باشند، حتى نماى ظاهرى و معمارى آن، اندازه و ابعاد آن، قدمت و اصالت آن و… مي‌توانند نقش مؤثرى در شكل‌گيرى رفتار خاص در افراد و احساس تعلق افراد به آن داشته باشد. انسانها به لحاظ زيبايى شناسى به جلوه‌هاى خاص كه حاوى معانى خاص‌اند و ريشه در سمبل ها، نمادها، فرهنگ و تمدن و آداب و رسوم قومى كه در آن زندگى مي‌كنند، دارند، تعلق خاصى نشان مي‌دهند.

گاهى صداى يك ناقوس يا گلدسته‌هايى كه بر آن اذان گفته مي‌شود، حس خاصى را در فرد بر مي‌انگيزاند كه به لحاظ كالبدشناسى و معمارى مي‌توان به اثرات مثبت آن توجه خاصى نمود. از اختصاصات مساجد به عنوان يك مكان انجام فعاليت هاى خاص در اين مكان است. چنانچه در پيشينه مسجد گفته شده مساجد فعاليت هاي ويژه‌اى را مي‌طلبند كه بعضاً در ديگر مراكز و مكانها همچون مدارس جاى طرح و انجام آنها نيست. بنابراين مدارس بايد براى آن دسته از فعاليت هايى كه در خور مسجد است، موقعيتى خاص را فراهم نمايند تا فعاليت هاى مورد نظر در آن موقعيت انجام پذيرند. اين موقعيت همان مسجد است. به عبارت ديگر براى مساجد بايد فعاليت هاى انحصارى در نظر گرفت.

فعاليت هايى كه در انحصار مساجد باشند. بر همين اساس مي‌توانيم بگوييم كه تجربياتى كه در مساجد رخ مي‌دهند، معناى ويژه و خاصى را دارند كه ديگر مكانها آن معانى را ندارند. چرا كه بعضى از فعاليت ها منحصراً در مساجد انجام مي‌گيرند، ما بايد از بعضى فعاليت هاى تربيتي- آموزشى را به مساجد (با همان ويژگي‌هاى محلي- كالبدي) بكشانيم. نه اين كه صرفاً موقعيتى را به نام نمازخانه در مدارس ايجاد كنيم. لاكرمن (lukermann) به شش مؤلفه اصلى مكانها اشاره دارد كه در تبيين جايگاه خاص مسجد نيز مي‌تواند منظور ما را روشن‌تر نمايد. «…. براى مكان مي‌توان شش مؤلفه اصلي را در نظر گرفت:

1- مفهوم موقعيت نسبى (location) مكانها با ساير اشياء و مكانها مرتبط‌ اند. موقعيت را بايد بر اساس ويژگي ها درونى استقرارگاه و پيوند بيرونى آن با ساير موقعيت ها توصيف كرد. مكانها برخوردار از يك گسترش فضايى و يك عنصر درونى و بيروني‌اند.

2- مكانها تركيبى از عناصر طبيعى و فرهنگي‌اند. هر مكانى نظم و منظر خود را داراست كه آن را از مكان ديگر متمايز مي‌سازد. اين بدان معناست كه هر مكانى وجود خاص خود را داراست. مكان تنها ناظر بر جايى خاص نيست. مكان عبارتست از موقعيت به اضافه محتوايى كه در آن جا گرفته است.

3- اگرچه هر مكانى منحصر به فرد است اما توسط نظامى از تعامل هاى فضايى به يكديگر مربوط مي‌شوند.

4- مكانها، استقرار مي‌يابند (localized) و جزيى از نواحي وسيعتر هستند.

5- مكانها در حال ظهور و شدن‌اند با تغييرات فرهنگى و تاريخى عناصر نو اضافه و عناصر قديمى محو مي‌شوند. مكانها واجد مؤلفه تاريخي‌اند.

6- مكانها داراى معنا بوده و به وسيله عقايد انسانى تشخيص مي‌يابند».[19]

اينكه مكانها را برخوردار از يك گستره فضايى بيرونى و يك عنصر درونى بدانيم، و به ارتباط بين مكانها با هم اشاره مي‌نمايم، به اين معنى است كه مسجد نيز به عنوان يك مكان لاجرم از عنصر درونى (مختص به خود) و از فضايى بيرونى برخوردار است. يعنى هم مختصات مربوط به خود را دارد و هم ارتباط با ديگر عناصر بيرونى و ديگر مكانها دارد، كه خود دال بر نقش مسجد در ارتباط با ديگر مكانها از جمله مسجد است و گفته شده كه مكانها ناظر بر جايى خاص نيست بلكه عبارت است از موقعيت به علاوه محتوايي كه در آن جا گرفته است و مي‌توانيم براى مساجد نيز محتوايى را در نظر گيريم.

به عبارت ديگر كمك مسجد به تعليم و تربيت كمك محتوايى مي‌تواند باشد نه صرفاً در اختيار گذاشتن جا يا فضاى كالبدى براى مدارس و يا انجام بعضى فعاليت هاى لازم براي مدارس. اينكه مكانها در حال ظهور و شدن‌اند و با تغييرات فرهنگى و تاريخى عوض مي‌شوند و عناصر قديمى محو مي‌شوند به اين معنى است كه مساجد نيز كاركرد تاريخى دارند و يا به عبارت ديگر كاركرد آنها جنبه تاريخى به خود مي‌گيرند. با بروز تحولات پيراموني و با عنايت به تعامل مكانها با يكديگر و از جمله تعامل مسجد با ديگر مكانها مي‌توان انتظار داشت كه با بروز تحولات نو در جامعه كاركرد مساجد نيز نو شود.

با ايجاد تحول در ساختار ثابت و لايتغير كاركرد مساجد و جهت‌دهى آن به سمت فعاليت ها و محتوايى نو ظهور و متنوع مي‌توان جايگاه مناسب‌ترى را براى مساجد در نظر گرفت. تنوع فعاليت ها و محتواى فعاليت هاى مساجد يعنى در نظر گرفتن فعاليت هاى اجتماعي، سياسي، فرهنگي، علمى و آموزش آن هم به صورت متحول و متنوع و متغير. قبل از انقلاب اسلامى و پيروزى آن، مساجد با بروز تحولات و تغييرات در جامعه كاركرد متغيرى پيدا مي‌كند و اين خود دليل ارتقاء جايگاه مساجد بوده است.

بنابراين نقش مسجد به عنوان يك مكان در امر تعليم و تربيت به ويژه تعليم و تربيت اسلامى را مي‌توان از زواياى مختلف مورد توجه قرار داد و آنچه كه در اين بررسى مهم است توجه به ماهيت، نوع، جوهر و كاركرد مكانها به خصوص مكان مسجد است. هر نقشى را كه براى مسجد در ارتباط با تعليم و تربيت و مدارس مي‌‌خواهيم متصور شويم لاجرم به ماهيت، جوهر، كاركرد محتوايى مكان مسجد مربوط است. چرا كه مكانها از هم متمايز هستند و اين تمايز را بايد ناشى از ماهيت و جوهر و كاركرد محتوايى آن مكانها داشت.

