محاصره شدن پيامبر(ص) و بنى هاشم در شعب ابى طالب1محرم

1 محرم ، سال هفتم بعثت

 مشركان مكه، به ويژه قريشيان كه بيشترين نفوذ و موقعيت اجتماعى و اقتصادى اين شهر مهم زيارتى و عبادى را بر عهده داشتند، دشمنى هاى فراوانى با ظهور اسلام و شخص پيامبر اكرم(ص) نموده و زندگى مسلمانان را بسيار سخت و توان فرسا كردند.

بدين جهت، پيامبر خدا(ص) ناچار شد گروهى از مسلمانان را به كشور حبشه، در آن سوى درياى سرخ (بحر احمر) اعزام كند، تا در پناه نجاشى، سلطان بى آزار و رعيت پرور آن قرار گيرند و از آزار و اذيت هاى قريشيان در امان مانند.

هر چه بر تعداد مسلمانان افزوده و زمينه هدايت آنان فراهم مى گرديد، بغض و كينه مشركان افزوده مى شد. به خصوص آن گاه كه حضرت حمزة بن عبدالمطلب و حضرت ابوطالب بن عبدالمطلب، دو تن از عموهاى معروف پيامبر(ص) كه داراى شهرت، اعتبار و قدرت بودند، به آن حضرت ايمان آورده و پشتيبانى وى را به طور رسمى و علنى بر عهده گرفتند، دهشت بزرگى مشركان قريش را فرا گرفت و آنان را براى حفظ قدرت و شوكت شيطانى خويش به عكس العمل هاى ناجوانمردانه واداشت.

سران قريش در نشستى، در “دارالندوه” ( مجلس أعيان قريش) موقعيت قوم و قبيله خويش و گسترش روز افزون اسلام را مورد بحث و بررسى قرار داده و سرانجام تصميم به محاصره اقتصادى و اجتماعى پيامبر(ص) و پشتيبانان و پيروانش گرفتند. آنان، پيمان نامه اى به خط “منصور بن عكرمه” و امضاى صاحب نفوذان و ريش سفيدان طايفه ها و قبيله هاى مهم مكه نوشتند و آن را در داخل خانه خدا ( كعبه معظمه ) آويختند و سوگند ياد كردند كه تا از پاى در آوردن پيامبر(ص) و يارانش، به آن پاى بند باشند.

مضمون پيمان نامه ظالمانه قريش به شرح ذيل بود:

1- هر گونه معاشرت با مسلمانان و ارتباط با پيامبر(ص) ممنوع است.

2- خريد و فروش كالا و مواد غذايى و هر گونه معاملات اقتصادى با آنان ممنوع است.

3- در تمام رويدادها، بايد از مخالفان اسلام و دشمنان رسول خدا(ص) پشتيبانى گردد.

قريش متعصب، با انعقاد اين پيمان نامه، مسلمانان و حاميان آنان را كاملا منزوى كرده و آنان را در تحت فشار اقتصادى و اجتماعى قرار دادند و خطرى جدّى براى رسول خدا(ص) به وجود آوردند.

حضرت ابوطالب(ع)، عموى پيامبر خدا(ص) كه سيادت و بزرگى طايفه بنى هاشم و اولاد و احفاد عبدالمطلب(ع) را بر عهده داشت، از پيمان نامه ننگين قريش ناراحت و شگفت زده شد و ماندن در مكه را به مصلحت پيامبر(ص) و مسلمانان و حاميانشان ندانست و به ناچار دستور داد كه تمامى فرزندان عبدالمطلب و نوادگان وى و افراد طايفه بنى هاشم براى حفظ جان رسول خدا(ص) و در امان ماندن از كيد و كين قريش، از مكه خارج شده و در شِعبى كه در ميان بلندى هاى اطراف مكه قرار داشت، نقل مكان كنند.

تمامى بنى هاشم و فرزندان عبدالمطلب، چه آنانى كه مسلمان شده و چه آنانى كه هنوز توفيق اسلام و ايمان نيافته بودند، فرمان ابوطالب(ع) را گردن نهاده و از مكه به شعب، كه بعدها به شعب ابى طالب(ع) معروف گرديد، نقل مكان كرده و با برپايى چادر و خيمه هاى عربى، زندگى جديدى را آغاز كردند. در ميان آنان، تنها ابولهب (يكى از عموهاى پيامبر ص) با آنان مخالفت ورزيد و با قريش همراه و هم داستان شد و در مكه باقى ماند و راه خود را از ساير بنى هاشم جدا كرد. وى تا آخر عمر، بر كفر و شرك خود باقى ماند و سوره اى از قرآن مجيد در نكوهش او و همسرش نازل گرديد(1) و سرانجام با خوارى و پستى تمام در مكه به هلاكت رسيد.

بنى هاشم، به مدت سه سال در آن درّه خشك، با نهايت عسرت و تنگدستى به سر بردند و جز در ايّام حج و ماه هاى حرام كه در سراسر حجاز و جزيرة العرب آتش بس و امنيت نسبى بر قرار بود، نمى توانستند از آن شعب خارج شده و با ديگران ارتباط و رابطه اى داشته باشند.

در اين مدت، پيامبر(ص) و همسرش خديجه كبرى(س) تمامى دارايى هاى خود را از دست دادند، ولى به راه خويش ادامه داده و در برابر ناجوانمردى هاى قريش، مقاومت نمودند.

سرانجام جبرئيل امين به پيامبر(ص) وحى نمود كه موريانه اى، پيمان نامه قريش را جويده و آن را از بين برده است.

پيامبر(ص) اين خبر آسمانى و مسرت بخش را به اطلاع عمويش ابوطالب(ع) رسانيد و ابوطالب(ع) با خوش حالى از شعب خارج شد و به سوى سران قريش رفت و خبر غيبى برادرزاده اش را به اطلاع آنان رسانيد و آنان را بهت زده كرد.

سران قريش گفتند: اگر برادرزاده ات راست گفته باشد، ما از آن عهدنامه چشم پوشى كرده و به دشمنى با او پايان مى دهيم.

آنان، در كعبه را گشوده و پيمان نامه را باز كردند، ولى همان طورى كه رسول خدا(ص) خبر داده بود، جز كلمه “بسمك اللّهم” چيزى از آن باقى نماند و همه صحيفه را موريانه خورده بود. اين أمر، موجب اختلاف و دو دستگى سران قريش شد.

عده اى بر ادامه دشمنى اصرار ورزيده و عده اى اظهار پشيمانى نمودند، ولى به هر حال، آن پيمان نامه را ملغى كردند و طايفه خوش نام بنى هاشم و مسلمانان صبور، پس از سه سال تحمل رنج و سختى، به رهبرى پيامبر(ص) از شعب بيرون آمده و راهى خانه و منازل خود شدند. (2)

1- سوره مَسَد، كه يكصد و يازدهمين سوره قرآن مجيد است.
2- نك: إعلام الورى (علامه طبرسى)، ترجمه عزيز الله عطاردى، ص 71؛ تاريخ ابن خلدون، ج1، ص 397؛ فروغ ابديت (جعفر سبحانى)، ج1، ص 351