مادران و سرگشتگی شکاف بین نسل ها

اشاره

شکاف بین نسل ها و اختلافی که در نتیجه ی این شکاف به وجود می ‎آید تقریباً در تمامی جوامع بشری که در مرحله ی گذار از سنت به مدرنیته قرار می ‎گیرند، مشاهده می ‎شود. از آن جایی که تمامی بخش ‎ها و مؤلفه ‎هایی که جامعه را شکل می ‎دهند ارتباط تنگاتنگی با یک دیگر به طور خاص و با ساختار جامعه به طور کل دارند. ازاین ‎رو، تغییر در ساختار جامعه، تمامی زیرمجموعه ‎های آن را دست خوش تغییر می ‎سازد؛ به دیگربیان، در جامعه ‎ای که در حال گذار از حالتی به حالت دیگر است، ارزش ‎ها، باورها و نقش ‎هایی که افراد بسته به این ارزش ‎ها و باورها ایفا می ‎کنند، دیگر همانند سابق نیست و با توجه به تغییر جهان ‎بینی ‎ها تغییر می ‎کند. یکی از مقوله ‎هایی که همواره در هر جامعه ‎ای از تغییرها تأثیر می ‎پذیرد نقش زن و جایگاه او در جامعه است. بر اثر آشنایی و ورود گفتمان غربی به کشور و برخی تقلید ‎های کورکورانه از فرهنگ غربی باعث شده که ارزش ‎ها و باورهای موجود در رابطه با زنان و نقش ‎های مرتبط با آنان دست خوش تغییر شود. حال بر آنیم تا به اختصار به این نکته بپردازیم که اگر امروزی شدن و همگام با تحول های مدرن حرکت کردن در چارچوب فرهنگی متناسب با جامعه ی ایرانی اسلامی که پای بندی به مذهب، برخلاف غرب، در آن پررنگ است شکل بگیرد، نه تنها معضل های و سردرگمی و فروپاشی بنیان خانواده را به همراه ندارد؛ بلکه باعث می ‎شود زنان امروزی، همانند زنان دیروز این جامعه در راستای شکوفایی آن گام بردارند؛ با این تفاوت که با توجه به آشنایی با تکنولوژی مدرن فرصت ‎های بیش تری پیش روی آن ها قرار دارد.
تحلیل گفتمانی مواجهه ی تمدن و فرهنگ ایرانی با فرهنگ غربی

رویارویی فرهنگ و تمدن ایرانی با فرهنگ غربی و به اصطلاح مدرن با توجه به واکنش ‎هایی که به آن نشان داده شده است پیامد ‎های متعددی را به همراه داشته است. آن چه باعث به وجود آمدن چالش ‎ها و بحران ‎های مختلف بر اثر مواجهه با فرهنگ غربی در زمان گذار از جامعه ی سنتی شد، تنش بین دیدگاه ‎های افراط ‎گرا در رابطه با فرهنگ غربی و تأثیرپذیری از آن بود. یک سری از متفکرین فرهنگ غربی، تمدن غربی و تکنولوژی غربی را رد کردند و هرگونه تأثیرپذیری از آن را طرد کردند. در مقابل این گروه عده ‎ای دیگر از متفکرین بودند که به تقلید کورکورانه و محض از فرهنگ غربی دامن زدند و در همین راستا به ترویج باور ‎های غربی و ریشه ‎کن کردن باور ‎های رایج و موجود در گفتمان حاکم بر فرهنگ ایرانی پرداختند. از نظر این گروه تنها راه پیش رفت، همانندِ غرب شدن است و این همانندی باید تمامی ارکان ‎ها و مؤلفه ‎ها و ارزش ‎های موجود در جامعه را دربر گیرد. تنها نتایجی که این دو دیدگاه با خود به همراه آوردند، سرگشتگی و سردرگمی بود و از این ‎رو، راهکار مناسبی برای ارتقای جامعه به شمار نمی ‎روند. دیدگاه سومی هم نسبت به این مقوله وجود دارد که در مقایسه با دو دیدگاه قبلی کاربردی ‎تر است. در این دیدگاه، باور بر این است در جامعه ‎ای که در حال گذار است سنت و ارزش ‎های متعلق به گذشته نمی ‎توانند به تنهایی پاسخ ‎گوی نیاز ‎های جدید باشند و از طرفی دیگر، مدرنیته و تکنولوژی مرتبط با آن نیز نمی ‎توانند به تنهایی راه به جایی ببرند؛ بلکه تنها در صورتی می ‎توانند کارآمد باشند که بتوانند خود را با گفتمان فرهنگی حاکم بر جامعه ی در حال گذار وفق دهند و آن را به کلی کنار نگذارند. تنها در این صورت است که امروزی ‎شدن نهاد ‎ها و مؤلفه ‎های جامعه می ‎تواند برای آن جامعه مفید باشد؛ در غیر این صورت، جز تزلزل ارزش ‎ها و فروپاشی چیزی به ارمغان نمی ‎آورد.
مادران دیروز، مادران امروز

