محمد بن حسن بن فروخ صفار(- ۲۹۰)

ازیاران وشاگردان امام عسکری (ع) .

محمد بن حسن بن فروخ ، ملقب به صفار(رویگر) . به احتمال بسیار ، صفارنسبت شغلی خود او یا حرفۀ خانوادگی اوبوده است . درمنابع متقدم انبوهی ازپرسش های او از امام حسن عسکری (ع) ، که در قالب نامه بوده، آورده شده و نشان دهندۀ آن است که مدتی طولانی در خدمت آن حضرت بوده است (شیخ طوسی ، النهایه ، ص ۴۲۰) . وی دانش های اولیه ودروس دینی را درقم فرا گرفت ودرطی سفرهایش به کوفه ازمشایخ آن دیارهم بهره برد . ازاستادان اویند ابراهیم بن هاشم قمی ، علی بن محمد قاشانی ، عباس بن معروف ، یعقوب بن یزید محمد بن حسین بن ابی الخطاب ، ابوالقاسم حمزۀ بن قاسم که نام آن ها سلسلۀ روایات او درکتاب پرارج وی ، بصائرالدرجات ، موجود است . رجالیان متقدم ومتأخر دروصف اوسخن گفته وضمن ستودن او روایات او را دارای شاخص صحیح دانسته و خود او را هم توثیق کرده اند (نجاشی ، ص ۳۵۴ ؛ مجلسی ، محمد باقر ، بحارالانوار ، ج ۱، ص ۷) .

صفاردانش خود را به آیندگان انتقال داد . ازراویان اویند علی بن بابویه ، کلینی ، محمد بن حسن بن ولید ، ابن قولویه ، یحیی بن یوسف بغدادی ، داوود بن سلیمان عسقلانی (شیخ مفید ، المزار ، ص ۵۶ ؛ مشهدی المزار ، ص ۳۲ ؛ ابن طاووس ، الیقین ، ص ۲۶۴ ، ۲۶۶) . صفارفقیه ومتکلمی توانا بود وآثاربسیاری  هم دراین زمینه ها تدوین کرده است . درآن عصرگردآوری تک نگارمرسوم بوده وتک نگارهای فقهی به اونسبت داده شده است : کتاب الصلوه کتاب الوضوء ، کتاب الجنائز ، کتاب الصوم ، کتاب الحج . هریک ازاین آثاردربردارندۀ بخش هایی ازمفاهیم فقهی است . اوآثاری کلامی هم مانند کتاب الرد علی الغلاه تألیف کرده ، اما آثارحدیثی اونیزشایان توجه اند . گفتنی است که که آثارفقهی وی نیزبا توجه به گرایش فقه روایی درمجموعۀ روایات جای می گیرد ، اما آثاراختصاصاً حدیثی عبارت اند ازکتاب ما روی عم اولاد الائمه (ع) ، کتاب ما روی فی شعبان ، کتاب فضل القرآن (نجاشی ، ص ۳۵۴) . کتاب المزاراوهم اثری روایی است واحتمالاً شیخ مفید ازهمین کتاب اوبرای تألیف کتاب المزارخود بهره برده است (شیخ مفید المزار ، ص ۷ ، ۱۶ ؛ مشهدی ، المزار ، ص ۳۲) . اما سرانجام باید ازبصائرالدرجات نام برد ؛ کتابی که درنوع خود بی بدیل است ودرفضائل اهل بیت (ع) است . درواقع ، هم عصربودن صفاروسعد اشعری وهم کلامی ودوستی ایشان سبب شده تا هردوی آن ها کتابی با نامی مشابه داشته باشند . البته ، چنان که  پیش ترآمد ، صفاربیش ازهمه به نقل روایات فقهی مشهوراست ووایاتی درمبحث فضائل ائمه اطهارکم ترازاونقل شده است . کتاب بصائر الدرجات یکی ازمنابع متقدم روایی بوده ودرطیف وسیعی ازمنابع بعد ازآن مورد استفاده قرارگرفته ومورد رجوع عالمان بوده و حتی مجلسی دربحارالانوار ، ضمن بزرگ داشت بصائرالدرجات ومؤلف آن ، این کتاب را یکی ازمنابع مورد استفادۀ خود یاد کرده است (ج ۱، ص ۷) .

پی نوشت ها:

صفار ، محمد (۱۴۰۴ق) .بصائرالدرجات ، تهران .

مجلسی ، محمد باقر(۱۴۰۳ق) . بحارالانوار ، بیروت ، ج ۱، ۱۰ ، ۳۴ ، ۵۷ ، ۹۰ ، ۱۰۰ ، ۱۰۲ ، ۱۰۴ ، ۱۰۶ .

نجاشی ، احمد (۱۴۱۳ ق) . الیقین ، به کوشش انصاری ، قم .

منبع : نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ایران