مراقبات ماه شعبان

شرافت این ماه

این ماه براى سالک الى الله بسیار با ارزش است . یکى از شبهاى قدر در این ماه مى باشد و کسى در آن متولد شده که خداوند بواسطه او وعده پیروزى به تمامى دوستان ، پیامبران و برگزیدگانش – از زمانى که پدر ما حضرت آدم (على نبینا و آله و علیه السلام ) در زمین ساکن شده – داده است . و وعده داده ، بوسیله او، بعد از پر شدن زمین از ظلم و جور، آن را پر از قسط و عدل نماید – که در جاى خود بطور مفصل به آن خواهیم پرداخت . و از مقام آن همین بس که ماه رسول خدا (صلى الله علیه و آله و سلم ) بوده و حضرتش (صلى الله علیه و آله و سلم ) فرمودند: ((شعبان شهرى ؛ رحم الله من اعاننى على شهرى ؛ شعبان ماه من است ، خداوند کسى را که مرا در ماهم یارى کند، بیامرزد.

کسى که از این دعوت بزرگ آگاه شود، باید بکوشد که از دعوت شدگان این دعوت گردد. این جانشین و برادر او امیرالمؤ منین است که مى فرماید: ما فاتنى صوم شعبان مذ سمعت منادى رسول الله (صلى الله علیه و آله و سلم ) ینادى فى شعبان ؛ فلن یفوتنى ایام حیاتى ان شاء الله ؛ از زمانى که نداى منادى رسول خدا (صلى الله علیه و آله و سلم ) را که براى روزه این ماه ندا مى کرد شنیدم ، هیچگاه روزه این ماه را از دست نداده و در تمام عمرم آن را از دست نخواهم داد؛ اگر خدا بخواهد.)) این درباره روزه این ماه بود؛ و مى توان کمک به آن حضرت (صلى الله علیه و آله و سلم ) را از جهات دیگر مانند نماز، صدقه ، مناجات و تمام کارهاى خیر با روزه این ماه مقایسه نمود.

مناجات شعبانیه

این مناجات ، مناجات معروفى است . و اهلش بخاطر آن با ماه شعبان ماءنوس شده و بهمین جهت منتظر و مشتاق این ماه هستند. این مناجات شامل مطالب اساسى در مورد چگونگى معامله بندگان با خداى بزرگ بوده و آداب خواستن ، دعا و طلب آمرزش از او را، آنگونه که شایسته است ، بیان مى کند و استدلالهاى جالب توجهى جهت امیدوار شدن به درگاه خدا که با مناجات با او مناسب است در بر دارد. و بروشنى ، ملاقات ، نزدیکى و دیدن خدا را معنى مى کند و به این ترتیب شبهه هاى سالک ، شکهاى منکر و وحشت اهل شک را برطرف مى کند. و نیز اشاره اى به شناخت نفس و این که شناخت آن باعث شناخت پروردگار است دارد بنابر تفسیر بعضى از فرازهاى آن توسط یکى از بزرگان اهل معرفت .

تمام کلام این که این مناجات ، از اعمال مهم این ماه است ؛ و نه تنها ماه ، که سالک نباید بعضى از فرازهاى آن را در طول سال ترک کند و در قنوتها و سایر حالهاى عالى خود، خیلى با آن مناجات نماید و وقتى که مى گوید: و اءنر اءبصار قلوبنا بضیاء نظرها الیک ، حتى تخرق اءبصار القلوب حجب النور، فتصل الى معدن العظمه ، و تصیر اءرواحنا معلقه بعز قدسک ؛ و دیدگان قلبهاى ما را با نور نگاه آن به حضرتت روشن بفرما تا آنگاه که چشمهاى دل پرده ها و مانعهاى نورى را پاره کرده و به معدن بزرگى برسد و روحهاى ما به عزت پاکیت وصل شود. از گفته خود غافل نباشد. و تاءمل کند، آیا قلب او چشم دیدن نور را دارد؟ پرده هاى نورى چیست ؟ و معدن بزرگیى که در پوشش پرده هاى نورى مى باشد، کدام است ؟ تا بداند چه مى گوید و از پروردگارش چه مى خواهد. چون کسى که نمى داند از خدا چه مى خواهد نمى توان گفت : فلان چیز را خواسته ؛ بلکه باید گفت : الفاظى را به زبان آورده است . خداوند در قرآن مى فرماید: ((اى کسى که وقتى او را بخوانند، به داد بیچاره رسیده و گرفتارى او را برطرف مى کند.)) و مى فرماید: ((بخوانید مرا تا اجابت کنم شما را.)) نیز مى فرماید: ((از فضل خدا بخواهید، زیرا خدا با شما مهربان است .)) و نمى فرماید: الفاظ را بزبان آورید.