نوع نگرش به زن به مثابه ی یکی از مؤلفه ‎های اصلی تأثیرگذار در جهت ‎گیری یک جامعه بسیار مهم است؛ زیرا بدون وجود زنان چیزی به عنوان نسل و جمعیت انسانی معنا پیدا نمی ‎کند و از این منظر است که زن به عنوان مادر، تمام جامعه می ‎شود. کسانی که پیش رفت را تنها غربی ‎شدن می ‎دانند و فقط به ظواهر غرب و زرق و برق آن توجه می ‎کنند، بر آنند تا زن را نیز مانند یک کالای لوکس مصرفی با تاریخ مصرف محدود جلوه دهند و از همین رو، خواستار غربی ‎شدن زنان، از ظاهر گرفته تا سبک تفکر و سبک زندگی، هستند و بر این باورند که اگر زنان غربی شوند، جامعه تماماً غربی می ‎شود و دیگر به سایر مسئولیت ‎ها و نقش ‎هایی که برای زن به عنوان مؤلفه ‎ای سازنده در جهت ‎دهی به جامعه در گفتمان ایرانی و اسلامی برای زنان در نظر گرفته شده اهمیت نمی ‎دهند.

در طرد این روی کرد می ‎توان به این نکته اشاره داشت، آن چه که باید در رابطه با مقوله ی زن، جایگاه او در جامعه، و از همه مهم ‎تر نقش مادری او مورد توجه قرار گیرد این است که در هیچ کدام از این مقوله ‎ها نباید انسانیت زن نادیده گرفته شود. با توجه به روی کرد سوم که خواهان حفظ ارزش ‎های ایرانی و اسلامی جامعه به طور عام و زنان و مادران به طور خاص است و از طرفی دیگر مانع آشنایی آن ها با دنیای مدرن و تکنولوژی مرتبط با آن نیست، زن و نقش مادری او را فدای مدرن شدن نمی ‎کند. در همین راستا می ‎توان گفت که مادران دیروزی که در جامعه ی ایرانی اسلامی می ‎زیستند گرچه به دنبال مدرک و دانشگاه و کار در بیرون از منزل و… نبودند و یا حتی با آن آشنایی نداشتند، نه تنها چیزی از مادران دنیای امروز کم نداشتند؛ بلکه توانستند با همان امکانات کم، نسلی را تربیت کنند که با تمام وجود خویش نه تنها از مادران خود، بلکه از تمام جامعه ی خود در برابر هجوم بیگانگان به ظاهر پیش رفته محافظت کردند.

