فرهنگ و تمدن شیعه » شخصیتها » عالمان دین »

محمد بن یحیى عطار قمى‏

اشاره:

گرچه در کتاب هاى رجالى از تاریخ ولادت و وفات این عالم و فقیه و محدّث بزرگوار سخنى به میان نیامده است، لکن از آنجا که وى از محضر استادانى چون محمد بن احمد بن یحیى ابن عمران اشعرى (وفات ۲۸۰ ق) و محمد بن حسین بن خطّاب (وفات ۲۶۲ ق) استفاده کرده است و نیز افتخار استادى محدّث عظیم الشأن ثقه الاسلام محمد بن یعقوب کلینى (وفات ۳۲۸ یا ۳۲۹ ق) و جمعى از راویان معروف دیگر چون ابوالحسن على بن الحسین بن بابویه(صدوق اوّل، وفات ۳۲۹ ق) و محمد بن الحسن بن الولید قمى(وفات ۳۴۳ ق) را داشته است، پس باید وى در نیمه دوم قرن سوم تا اوایل قرن چهارم زیسته باشد. کنیه محمد بن یحیى، ابوجعفر است.

محمد بن یحیى در یک نگاه

محمد بن یحیى، بزرگِ دانشمندان شیعه قم، استاد مرحوم کلینى و محدّثى با روایات زیاد و صاحب تألیفات متعدّد مورد اعتماد اهل علم و حدیث، موثق و  عین  بوده است. کلمه  عین  در لغت مشترک بین معانى زیادى است، مانند چشم، چشمه، برگزیده هر چیز سیّد، بزرگ. و در اصطلاح علماى رجال، چنان که در کتاب شریف رجال خاقانى در بخش تعلیقات بر  فوائد  وحید بهبهانى آمده است، ظاهراً مقصود از کلمه  عین  به شخصیت بزرگوارى است که مورد توجه مردم و در نزد آنها، داراى جایگاه ویژه و رفعت باشد. از این نکته معلوم مى  شود که محمد بن یحیى شخصیتى برجسته بوده و ارج و قرب خاصى نزد مردم داشته است. وى چون بعضى اوقات به شغل عطّارى مى  پرداخته، به عطّار نیز لقب یافته است.

در منظر اهل نظر

هر کدام از رجال شناسان که از محمد بن یحیى عطّار نامى برده اند، او را به بزرگى و عظمت یاد کرده و به وثاقت و صداقت و علم و تقوا ستوده  اند. نجاشى(وفات ۴۵۰ ق) مى  نویسد:  محمد بن یحیى، ابوجعفر قمى، استاد اصحاب ما در زمان خود بود. شخصیتى مورد توجه و اعتماد، صاحب امتیاز و کثیرالحدیث بود. وى کتاب هاى زیادى تألیف کرد که  مقتل الحسین  و  النّوادر  از جمله آنهاست. عده اى از اصحاب ما تمام کتاب هاى او را از فرزندش احمد و وى هم از پدرش براى ما نقل نموده اند . شیخ طوسى (وفات ۴۶۰ ق) و حسن بن على ابن داود (متولد ۶۴۷ ق) وى را از جلمه کسانى شمرده اند که از ائمه معصومین  (علیه السلام)  بدون واسطه روایتى نقل نکرده اند. نیز وى را از اهل قم و استاد ثقه الاسلام کلینى دانسته  اند. شیخ صدوق (وفات ۳۸۱ ق) مى  گوید:  تمام روایاتى که در کتاب  من لا یحضره الفقیه  از على بن جعفر نقل کرده ام، از پدرم (رضى اللّه عنه)، از محمد بن یحیى عطّار، از عمرکى بن على بوفکى روایت کرده ام و تمام روایاتى که از عمر بن یزید روایت کرده ام از پدرم (رضى اللّه عنه)، از محمد بن یحیى عطّار، از یعقوب بن یزید، از محمد بن ابى عمیر و صفوان بن یحیى نقل نموده ام . محدّث بزرگوار، شیخ میرزا حسین نورى(وفات ۱۳۲۰ ق)، صاحب کتاب ارزشمند  مستدرک الوسائل  هر کجا سندى نقل مى  کند که محمد بن یحیى در آن وجود دارد و دیگر راویان آن مورد وثوق وى باشد، مى  گوید: تمام آنها از موثّقین هستند و هیچ خلافى در آنها نیست . یا مى  گوید:  این سند در اعلى درجه صحت است و یا مى  گوید:  تمام افراد این سند از بزرگان هستند که هیچ تأمّلى در آنها نیست فقیه و فیلسوف و محدّث بزرگوار، محمد باقر حسینى، مشهور به میرداماد درباره سندى که محمد بن یحیى در آن وجود دارد و دیگر راویان آن هم مورد اطمینان وى باشند، مى  گوید: صحیح و عالى الاسناد است . وى محمد بن یحیى عطّار قمى را به وثاقت و کثرت روایت و استادى محمد بن یعقوب کلینى مى  ستاید.