بهر حال این مناجات بزرگى است و یکى از ارمغانهاى آل محمد (صلى الله علیه و آله و سلم ) مى باشد که بزرگى آن را کسى که قلب سالم و گوش ‍ شنوایى داشته باشد، درک مى کند. و اهل غفلت از درک فواید و نورهاى آن بى بهره اند.

ارزش نعمت مناجات

بیشتر مردم قدر نعمت مناجات را نمى دانند. مناجات شامل معارف بالایى است که بجز اهلش که همان اولیاى خدا هستند و از طریق کشف و شهود به آن رسیده اند، کسى از آن آگاهى ندارد. و رسیدن به این معارف از راه مکاشفه از بهترین نعمتهاى آخرت است که قابل مقایسه با هیچکدام از نعمتهاى دنیا نیست . امام صادقه (علیه السلام ) در این فرمایش ، ارزش ‍ این نعمت را این گونه بیان مى کنند: ((اگر مردم برترى شناخت خدا بر سایر نعمتها را مى دانستند، به زیباییهاى زندگى دنیا که در اختیار دشمنان ما گذاشته شده ، چشم نمى دوختند؛ در نعمت شناخت خدا قرار گرفته و مانند لذت کسى که همیشه در بهترین جاهاى بهشت با دوستان خدا بسر مى برد، از آن لذت مى بردند…))

سایر اعمال این ماه

۱- از اعمال مهم در این ماه روزه است ؛ باندازه اى که با حالش مناسب باشد. و بهتر است اگر مانعى نبود – گر چه این مانع رجحان روزه نگرفتن باشد – تمام ماه را بجز یک یا دو روز آخر آن را روزه بگیرد؛ و با این یک یا دو روز بین روزه این ماه و روزه رمضان فاصله بیندازد. و اگر این مقدار را نمى تواند، بمقدار زیادى روزه بگیرد تا وارد دعوت مقدس رسول خدا (صلى الله علیه و آله و سلم ) شده و از کسانى باشد که حضرتش (صلى الله علیه و آله و سلم ) را یارى مى کنند و گمان نمى کنم با یک یا دو روز روزه گرفتن وارد این دعوت شود و از کسانى باشد که بتوان گفت : به رسول خدا (صلى الله علیه و آله و سلم ) کمک کرده است .

درباره روزه هر کدام از روزهاى این ماه اخبار مفصلى وارد شده است . و من فقط روایتى را که در کتاب ((من لا یحضره الفقیه )) آمده است ، نقل مى کنم . امام صادق (علیه السلام ) فرمود: ((کسى که روز اول ماه را روزه بگیرد، حتما وارد بهشت مى شود. و کسى که دو روز را روزه بگیرد، خداوند در هر شب و روزى (به چشم رحمت ) به او مى نگرد و در بهشت هم به این نگاه ادامه مى دهد. و کسى که سه روز روزه بگیرد، با خداوند در عرش و بهشت او دیدار مى کند.))

سید بن طاووس (قدس سره ) جهت توضیح دیدن خداى متعال ، در کتاب اقبال مى گوید: ((شاید منظور از دیدار خدا در عرش این باشد که عده اى از بهشتیان در جایى از عرش باشند که هر کس به آنجا برسد به او مى گوید: خدا را دیده است ؛ چنانچه خداوند کعبه مشرفه را منزل خود قرار داده و هرکس به دیدن آن برود، مى گوید: به دیدن خدا رفته است .))

کسى که مى خواهد در این ادعا راستگو باشد، باید معنى وصل شدن به خدا را – گرچه اجمالا – بداند تا بتواند ادعا کند که جدا شدن از این نعمت و سرور براى او سخت تر از عذاب خداست ؛ و نیز درباره ماهیت هر چیزى که در دعا و مناجاتش از خدا مى خواهد فکر کند تا دعایش ‍ مناجاتى واقعى باشد و طورى نباشد که معنى دعایى را که مى خواند، نداند. و از این جمله که در اواخر دعایش مى گوید، غافل نشود: ((و اجتمع فى جوارک مع المؤ منین ؛ تا در همسایگى تو با مؤ منین باشم )) و کسى که در مناجات خود غافل باشد و فراموش کند که چه مى خواهد و چه کسى را صدا مى زند، خطر بزرگى او را تهدید مى کند.