مي‌توانيم اذعان داريم كه مساجد به عنوان يك مكان هم به لحاظ مؤلفه‌هاى خود (به عنوان موقعيت نسبي، تركيب عناصر طبيعي و فرهنگي، منحصر به فرد بودن، در حال ظهور و شدن بودن و معنادارى ويژه تجربيات موجود در آن) و هم به لحاظ كنش و واكنشى كه در آن انجام مي‌گيرد، و هم به خاطر نقش هويت‌بخشى به افراد حاضر شود نه در آن مكان و همچنين ايجاد حس تعلق رفتاري، عاطفي و شناختى افراد نسبت به خود (مسجد) و هم بر اساس استقرارگاه فيزيكى و كالبدى خود، مي‌توانند نقشهاى مفيدى را چه تكميلى و چه تثبيتى در رابطه با مدارس و تعليم و تربيت ايفاء نمايند. كه ما در بخش پيشنهادها به تفكيك به آنها اشاره مي‌كنيم.

3-امكان تعليم و تربيت دينى (اسلامي)

چنانچه در مقدمه متذكر شده‌ايم وقتى اثرپذيرى آموزش و تعليم و تربيت را از نوع، ماهيت و مؤلفه‌هاى مكانى مورد بحث قرار داديم و وقتى كه مسجد را به عنوان يك مكانى براي تعليم و تربيت آن هم تربيت اسلامى (كه بخشى از رسالت مدارس نيز مي‌باشد) در نظر مي‌گيريم، مي‌بايست خود به خود به اين سؤال نيز پاسخ دهيم كه آيا اساساً تعليم و تربيتى كه قرار است در مسجد انجام گيرد، كه آن را تعليم و تربيت مذهبى و اسلامى مي‌ناميم، به لحاظ فلسفي،‌ منطقى و عملى امكان‌پذير است يا خير؟ به عبارت ديگر آيا امكان تعليم وتربيت دينى و اسلامى از نوع امكان فلسفى است يا منطقى و يا عملي؟ پاسخ به اين سؤال اساسى است كه ما را جهت تعيين جايگاه و اهميت و نقش مكانى مسجد در امر تعليم و تربيت رهنمون مي‌شود.

چرا كه اثبات امكان تعليم و تربيت مذهبى و اسلامى مقدمه‌اي براى اثبات مكانمند بودند تعليم و تربيت اسلامى است. در واقع تبيين جايگاه مسجد به عنوان مكانى در عرض ديگر مكان هاى آموزشى مستلزم تبيين اصل امكان تعليم و تربيت اسلامى و نوع و ماهيت امكان فوق است. چرا كه بر اساس نتايجى كه از بحث امكان تعليم و تربيت به دست مي‌آوريم مي‌توانيم توقع و انتظار خاصى از مكان مندى تعليم و تربيت اسلامى و نقش مسجد در امر فوق داشته باشيم. بنابراين لازم مي‌دانيم در اين قسمت از بحث به امكان تعليم و تربيت مذهبى و دينى به طور كلى و با عنايت به تعليم و تربيت اسلامى بپردازيم.

تعليم و تربيت مذهبى و دينى معمولاً به فعاليت هايى اشاره دارد كه موجبات پرورش ايمانى و دينى (falith nurturing) افراد را در يك اجتماع مؤمن و ديندار فراهم مي‌كند. به خصوص فعاليت هايى كه به وارد ساختن يا آشنا كردن (initation) كودكان و جوانان به هسته اصلى معرفت به ايمان و عقايد ايماني، سنتها، اعمال ديني، توجه به مسائل اخلاقي، درك چگونگى ارتباط آن با ديگر سنتهاي مذهبى و درك نحوه پاسخگويى آن به تعهدات قانونى و مدني، كمك مي‌نمايند.

تعليم و تربيت مذهبى و دينى هم به عنوان ابراز ايمان (expression of faith) مورد توجه است و هم به عنوان وارد شدن در ايمان (initation into faith) هدف تعليم و تربيت دينى كمك به تحقق رابطه انسان و درك ماهيت الهى خود است. اينكه از ايمان اسلامى صحبت مي‌كنيم يعنى از رابطه انسان خاص با ماهيت و هويت الهى كه او به واسطه دين و مذهب احساس مي‌كند، سخن مي‌گوييم، و بر همين اساس نظام‌هاى تربيتي مختلف دنيا مي‌توانند الگوى خاصى را براى تعليم و تربيت دينى خود تدوين نمايند.

يكى از وظايف اوليه تعليم و تربيت دينى و مذهبى صرفاً پرورش پيروان مذهبى نيست، بلكه كمك به دانش‌آموزان است تا آنها بتوانند سؤالاتى را درباره ماهيت خود، هويت خود، ارزش هاى زندگي، تعهدات خود، طرح نمايند و پاسخ دهند. ارزش مطالعه مذهب از نقطه نظر تربيتى همان ايجاد بصيرت و بينشى است كه مذهب در زندگى آدمى فراهم مي‌‌كند. كه همان ايجاد معنى (meaning- making) در زندگى افراد است.

اين بينشها و بصيرتها البته قابل انتقال به زندگى ديگر دانش‌‌آموزان نيز مي‌باشد، آن هم در مواردى كه دانش‌آموزان بخواهند پيرامون معنى و هويت زندگى خود تحقيق كنند و بخواهند هوشياري انتقادى خود را بهبود بخشند، خودآگاه (self- awareness) خودشناس(self- knowledge) شوند و بخواهند مهارت هاى ضرورى براى تغيير مسائل و تجربه‌هاي شخصي، اجتماعي، اخلاقى و مذهبى و روحى را به دست آورند. به طور خاص اين بينش ها مي‌توانند به ايجاد حساسيت در دانش‌آموزان نسبت به اهميت عقايدى كه آن را دارا هستند و همچنين ايجاد تعهد در آنها نسبت به تعيين شكل زندگى خويش كمك نمايد».[20]

برقراري ارتباط بين تعليم و تربيت و مذهب (مدرسه و مسجد) به هر شكلى كه باشد، خود مسأله‌اي است كه امروزه در نظام هاى تربيتى عمومى يا دولتى مورد توجه قرار مي‌گيرد. سؤال اساسى اين است كه چگونه مي‌توانيم مذهب را در فرايند تربيتى ممكن سازيم و مطالعه نماييم و با تعليم و تربيت مذهبى و اسلامى را در مدارس تحقق بخشيم، در حالى كه ممكن است مفروضات ارزش شناختى دين و مذهب با مفروضات ارزش شناختى موجود در مدارس ناهمخوان باشند؟ و يا اينكه مفروضات معرفت شناختى حاكم بر مدارس با مفروضات معرفت شناختى حاكم بر مساجد يكى نباشند؟ و يا اينكه يك فرايند تربيتى غير معنوى كه اساساً در مدارس حاكم است چگونه مي‌تواند اهداف مذهبى يا تعليم و تربيت مذهبى و اسلامى را محقق سازد.