شناسایى محمد بن یحیى عطّار

نام محمد بن یحیى که در سلسله اسناد بسیارى از روایات آمده، بین چند نفر مشترک است. الف) محمد بن یحیى سلیمان خثعمىِ کوفى که از اصحاب امام صادق  (علیه السلام) بوده و بیش از ۲۹ روایت از وى با این مشخصّات نقل شده است. ب) محمد بن یحیى خزّاز کوفه که از اصحاب امام کاظم  (علیه السلام) مى  باشد. وى شخصیتى برجسته و معتبر و مورد توجه بیشتر مردم بوده و صاحب کتاب  النوادر است. ج) محمد بن یحیى عطّار قمى، شهید ثانى مى  گوید:  هر سه از راویان مورد وثوق هستند، در صورتى که محمد بن یحیى به طور مطلق در سلسله سند قرار گیرد، از طریق طبقه و زمان حیات و روایاتى که از وى نقل شده، تشخیص داده مى  شود. هر کجا ثقه الاسلام کلینى در اوّل سند نام  محمد بن یحیى  را ذکر کند، مقصود محمد بن یحیى عطّار قمى است؛ چون وى در طبقه استادان کلینى مى  باشد .

تعداد روایات

روایاتى که از محمد بن یحیى (به طور مطلق) نقل شده به ۵۹۸۵ روایت مى  رسد که با توجه به قرائنى از قبیل نقل راویانى چون، على بن الحسین بن بابویه، محمد بن على ماجیلویه، محمد بن الحسن بن ولید و محمد بن یعقوب کلینى که از شاگردان محمد بن یحیى عطّار قمى مى  باشند، تعداد زیادى از آن روایات از وى است؛ اما روایاتى که به عنوان محمد بن یحیى، بإ؛ّّ وصف عطّار، نقل شده، به ۵۸ روایت مى  رسد. بنابراین مجموع روایت  هایى که محمد بن یحیى عطّار قمى نقل کرده، به چندین هزار روایت مى  رسد. کتاب شریف  کافى  تألیف حدیث شناس بزرگ، ثقهالاسلام کلینى، پر از روایات و احادیث محمد بن یحیى است، به گونه  اى که هیچ برگى از آن خالى از نام شریف محمد بن یحیى نیست علاوه بر این، هر کجا مرحوم کلینى احادیثى را تحت عنوان  عدّه من اصحابنا عن احمد بن محمد بن عیسى  آورده، مقصودش از  عّده  محمد بن یحیى، على بن موسى کمیدانى، داود بن کوره، احمد بن ادریس و على بن ابراهیم هاشم است. بنابراین تعداد زیادى از روایات دیگر نیز از محمد بن یحیى خواهد بود.

تألیفات

کتاب هایى که ابوجعفر، محمد، تألیف کرده است، عبارتند از: مقتل الحسین  (علیه السلام) که درباره حادثه جانسوز کربلا و شهادت اباعبداللّه الحسین  (علیه السلام) مى  باشد النّوادر؛ علّامه شیخ آقا بزرگ تهرانى مى  نویسد:  نوادر عنوان عامى بوده براى بعضى از تألیفات علما در چهار قرن اوّل هجرى که یک یا چند ویژگى از ویژگی هاى زیر را داشته باشد: احادیث گردآورى شده در آن، مشهور نباشد، روایات آن داراى مضمون و حکمى ناآشنا باشد، حکمِ روایات، استثنا و تبصره محسوب شود، روایاتى که مؤلف در هنگام به پایان رسیدن تألیف خود به آنها دسترسى پیدا کرده باشد،آن گاه مى  نویسد: کتاب هاى نوادرى که ما از آنها اطلاع یافته  ایم، نزدیک به دویست کتاب است که یکى از آنها از آنِ محمد بن یحیى عطّار قمى است.