(۹-زیارت امام حسین (علیه السلام ) در بارگاه شریف یا از مکانهاى دور. زیارت آن حضرت (علیه السلام ) نماز و عمل مخصوصى دارد که در کتاب اقبال آمده است . و کسى که او را زیارت کند، مانند کسى است که خدا را در عرش او زیارت کرده باشد.

علاوه بر زیارت ، بنده مراقب باید بیندیشد که چرا خداوند متعال این همه ثوابهاى بزرگ براى زیارت امام حسین (علیه السلام ) قرار داده است ، بگونه اى که اعلام نموده زیارت او بعد از شهادت او و در آرامگاهش ‍ مانند زیارت خدا در عرش مى باشد. و همه نمى توانند به علت این مطلب پى ببرند. حتى سید و دانشمند بزرگوار ((سید مهدى بحرالعلوم )) علت آن را از شیخ بزرگ و عارف ((شیخ حسین )) معروف به ((نجف )) مى پرسد. و سؤ ال مى کند چرا در روایات این همه ثواب براى زائر امام حسین (علیه السلام ) و گریه کننده بر او وارد شده و عقل چگونه مى تواند این همه پاداش را براى این اعمال کم و کوچک بپذیرد؟ شیخ جواب مى دهد: امام حسین (علیه السلام ) با تمام مقامهایى که داشت مخلوق و محتاج و بنده خدا بود و با این حال تمام وجود خود را اعم از مال ، مقام ، آبرو، برادران ، فرزندان کوچک و بزرگ ، جان و حتى بدن خود را بعد از کشته شدن ، به خاطر دوستى و رضایت خدا داد. و فکر مى کنى اگر خداوند تمام دارایى خود را به امام حسین (علیه السلام ) بدهد زیاد باشد. در اینجا سید به این جواب قانع شده و گفت : جواب خوبى است . و نیز درباره حکمتهایى که در قضا و قدر خداوند در شهادت امام حسین (علیه السلام ) بوده اندیشیده و بفهمد که مثلا شهادت او (علیه السلام ) سببى براى نجات امت و کفاره گناهانش بوده و وسیله اى براى رسیدن به درجات عالى و راه نزدیکى براى شناخت مقام امامشان بوده است . صرف نظر از ثوابهایى که به خود آن حضرت عنایت فرمود و او را به برترین درجات رسانید.

و نیز با تفکر خود به این نتیجه برسد که یکى از توابهاى عالى و مقامهاى بزرگ ، که براى دوستان خدا آماده شده زیارت خداست ، تا مشتاق آن شده و آن را هدف قرار داده و براى بدست آوردن آن همت کرده و براى رسیدن به آن اشتیاق زیادى در او بوجود آید تا در دعاى خود که مى گوید: وهبنى صبرت على عذابک فکیف اصبر على فراقک ؛ فرض کن عذابت را تحمل کردم ، جدائیت را چگونه تحمل کنم ؟ راستگو باشد.

(۱۰-سجده و گفتن ذکرهاى آن که از رسول خدا (صلى الله علیه و آله و سلم ) روایت شده همراه با حضور قلب و با توجه به معانى و دروغ نگفتن در آنچه مى گوید. همچنین خواندن دعاهایى که براى بین رکعتهاى نماز شب در کتاب اقبال روایت شده . و نیز غفلت نکردن از دعاى گرانقدرى که در نماز وتر یا بعد از آن خوانده مى شود.