بسيارى مطالعه ايمان مذهبى را در هر زمينه‌اى غير از زمينه مبتنى بر خودفهمى (self- understanding) را نوعى تخريب، تنزل يا رام كردن مذهب مي‌دانند و در بيان مذهبى در (نگاه به تعليم وتربيت مذهبي) ممكن است عباراتى را به كار گيرند از جمله مذهب به عنوان يك قلمرو يا حوزه مطالعه (field of atudy) يك رشته (adiscipline) شكلى از دانش (forms of knowledge) يك پديده اجتماعي (asocial phenomenon) يك نظام اعتقادى (belief system) و يا ايدئولوژى (idealogy) كه همه اين تعابير با درك ايمان به عنوان ابزارى براى كشف حقايق درونى منافات دارد. تعابير بالا به استفاده ابزارى از مذهب براى تحقق بعضى اهداف تربيتى اشاره دارد، نه اينكه خود دين و مذهب في‌نفسه را هدف قرار دهد.

به هر حال مسأله اين است كه اگر جهت‌گيرى ايمانى تعليم و تربيت اسلامى و دينى «به عنوان يك فعاليت مذهبي» از تعليم و تربيت زدوده شود، چه چيزى مي‌تواند جايگزين آن گردد؟ وظيفه انجام تعليم و تربيت مذهبى به عنوان يك فعاليت تربيتي، با جايگاه مشروع و قانونى در برنامه درسى مدارس مستلزم توجه به يك مسأله بنيادى است و آن مشخص كردن سهم و كمك متمايز و ويژه‌اى است كه تعليم و تربيت اسلامى و دينى به يادگيرى دانش‌آموزان مي‌‌كند.

بعضي‌ها اين تمايز (كمك متمايز تعليم و تربيت ديني) را در موضوع آن مي‌بينند (كه مذهب شكل خاص از دانش يا تفكر و يا هوشيارى است) و بعضي‌ها به اهميت فرهنگى و اجتماعى آن توجه دارند (كمك مذهب و تعليم و تربيت مذهبى به درك و فهم بين فرهنگى (inter cultural) در يك جامعه، و بعضي‌ها نيز به ابعاد اخلاقى آن تأكيد دارند (كمك تعليم و تربيت دينى به نمايش ارتباط بين عقايد و اعمال) و بعضى ديگر نيز به ارزش تاريخى و ادبى آن توجه دارند (كمك آن به هويت عقلاني).

اين سؤال كه آيا تعليم و تربيت دينى و مذهبى ممكن است؟ مي‌تواند به اين صورت مطرح شود كه آيا تعليم و تربيت ديني واقعاً مي‌تواند محقق شود يا خير؟ البته هر كسى به طور طبيعى مي‌داند كه چيزى كه تعليم و تربيت مذهبى ناميده مي‌شود،‌ نه فقط ممكن است بلكه واقعاً در مدارس و جاهاى ديگر نيز انجام مي‌گيرد. اما به هر حال بعضى از زمينه‌ها وجود دارند كه طرح سؤال به اين شكل را جلب مي‌نماياند از جمله اين كه پاسخ به اين سؤال به طور مستقيم و بي‌واسطه براى پرش كننده روشن نيست.

براى مثال پدر و مادرى كه مي‌خواهند كودك آنها نوع خاصى از تعليم و تربيت مذهبى را آموزش ببيند (اسلامى يا غير اسلامي) ممكن است با مراجعه  به مدرسه اين سؤال را بپرسد كه آيا امكان چنين آموزشى وجود دارد يا خير؟ يا مثلاً براى انجمن تعليم و تربيت كه خود به دنبال ارائه تعليم و تربيت ديني است، ممكن است في‌نفسه اين سؤال مطرح شود كه ايا امكان چنين چيزى وجود دارد يا خير؟ آنچه آنها در پى آن هستند اين است كه براى تحقق امر فوق چه مقدار هزينه لازم است، چگونه آن را ساماندهى كنند و به چه تعداد متخصص در اين زمينه نياز دارند و اينكه امكان خاصى براى آموزش فوق لازم است يا خير؟ لنگفورد (langford) در اين مورد مي‌گويد: «سؤال از امكان تعليم وتربيت دينى و مذهبى به چيزى مربوط مي‌شود كه من آن را امكان عملي(practical possibility) مي‌نامم.

البته متفاوت از آنچه كه من آن را امكان فلسفى (philosophical possibility) ناميده‌ام. سؤال اساسى در بحث امكان عملي اين است كه آيا آنچه را كه فرد مي‌خواهد انجام دهد، در عمل انجام شدنى است يا خير…؟»[21]  در زمينه تعليم و تربيت دينى نيز سؤالات بسيارى از اين نوع وجود دارد. هنگامى كه والدين، معلمان و رؤساى مدارس آنچه را كه در ذهن خود پيرامون تعليم و تربيت ديني، روشن نموده‌اند، مجبورند همه مسائل عملى را كه در تحقق تعليم و تربيت دينى مؤثرند، حل نمايند. در اين قسمت از بحث همچنين مفهوم تعليم و تربيت ديني، امكان آن و معني‌داري آن را مورد توجه قرار خواهيم داد. وقتى از امكان و توانستن (can) صحبت مي‌كنيم، آيا منظور ما توانستن منطقى است يا چيزى ديگر است.

آيا توصيف فعاليت هايى كه ما آن را دينى مي‌ناميم، به عنوان تعليم و تربيت دينى في‌نفسه معني‌دار است؟ به هر حال فهم دقيق تعليم و تربيت دينى و ارائه پاسخ به سؤالات بالا مستلزم ارائه تحليل زبان شناختى از بيان تعليم و تربيت دينى (religious eduction) است. ارائه تحليل زبان شناختى از عبارت تعليم و تربيت دينى ارائه كننده سه خط سيرى است كه توجه به آن ما را در ارائه پاسخ به سؤالات فوق‌الذكر كمك مي‌نمايد:

الف) فهم درست تعليم و تربيت ديني مستلزم درك درست تعريف لغاتى چون «مذهبي» و «تعليم و تربيت» است.

ب) بيان مخالفت هاى موجود در زمينه تعليم و تربيت مذهبى و مغالطه‌هاى ممكن در آن و اينكه آيا تعليم و تربيت مذهبى با تلقين يكى است يا خير و اينكه آيا تعليم و تربيت مذهبى مستلزم تناقض نيست و….؟

ج) زمينه‌هاى سوء استفاده از «بيان تعليم و تربيت» را بررسى نماييم و تنها در اين صورت است كه ما مي‌توانيم بگوييم كه آنچه كه ما تعليم و تربيت دينى و اسلامى در مدارس و يا مساجد مي‌ناميم به چه معنى است و اينكه آنچه در مدارس يا مساجد رخ مي‌دهد، آيا مي‌تواند توصيفى از تعليم و تربيت مذهبى باشد يا خير؟ بر اين اساس و براى پاسخ به سؤال اصلى اين بخش (آيا تعليم و تربيت دينى و اسلامى ممكن است يا خير؟) به سه مسأله زير توجه مي‌نماييم.