(۱۱-محاسبه اعمال این شب . گمان مى کنم اگر با آگاهى و خوب حساب کند – بخصوص اگر از هدایت خدا در این مورد کمک بگیرد – باندازه اى از عمل خود استغفار مى کند که اگر این شب را خوابیده بود، این مقدار استغفار نمى کرد؛ چون فقط مخلصها از آفتهاى عمل مصون هستند و مخلصها را نیز خطر بزرگى تهدید مى کند و اگر فرض شود عمل او بدون آفت است باید قیمتى بر آن گذاشته و آن را با یکى از کوچکترین نعمتهایى که خدا به او داده ، مقایسه کند، و ببیند، اگر با ترازوى عدل بسنجد، آیا با این اعمال توانسته است شکر خدا را بجا آورد. و اگر ببیند، در اعمالش ، کوتاهى کرده یا آفتى دارد، با توسل به نگهبان شبش که از معصومین (علیهم السلام ) مى باشد، آن را جبران کرده و با اهداى سلام به او عرض کند: ((اى کسى که خداوند تو را از میان بندگانش انتخاب کرده ، و نگهبانى و حامى آنان نموده ، تو را به این انتخاب سوگند مى دهم که با چشم رحمت به بدبختى من نگریسته و به سستى ، نادانى ، بى چیزى ، ورشکستگى ، ندارى و بلایم رحم کنى و از خدا بخواهى من را قبول و از من خوشنود شود و مرا در این شب در حاجت و دعایت ، و شفاعت و شیعیانت ، وارد نمایى و نیز از خدا بخواهى خیر و ارشاد خود را نصیبم کند؛ مرا تقویت کرده و موفق کند و تمام خیرهاى دینى و دنیایى و آخرتى را به من عنایت کند. بزرگوار هستى و بزرگوارى را دوست دارى و از جانب خدا ماءمور به پناه دادن مى باشى . در پایان پذیراییت از من ، از خدا بخواه شناخت ، دوستى ، نزدیکى و خوشنودى خود را به من عطا کرده و مرا در دنیا و آخرت به شما ملحق کند و از شیعیان نزدیک و دوستان قدیمى شما بگرداند. تمام این کارها بدست اوست . درود خدا بر شما. آنچه خدا بخواهد (همان شود) و هیچ نیرویى بجز خدا نیست .))

و آنگاه اگر خواست ، مى تواند شبش را با سجده به پایان برساند.

آخرین جمعه شعبان

یکى دیگر از اوقات مهم ماه شعبان براى سالک الى الله آخرین جمعه آن است . از کتاب ((عیون )) از ((عبدالسلام بن صالح هروى )) نقل شده که مى گوید: در آخرین جمعه شعبان به دیدن ابى الحسن على بن موسى الرضا (علیه السلام ) رفتم ، حضرت فرمودند: ((ابا صلت ! بیشتر شعبان گذشت و این آخرین جمعه آن است ؛ کوتاهى گذشته خود را در این ماه جبران کن بسیار دعا و استغفار کن و خیلى قرآن بخوان ؛ و از گناهانت توبه کن ، تا وقتى ماه رمضان مى آید مخلص براى خدا باشى و هیچ کینه اى از مؤ منى در دلت نباشد مگر این که آن را از بین ببرى و از هر گناهى که انجام مى دهى ، دست بردار. تقواى خدا را پیشه کن و در نهان و آشکارت به او توکل کن ((و کسى که به خدا توکل کند خدا براى او کافى خواهد بود.)) و در باقیمانده این شهر این دعا را زیاد تکرار کن : اللهم ! ان لم تکن غفرت لنا فى ما مضى من شعبان ، فاغفر لنا فى ما بقى منه ؛ خدایا اگر در این مدت که از شعبان گذشته ، ما را نبخشیده اى ، در مدتى که از آن مانده ما را بیامرز؛ زیرا خداوند متعال باحترام ماه رمضان ، در این ماه افراد زیادى را از آتش رها مى کند.))

این فرمایشات حضرت (علیه السلام ) پیام و دستورالعملى براى اهلش ‍ در این مورد و تمام موارد مانند آن است . بنابراین آن را حفظ کرده ، غنیمت بدان و به آن عمل کن .

سه روز آخر شعبان

روزه این سه روز براى کسى که تمام این ماه را روزه نگرفته ، فضیلتى دارد که سزاوار نیست مراقب آن را ترک کند. صدوق از امام صادق (علیه السلام ) روایت نموده است : ((کسى که سه روز آخر شعبان را روزه گرفته و آن را به ماه رمضان وصل کند، خداوند روزه دو ماه پى در پى براى او مى نویسد.))

اعمال و مراقبات آخر ماهها بجهت اصلاح آنچه که در تمام ماه از بین برده غیر از اعمالى است که در اینجا گفتیم ؛ چنانچه در تمام ماهها به اعمال آخر ماه اشاره کردیم .

یکى از اعمال مهم ماه رمضان در شب آخر شعبان است و آن دعایى است که در کتاب اقبال براى این شب و شب اول ماه رمضان ، روایت نموده است . و اهل آن تکلیف آمادگى براى وارد شدن در میهمانى خداوند متعال را بتفصیل از این دعا مى فهمند.

منبع: المراقبات، ملکی تبریزی.