الف) «مذهبى بودن» و «تعليم و تربيت» به چه معنى است؟

مذهبي بودن (religious) به معنى سر و كار داشتن با عقايد مذهبى است. در اين رابطه دو نكته اصلى وجود دارد: يكى اينكه محاورات و گفتگوهاى مذهبى و دينى منطقاً به وسيله مفهوم خدا (god) شكل مي‌گيرند و نكته دوم اينكه زبانى كه عقايد مذهبى با آن بيان مي‌شوند از خصيصه پيچيده‌اى برخوردارند. ايجاد تصور روشن از تعليم و تربيت مذهبي مستلزم طرح اين دو نكته است:

1- محور اصلى بحث هاى مذهبى صحبت كردن پيرامون خداست. مفهوم خدا مشكله بحثهاى مذهبي است. چنانچه مفهوم عين object)) عنصر مشكله علم فيزيك و مفهوم ارزش اخلاقى (moral value) عنصر مشكله بحثهاى اخلاقى است. هر چيزى كه در مباحثات مذهبى گفته مي‌شود منطقاً بايد در ارتباط با مفاهيم يا مفهوم تشكيل دهنده آن چيز باشد. «…. مباحث مربوط به علم فيزيك بر اساس مفهوم عين شكل مي‌گيرد، خصيصه‌اى فضايى مادى (spatio- temporally) كه مي‌تواند به واسطه حواس فيزيكى قابل تشخيص باشد….

علم اخلاق نيز شبيه علم فيزيك براساس مباحثى كه منطقاً متشكل از يك مفهوم يا مجموعه مفاهيم است شكى مي‌گيرد، كه آن مفهوم همان ارزش اخلاقى است. … به هر حال آنچه كه من از بيان اين نكته كه مباحث مربوط به علم فيزيك يا علم اخلاق…. به وسيله مفهوم يا مفاهيم شكل مي‌گيرند، در نظر دارم، اين است كه تمامى اين مباحث بايد منطقاً (logically) در جهت مفهوم يا مفاهيم خاص خود انجام شود.

حال سؤال ما اين است كه مذهب از چه مفهومى شكل گرفته است؟…. مباحث مربوط به مذهب از مفهوم خدا شكل مي‌گيرند و وقتى مردم از تجربه مذهبى يا دينى يا رسيدن به تبيين دينى حرف مي‌زنند در واقع آنچه را كه از مفهوم خدا به آنها ظاهر شده است، تفسير مي‌كنند…. تجربه‌هايى كه مذهبي‌اند، منطقاً ناشى از درك مفهوم خدا هستند. وقتى مفهوم خدا حذف شود، بحث مذهبى با چيزى ديگر جابجا مي‌شود. درست همانگونه كه يك دانشمند بدون لحاظ ارزش اخلاقى به تبيين بپردازد».[22]

2- نكته دومى كه قصد بيان آن را دارم اين است كه زبانى كه عقايد مذهبى به وسيله آن بيان مي‌شوند، داراى خصيصه پيچيده‌اند. موقعى مي‌توانيم اين خصيصه را درك كنيم كه بدانيم بايدها و نبايدهاى عقايد دينى و مذهبى كدامند (عقيده مذهبى چه باشد و چه نباشد) آنچه ما از پيچيدگى در ذهن خودمان داريم اين است كه در مذهب موقعى از عقيده حرف مي‌زنيم، بيان اين عقيده از زبان خاصى برخوردار است. يك فرد معتقد كسى است كه از زبان مذهبى بهره مي‌گيرد و بي‌اعتقاد كسى است از اين زبان بهره نمي‌گيرد. رد استفاده از زبان همان رد مذهب يا عقيده مذهبى است.

«… با كلمات و لغات استفاده مشخصى مي‌شود كلمات براى مثال مي‌توانند در عبارت سازي، طرح پرسش، دستور دادن و…. به كار آيند. فلاسفه جديد بيشتر خود را سرگرم واژگان مي‌كنند. چرا كه به نظر آنها يك واژه از يك حقيقت يا امر واقع خبر مي‌دهد. امورى كه فراتر از معناى ظاهري كلمه هستند. …. اوستين (austine) به اجرايى بودن (performative) زبان دينى تأكيد دارد. او بر اساس كارهايى كه فلاسفه به لحاظ زبان شناختى انجام مي‌دهند، زبان اجرايى يا عملكردى را به چند دسته زير تقسيم مي‌كند:

1- زبان داورى يا قضاوت (verdictives) اظهارات مبتنى بر رأى و قضاوت همچون رأى دادن يا داورى كردن.

2- زبان تكليفى يا اعمال كردن(exercitives) اظهارات جهت اعمال قدرت يا احقاق حقوق همچون دستور دادن و…

3- زبان الزام‌‌آور يا الزامى (commissives) اظهاراتى مبتني بر ايجاد الزام يا تعهدات در انجام بعضى چيزها.

4- زبان نگرشى و رفتارى (behabitives) اظهاراتى كه متوجه نگرشها و رفتار اجتماعي‌اند. همچون عذر خواستن، تبريك گفتن و….

5- زبان تبيينى يا نمايشى (expositives) بيان اظهاراتى كه نماينده نوعى پاسخ است.[23] به هر حال متوجه شده‌ايم كه آموزش عقايد اسلامى و دينى مستلزم زبانى خاص و پيچيده (چند منظوره) است كه مي‌بايست در امر آموزش در مساجد و يا در مدارس به آن توجه نمود. بنابراين نتيجه بحث تا اينجا اين است كه مباحثات و آموزش هاى دينى و اسلامي متضمن طرح مفهوم خدا و درك اين مفهوم و همچنين مستلزم به كارگيرى زبانى خاص است تا بتواند به واسطه آن عقايد دينى را آموزش داد و نكته مهم اين است كه آيا اين زبان خاص را مي‌توان در مدارس هم به كار برد يا اينكه اين زبان مكانى خاص را اقتضاء مي‌كنند كه آن مسجد است. مسأله دومى كه در ادامه بايد به آن توجه نماييم، مفهوم خود تعليم و تربيت است.

اگر مي‌خواهيم امكان تعليم و تربيت دينى را روشن نماييم، علاوه بر تبيين معنى «مذهبى بودن» تعليم و تربيت، مي‌بايست مفهوم خود تعليم و تربيت (education) را روشن نماييم. تعليم و تربيت فرايندى است كه افراد در آن وارد مي‌شوند و وارد شدن به اين فرايند يعنى وارد شدن به يك فعاليت يا يك عمل. اين عمل مي‌تواند تئوريك باشد و عملى و يا هر دو را شامل شود. عقيده مذهبى نيز شامل اين فعاليت ها مي‌شود بر اين اساس تعليم و تربيت مذهبى يعنى وارد شدن در عقيده مذهبي.
البته فعاليت هاى مختلفى وجود دارند كه ممكن است موضوع آن مذهب باشد، همچون تاريخ، روانشناسي، جامعه‌شناسي، فلسفه و… و يك فرد مي‌‌تواند درباره اينكه چگونه به طرق مختلف درباره عقيده مذهبى فكر كند، تربيت شود (آموزش ببيند كه چگونه درباره عقايد مذهبى فكر كند) اما اين فعاليت ها از عقيده مذهبى في‌نفسه متمايز است. تعليم و تربيت مذهبى آيا اطلاع داشتن درباره (abaut religion) عقيده دينى است يا آموزش خود عقايد مذهبى است (in religion) .
چنانچه قبلاً متذكر شده‌ايم، عقيده مذهبى با درك مفهوم خدا شكل مي‌گيرد و زبانى كه آن عقيده را بيان مي‌كند اجرايى يا عملكردى است. حال مي‌توانيم نتيجه بگيريم كه تعليم و تربيت دينى يا مذهبى يا وارد شدن (initiation) در عقيده مذهبي ضرورتاً به معنى وارد شدن به دو نكته يا حيطه است. اين دو حيطه را مي‌‌توانيم الهيات (theology) و يا علم دين و همچنين حيطه پرستش و عبادت (devotion) بدانيم.
بنابراين تعليم و تربيت دينى و مذهبى (به تبع آن اسلامي) بر محور وارد شدن به الهيات و كمك به پرستش و عبادت است. علم الهيات مفهوم و معنى خدا را به طريق خاص خود و به اعتبار تجربياتى كه اين مفهوم را شكل مي‌دهند،‌ مورد بررسى قرار مي‌گيرد. و به عبادت و پرستش نيز به طرقى كه تعهد فرد نسبت به باور و توكل بر خدا را منجر مي‌شوند، مربوط مي‌شود.
«….اين نكته را بايد توجه كرد كه در بعضى جهات مي‌‌توان از تعليم و تربيت مذهبى سخن گفت، بدون اينكه از علم الهيات سخنى به ميان آورد. اگر اين به اين معنا است كه تعليم و تربيت مذهبى مي‌تواند بدون اينكه فرد تربيت شونده (متربي) درگير مباحث نظرى شود، وجود داشته باشد، من آن را مي‌پذيرم، اما اگر اين معنى را برساند كه تعليم و تربيت مذهبى مي‌تواند بدون وارد شدن به طرقى كه به واسطه آن خدا مطابق با عقيده مذهبى مورد پرستش قرار گيرد، وجود و معنى داشته باشد، من اعلام مي‌كنم كه اين منطقاً غير ممكن است. فرد نمي‌‌تواند بدون اينكه چگونگى در خدا را بياموزد، وارد تعليم و تربيت مذهبى شود. تعليم و تربيت دينى بدون اينكه فرد را در عبادت و پرستش وارد نمايد، منطقاً ممكن نيست».[24]

ب) به هر حال براى پاسخ به سؤال اصلى كه آيا تعليم و تربيت دينى ممكن است يا خير با يك سؤال ديگر نيز روبرو هستيم و آن اينكه آيا وارد شدن به الهيات و عبادت منطقاً ممكن است و يا اينكه آيا تعليم و تربيت مذهبى تناقض‌آميز نيست؟ در پاسخ به سؤال فوق مي‌توان گفت كه وارد شدن به الهيات و عبادت و پرستش شرط لازم تعليم و تربيت مذهبى است نه شرط كافي. چرا كه وارد شدن به هر جريان تربيتى مستلزم توجه به دو نكته اساسى است كه تعليم و تربيت ديني نيز بايد مشمول آن شود.

1- وارد شدن به تعليم و تربيت يعنى قرار گرفتن در يك روش عقلاني.

2- وارد شدن به تعليم و تربيت براى ايجاد استقلال ذهنى است. بنابراين هر جريانى كه تعليم و تربيت مذهبى نام مي‌گيرد، بايد كاملاً متوجه عقلانى بودن و موجب استفاده ذهنى فرد باشد. چه اين فعاليت در مدارس باشد و چه در مساجد.

عقلاني بودن تعليم و تربيت مذهبى به معنى اين است كه فعاليت هايى كه در آن صورت مي‌گيرد بايد مبتنى بر قلمروى از استدلال باشد. يا به عبارت ديگر مستدل يا عقلانى (rational) باشد. علاوه بر اين دلايل خوبى براى انجام آن فعاليت نيز وجود داشته باشد. اگر ما به اين دو نكته يعنى استدلالى بودن شيوه تعليم و تربيت و مبتني بر دلايل خوب بودن آن توجه نكنيم، ممكن است در دام فرايندهايى بشويم كه ما را از تعليم و تربيت دينى خارج مي‌سازد.

آنچه مورد توجه مكانهاى همچون مساجد در امر تعليم و تربيت اسلامى است اين است كه فرايندى كه در مساجد رخ مي‌دهند ماهيتاً عقلانى و مبتنى بر ارائه دلايل خوب باشد، نه متوجه اشكالى از تلقين يا شرطى سازي. چرا كه رفتارى كه در شرطى سازى و تلقين وجود دارد، متوجه علتها (causes) است. در حالى كه در تعليم و تربيت دينى و اسلامى فرد بايد مطابق با دلايل (reasons) تربيت شود. علتها امر خارجي‌اند و اگر تعليم و تربيت اسلامى براى خاطر وجود علتها (مثلاً وجود بهشت و جهنم، وجود نظم در جهان و…) صورت گيرد، در اين صورت تعليم و تربيت اسلامى يا ديندارى اسلامى ابزارى براى رسيدن به بعضى چيزهاى ديگر غير از خود دين خواهد بود.

اما اگر به دلايل توجه شود، چون دلايل دروني‌اند،‌ بنابراين به نفس خود دين و اسلام توجه مي‌شود، آنچه كه حضرت على (ع) عبادت خدا را نه به خاطر بهشت يا ترس از جهنم، بلكه براى خاطر خود دين (نفس دين) مي‌‌داند و اين به اين معنى است كه دين را به خاطر خود مي‌خواهد، نه براى چيزى ديگر. بنابراين ماهيت آموزشى كه در مساجد در زمينه تعليم و تربيت دينى ارائه مي‌شود، بايد متوجه دلايل باشد و نه فقط علتها. پرداختن به علتها بيشتر پرداختن و آموزش درباره دين (about) است و دلايل يعني پرداختن به خود دين و آموزش دين است (in) البته نقش آموزش درباره دين را نمي‌توانيم انكار كنيم ولى به هر حال آموزش درباره دين را نمي‌‌توانيم تعليم و تربيت ديني بدانيم.

براى پرهيز از گرفتار شدن در دام تلقين بايد توجه كنيم كه تعليم و تربيت مذهبى بايد به استقلال ذهنى دانش‌آموز كمك نمايد. پروفسور هار (hare) در اين زمينه مي‌گويد: «حتى تعليم و تربيت اخلاقى نمي‌تواند به قصد تعقيب يك فرد براي پذيرش يك عقيده مذهبى خاص انجام گيرد، بلكه او را بايد به تفكر درباره واژه‌هاي اخلاقى (خوب و بد، درست و نادرست….. چه هستند) وادار كند به گونه‌اى كه به نتايجى برسد كه به وسيله خودش حاصل شده باشد. اين ايده استقلال ذهنى به عنوان هدف- نتيجه (end- product) فرايند تعليم و تربيت به نظر مي‌رسد سازنده مفهوم تعليم و تربيت باشد».[25]

به هر حال در رابطه با آموزش عقايد مذهبى (يا تعليم و تربيت مذهبي) سه هدف را مي‌توانيم اشاره كنيم: دانش يا آگاهى (knowledge)، بهداشت و سلامت ذهنى و روانى (mental well- being) و اهداف خاص (practical goals) ما بايد در امر تعليم و تربيت دينى و اسلامى و انجام آن در مساجد معلوم كنيم كه آيا هدف ما از تعليم وتربيت اسلامى كداميك از موارد فوق مي‌باشد. آيا تعليم و تربيت دينى في‌نفسه و به طور درونى ارزشمند است و يا ابزارى مؤثر براى ديگر اهداف است، و يا هر دو مورد را شامل مي‌شود.

اگر بپذيريم كه عقايد مذهبى نه به عنوان هدفى درونى و ارزشمند و نه به عنوان ابزارى براى ديگر اهداف است، بنابراين تعليم و تربيت مذهبي منطقاً غير ممكن خواهد بود. منظور ما از آگاهى همان آگاه شدن خداست اگر الهيات و پرستش ابزارى براى اين منظور تلقى شوند و اگر به هدف خود برسند، ممكن است مؤثر واقع شوند. اما بسيارى معتقدند كه دستيابى به اين هدف ممكن نيست، چون خدا را نمي‌توان به روش ايجاد آگاهى شناخت.

به نظر آنها تعليم و تربيت مذهبى و يا عقايد مذهبي ابزارى براى ايجاد حالات مطلوب ذهنى همچون رهايى از اضطراب و تشويش و ايجاد سلامت روحى و روانى است و…. به هر حال اعتقاد به تعليم و تربيت دينى و اسلامى مستلزم اعتقاد به ارزشمندى في‌نفسه عقايد دينى و اسلامى است. به هر حال از آن جهت كه مردم مي‌توانند وارد الهيات و عبادت شوند و با تأكيد بر اين نكته كه تعليم و تربيت مذهبى متوجه شيوه‌هاى عقلانى و استقلال ذهنى افراد است، بنابراين با تأييد امكان منطقى وارد شدن به الهيات و پرستش، وجود تناقض درآيد. تعليم و تربيت مذهبى نيز رد مي‌شود.

ج) مسأله سومى كه مي‌بايست كه به آن اشاره نمايم اين است كه از بيان تعليم و تربيت مذهبى و دينى چه     سوء استفاده‌هايي ممكن است صورت گيرد؟ در پاسخ به اين مسأله مي‌توانيم مطرح كنيم كه تعليم و تربيت ممكن است يا تعليم و تربيت در (in) عقيده مذهبى باشد و يا درباره (about) عقايد مذهبي. اما به نظر ما دومى تعليم و تربيت مذهبى است، البته بعضى مي‌گويند كه تعليم و تربيت مذهبى يعنى صحبت پيرامون ادبيات و تاريخ مذهب و براى اينكه دانش‌آموزان با آن آشنا شوند، بايد آموزشهايى در اين زمينه ارائه كرد. اما آنچه مهم است نه آموزش درباره مذهب بلكه آموزش مذهب و دين است.

آنهايى كه معتقدند كه تعليم و تربيت مذهبي در مدارس بايد محدود به آموزش درباره عقايد مذهبى باشد، تقريباً به بي‌اعتقادى خود اقرار مي‌كنند. براى تعليم و تربيت مذهبى رويكردى نيز وجود دارد كه معمول و متداول است و آن رويكرد مذهب تلويحى با ضمنى (implicit approach) است. عقايد مذهبي بايد به طور ضمنى و تلويحى در تجربه كودك و در موضوعاتى كه مي‌خواند (علوم، جغرافيا، تاريخ و….) و در برنامه درسى او در مدرسه يا هر مكان ديگر نهفته و مستتر است. عده‌اى كه طرفدار اين رويكرد هستند معتقدند كه هر چيز در تعليم و تربيت مي‌تواند رنگ مذهبى و دينى داشته باشد.

عقايد مذهبى در همه تجربه‌هاى ما جنبه تلويحى و ضمني دارد. البته اين نيز به نوبه خود زمينه سوء استفاده از بيان تعليم و تربيت مذهبي را فراهم مي‌نمايد. نقش مساجد به عنوان مكانى براى تعليم و تربيت دينى و اسلامي، آيا به معنى آموزش درباره دين است يا آموزش دين است؟ اين عقيده كه عقايد مذهبى و دينى در همه تجربه‌هاى ما نهفته است، نوعى انحراف از حقيقت است. تعليم و تربيت مذهبى نمي‌توانند منطقاً غير از وارد شدن به الهيات عبادات و پرستش باشد. البته ما نبايد انكار كنيم كه مي‌توانيم درباره مذهب نيز صحبت كنيم اما اين تعليم و تربيت مذهبى نيست. بلكه تعليم و تربيت مذهبى فقط شامل آموزش دين و مذهب است.

خطر اين است كه ما بخواهيم با صحبت پيرامون جهان نتيجه‌اى براى اثبات خدا بگيريم. چرا كه منطقاً بين قضاياى غير دينى (مثلاً كهكشان ها از نظم برخوردارند) و نتايج مذهبي (بنابراين خدا وجود دارد) فاصله وجود دارد و ما نمي‌توانيم از قضاياى غير مذهبي بگيريم. سوء استفاده ديگرى كه از اين بيان مي‌شود، استفاده از تلقين براى تعليم و تربيت مذهبى است. در حالى كه مي‌دانيم تلقين يعنى وارد شدن به يك محتوى خاص و تعليم و تربيت مذهبى يعنى وارد شدن در يك شكل خاصى از تفكر كه همان شكل منطقى فكر كردن است، كه خود مستلزم تفكر پيرامون مفهوم خدا و به كارگيرى زبان خاص در اين رابطه است.

البته محتوى را نمي‌توان انكار كرد ولى آنچه مهم است، شيوه تفكر است. هدف تعليم و تربيت مذهبى و دينى ايجاد ثبات در عقيده نيست ولى در تلقين هدف آن ثبات عقيده است. به هر حال زندگى يك موجود انسانى فقط برخوردارى از يك سرشت فيزيكي نيست، بلكه شركت در جوامع انساني، درك داوري‌هاى اخلاقى و زيبايى شناختى است. انسان با مفاهيمى چون درست و نادرست، زشت و زيبا و… سر و كار دارد، و از آنها مي‌پرسد.

به هر حال وارد شدن به الهيات و پرستش و عبادت براى انسان ها ممكن است و بر اين اساس با طرح اثبات امكان تعليم و تربيت مذهبى مي‌توانيم ويژگي‌هاى مكانى تعليم و تربيت مذهبى را نيز بررسى نماييم. حال سؤال اساسى ديگر اين است كه براى بهره‌گيري بهتر از مكان مسجد در امر كمك به تعليم و تربيت چه راه كارهايى را مي‌توانيم در نظر بگيريم. اين راه كارها به هر حال مبتنى بر بحث پيشينه مسجد،‌ ماهيت و جوهر مكانى آن و پذيرش اصل امكان تعليم و تربيت مذهبى و اسلامى است،‌ كه ما در ادامه به آن اشاره مي‌كنيم.

4- نتيجه‌گيرى و پيشنهادهاى عملي:

آنچه را كه در پى مي‌آيد و به عنوان پيشنهادهاى عملى و رويكردهاى عملى و كاربردى مطرح مي‌شود، در واقع نتايج حاصله از بحثى است كه در سه قسمت با عناوين «پيشينه مسجد»،‌ مكانمندى تعليم و تربيت دينى و امكان تعليم و تربيت دينى و اسلامى مورد بحث قرار گرفته است. بر اين اساس موارد پيشنهادى مورد نظر خود را به صورت زير مطرح مي‌كنيم:

1-قانونمند شدن فعاليت هاى مسجد:

از آن جهت كه مساجد مكانى داراى هويت، جوهر و موقعيت خاص خود است، طبيعى است فعاليت هاى آن نيز داراى سازكار مشخص و معين شده باشد. مساجد نيز همچون مدارس از رسميت و قانونمندى خاص برخوردار باشد.

2- ضرورت وجود مكان هايى به نام مسجد:

مساجد نقش هويت بخشى به تجارب آدمى دارند.بسيارى از واكنش ها و رفتارها تنها ضمن حضور در مساجد متجلى مي‌شوند. در حالى كه مدارس قادر به متجلى ساختن آن رفتار و واكنش نيستند. بر اين اساس گسترش كالبدي- فعاليتى مساجد امرى لازم است.

3- عرضه آموزش هاى ويژه در مساجد:

چنانچه مي‌دانيم و اشاره كرده‌ايم بسيارى از آموزش‌ها خاص مساجد هستند از صدر اسلام نيز مسجد پايگاه خاص براى آموزش هاى خاص بوده است. آن دسته از آموزش هايى كه به نحوي مربوط به مكانى به نام مسجد (با هويت، جوهر و مؤلفه‌هاى خاص خود) مربوط مي‌شوند، به جاى اينكه در مدارس آموزش داده شوند، بايد در مساجد تحقق يابند. از جمله آموزش هاى مربوط به معارف دينى و انجام مناسك و آموزش خود دين (ايجاد تمايز بين مساجد و مدارس در عرضه نوع آموزش ها).

4- توجه به نقش (كاركرد) تكميل كنندگى مساجد:

اگر بخواهيم مسجد را نهادى در عرض مدارس تلقى نماييم، به يك اعتبار مي‌توانيم بپذيريم كه مساجد مي‌توانند در تكميل بخشى از آموزش هايى كه در مدارس عرضه مي‌شوند، دخيل باشد. به عبارت ديگر مدارس بخشى از آموزش هاى خاص و مربوط به خود را با توجه به جنبه بين رشته‌اى موجود در محتواها و دروس (interdisciplinary) به مساجد محول نمايند. به عنوان مثال در دروس زيست‌شناسى دانش‌آموز درباره مثلاً نظريه‌هاي زيست‌شناختى خلقت موجودات، در كلاس درس مدرسه به يادگيرى مي‌پردازد و در زمينه نظريه‌هاى دينى مربوط به خلقت مي‌تواند به وسيله مساجد آموزش ببيند.

5- توجه به استقرارگاه فيزيكى مكان مسجد:

يكي از مؤلفه‌هاى مكان مسجد، استقرار فيزيكي- كالبدى آن است. چنانچه گفته شد موقعيت ظاهري، كالبدى و معمارى مساجد و محل استقرار آن نقش مؤثرى در احساس تعلق افراد نسبت به مسجد دارد. بنابراين جهت رعايت و توجه به حسن زيباى شناختى انسانها، مي‌بايست نسبت به بنا كردن مساجد از جهت جنبه‌هاى فيزيكى و ظاهرى آن نيز توجه خاص گردد. اگرچه متأسفانه مساجد ما در مدارس و با عنوان نمازخانه‌ها از اين مؤلفه‌ بسيار مهم بي‌بهره‌اند.

6- كاركرد اطلاع رسانى مسجد:

مساجد مي‌بايست در فعاليت هاى خود جنبه اطلاع رساني، آگاهى بخشى و ايجاد بصيرت و بينش را در نظر گيرند. تنها به اداى فريضه خلاصه نشود. مساجد به لحاظ نوع آگاهى و اطلاعاتي كه عرضه مي‌كنند، از مدارس متمايز مي‌شوند.

7- كاركرد متنوع و تغيير مساجد:

مساجد بايد عملاً بر اساس تغيير و تحولات پيرامونى و اجتماعي، كاركرد و فعاليت خود را متحول و متغير نمايند. توجه به نيازسنجى و بررسى نيازهاى رايج مردم و كمك به رفع آن نيازها مي‌تواند موقعيت مسجد را بهبود ببخشد.

8- كاركرد تأييدي- انكارى مساجد:

بسياري از آموزش ها در مدارس انجام مي‌گيرند كه مساجد نيز مي‌توانند براى تأييد يا رد آن آموزشها ابراز حضور نمايد. اگر مساجد به موازات آموزش هاى مدارس به خصوص آموزش هاي نظرى و مربوط به حيطه علوم انساني، موضع‌گيرى نمايند. موجب تقويت نقش مساجد در كمك به تعليم و تربيت مي‌شود. به همين خاطر مساجد مي‌توانند در تثبيت رفتارها و آموزشهايى كه در مدارس رخ مي‌دهند، مؤثر باشند.

9- كاركرد جبراني- ترميمى مساجد:

آموزش در مدارس به خاطر حاكميت فضايى غالباً غير دينى و معنوي، از نقايص و زيان هاي رفتاري، اخلاقى و فكرى نيز بي‌بهره نيست. به عبارت ديگر گاهى كاركرد قاعدتاً تربيتى مدارس به جنبه ضد تربيتى منجر مي‌شود. به ويژه رفتارهاى نابهنجارى كه در مدارس آموخته مي‌شوند، مي‌تواند دليلى روشن براى حضور مسجد جهت جبران نقايص پديد آمده باشد و اين مستلزم ارايه آموزشها و روشهاى خاصى است كه ممكن است در فضاى غير معنوى مدارس معنى نداشته باشد.

10- كاركرد زبان‌شناختى خاص مساجد:

چنانچه مي‌دانيم آموزش هر مفهومى و محتوايى مستلزم به كارگيرى زبان خاص خود است. نقش و كاركردهاى مساجد نيز مستلزم استفاده از زبان خاصى است. زبان حاكم بر فعاليت ها و برنامه‌هاى مساجد (در كنار برنامه‌هاى مدارس) بايد واجد ويژگي هاى باشد. از جمله اينكه زبان حاكم بر فعاليت هاى مساجد، زبان داورى و قضاوت، زبان تكليف، زبان ترغيب، زبان تمثيل و زبان تبيين باشد. كه اين زبان در مدارس كمتر معنا دارد و اما البته مدارس غيرمستقيم به اثرات كمكى اين زبانها كه در مساجد معنا مي‌يابند، نياز دارند.

11- كاركرد روش‌شناختى خاص مساجد:

به كارگيرى روش و شيوه آموزش در فعاليت هاى آموزشى نقش تعيين كننده‌اى دارد. مساجد به جاى پرداختن صريح و مستقيم به موضوعات ديني، بهتر است رويكرد تلويحى و ضمنى (implicit) و يا غيرمستقيم را نيز تجربه كنند. اين که مستقيماً به افراد حاضر در مسجد پيرامون مفاهيمى خاص آموزش دهيم به جاى آن مي‌توانيم با طرح موضوعاتي متنوع اما مرتبط با يك موضوع ديني، مفهوم خاصى را منتقل نماييم.

12- انطباق معرفت‌شناختى بين فعاليت‌هاى مساجد و مدارس:

اگر توقع داريم كه مساجد در امر تعليم و تربيت به مدارس كمك نمايند، لاجرم بايد به اين نكته نيز توجه نماييم كه معرفت هايى كه در مدارس آموخته و عرضه و تأكيد مي‌شوند، مي‌بايست در بعضى مواقع با معرفتى كه در مساجد عرضه مي‌شود، سازگارى و انطباق داشته باشند، نه اينكه معارض هم باشند. اگر در مدارس قرار است از مدلهاى رياضياتى رشد اقتصادي صحبت كنيم و از طريق آن بخواهيم مسأله «ربا» يا «بهره» را توجيه، تأييد و يا رد كنيم‌، مساجد وقتى مي‌توانند در چنين مواقعى به كمك مدارس بيايند كه در بعد معرفت دينى نيز به تأييد يا رد آنچه را كه مدارس تأييد يا رد كرده است، بپردازد. و به ديگر معنى اينكه آموزش هاى معرفت‌شناختى مساجد در تقابل يا آموزش هاى مدارس نباشد.

13- انطباق ارزش شناختى فعاليت‌هاى مدارس و مساجد:

ارزشهايي را كه در مدارس ترويج مي‌شوند (در صورتى كه مساجد بخواهند به كمك مدارس بيايند) بايد با ارزش‌هايى كه در مساجد طرح و ترويج مي‌شوند، همگونى و همپوشى داشته باشند. اگر مدارس از مطلق بودن ارزشها، دينى بودن ارزشها، و علمى بودن ارزشها دفاع مي‌كند، مساجد نيز بايد از آن دفاع كند.

14- رويكرد عقلانى فعاليت‌هاى مساجد:

چنانچه مي‌دانيم، خطرى كه آموزش هاى دينى را تهديد مي‌كند، آلوده شدن آموزش هاى دينى به تلقين است. مساجد بايد به روش هاى عقلانى و استدلالى عرضه آموزش و فعاليت ها توجه خاصى داشته باشند.

15- تغيير هويت مكانى مساجد:

فعاليت هاي مسجد نبايد صرفاً به آموزش مناسك و فرايض دين محدود شود، بلكه مسجد مي‌تواند به صورت نهادى علمي- تحقيقى به فعاليت بپردازد و مي‌بايست به گسترش مساجد به عنوان مكانهاى علمي- تحقيقى توجه نمود. اگر مساجد بخواهند به تعليم و تربيت و مدارس كمك نمايند بايد در امر تحقيق و پژوهش در زمينه‌هاى مرتبط با مدارس پيشتاز باشند و مسجد در آينده به عنوان نهادى قانونمند و داراى فعاليت هاى متنوع علمي، آموزشي، پژوهشي، معنوي، عاطفي، شناختى و…. مي‌بايست شناخته شوند.

نويسنده:دكتر سيدمهدى سجادى

5- توصيه‌هاى پژوهشي:به طور كلى در ارتباط با هر يك از كاركردهاى پيشنهادى فوق مي‌توان به تحقيق و پژوهش پرداخت.

[1] سوره بقره، آيه 28

[2] غنيمه،‌ عبدالرحيم، تاريخ دانشگاههاى بزرگ اسلامي، نورالله كسايي، دانشگاه تهران، سال 1372، ص 52

[3] همان منبع، ص 70

[4] اصول كافي، محمد بن يعقوب كليني، ترجمه جواد مصطفوي، تهران، علميه اسلاميه، بي‌تا، ص 30

[5] بحارالانوار، محمد باقر مجلسي، جلد 2، بيروت، مؤسسه الوفا، 1403، ص 99

[6] وسايل الشيعه، محمد بن حسن اكر عاملي، جلد4، قم، مؤسسه آل البيت، 1414، ص 118

[7] غنيمه،‌ عبدالرحمن، تاريخ دانشگاههاى بزرگ اسلامي، نوراله كسايي،‌ دانشگاه تهران، 1372، ص 52

[8] مطهرى مرتضي، خدمات متقابل اسلام و ايران، جلد 2،‌ تهران، صدرا، 1362، ص 437

[9] نوبهار رحيم، سيماى مسجد، جلد 2، كوثر 1373، ص 105

[10] الهامى داود، تاريخ مراكز علمى و آموزش مسلمين، مسجد،‌ 1375،‌ص 67

[11] الماسى على محمد، تاريخ آموزش و پرورش اسلام و ايران، نشر امروز، سال 1371،‌ص 200

[12] نوبهار رحيم، سيماى مسجد، جلد 2،‌ كوثر 1373، ص 108

[13] ررچذژحدس ذ/ 42/ ز، 1964/

[14] ح خ ح آ/ ز/43

[15] ژرحدژخآ/ زر/ س خح/ ز/ 7

[16] ژرحححخاً،‌1989/ ز/ 460

[17] افروغ، عماد،‌ جدايى گزينى فضايى و فقر در محله‌هاى جنوبى تهران، (پايان نامه) 1376، ص 50

[18] همان منبع، ص 73

[19] همان منبع، ص 74

[20] encycbpedia of philosophy of education. michael. h. grimmitt.1998.p.482

[21] new essays in the philosophy of eduction (1973). c. langford and oconnor. london. p. 178

[22] langford and oconnor (1973).p. 169

[23] ibid.p.173

[24] ibid.p.177

[25] ibid.p.179

منبع : موسسه مسجد قم