برخلاف فرهنگ رایج در جوامع غربی که زن ها تنها پس از مدرن شدن جامعه و ظهور جنبش ‎هایی نظیر فمینیسم، دارای ارزش، آن هم به گونه ‎ای سطحی شدند. در جامعه ی ایرانی، زن ‎ها نه تنها امروزه؛ بلکه در گذشته نیز صاحب ارزش ‎ و هویت انسانی بود. از این‎رو، این ارزش و هویت پایدار بوده و در گذر زمان نیز از بین نرفته است. در جایگاه تربیت و شکوفایی نیروی انسانی جامعه، بی ‎تردید زنان به مثابه ی یک مادر، نقشی بی ‎نظیر و تعیین ‎کننده را ایفا می ‎کنند. آن چه که مادران امروز ما باید از آن آگاه باشند این است که در راستای امروزی ‎شدن و مدرن ‎شدن که لازمه ی جامعه ی امروزی است، نباید از معنویتی که در نقش مادری نهفته است فاصله بگیرند و آن را به ورطه ی فراموشی بسپارند. مادر امروزی تنها زمانی می ‎تواند به خود ببالد و این ادعا را داشته باشد که می ‎تواند با استفاده از تکنولوژی مدرن به موفقیت برسد که بتواند گام به گام با رشد کودک خود رشد کند و به تأمین هم زمان نیازهای جسمی و معنوی کودک خود به عنوان یک انسان اهتمام ورزد و در تربیت خود هدفمند باشد و همانند کاری که در غرب مدرن انجام می ‎شود، تنها به جنبه ی مادی و جسمانی کودک توجه نکند؛ زیرا چنین تربیتی کامل نیست و تکامل تنها زمانی حاصل می ‎شود که تمامی جنبه ‎ها با هم رشد کنند.

نقش زن به عنوان یک مادر، نقش اصلی او در پیش رفت اجتماعی جامعه ی اسلامی به شمار می ‎رود و هویت مادرانه، پایداری و دوام جامعه را تداوم می ‎بخشد. از این‎رو لازم است که زنان نقش مادری و هویت مادرانه ی خود را ارج نهند و ارزش خود را در مدگرایی، تجمل و جلوه‎گری خلاصه نکنند. زنان به عنوان مادر باید به دنبال ریشه ‎های معنوی خود باشند تا بتوانند از این طریق، ارزش ‎های والایی را که خداوند برای آن ها در نظر گرفته حفظ کنند. امام صادق(ع) می ‎فرمایند: «بیش ترین خیر و خوبی در وجود بانوان است»(ابن بابویه، ج3، ح4352، ص385). معیار پذیرش زنان در غرب، جلوه ‎گری است و سایر ارزش ‎ها و نقش ‎های او به بهانه ی به دست آوردن استقلال و آزادی، فدای ظاهر و مادیت می ‎شود. قبل از انقلاب اسلامی نیز در اثر تقلید پهلوی اول و دوم از غرب، شاهد چنین شعارهایی بودیم. آنان می ‎خواستند با کشف حجاب کشور را مدرن کنند و به تعبیر امام، زنان جنگجوی ما را ننگجو بار بیاورند.

زنان در کانون خانواده و اجتماع، رهبران اولیه و هم چنین تأثیرگذار افکار اعتقادی و احساسی به‎شمار می ‎روند. بنابراین، نباید حضور در عرصه ی اجتماع به منظور کسب استقلال و آزادی به شأن و منزلت آن ها لطمه نزند. مادران در درجه ی اول برای حفظ هویت و خصوصیت زنانه ی خود اهتمام ورزند تا بتوانند هم در عرصه ی خانواده و هم در عرصه ی اجتماع نقشی مؤثر ایفا کنند و این امر محقق نمی‎شود مگر این که بتوانند عاطفه ی مادری را در کنار ارزش‎های معنوی و هم چنین فعالیت‎های اجتماعی ارتقا بخشند.

نمی ‎توان اختلاف نسل ‎ها و تفاوت آن ها را انکار کرد و هم چنین نمی ‎توان انکار کرد که موقعیت ‎هایی که زنان امروزه با آن سر و کار دارند با گذشته فرق می ‎کند. در رابطه با نقش زن به عنوان مادر، مقوله ‎ای به نام مادری، همواره و در تمامی زمان ‎ها و جوامع نیازمند عشق مادری و هنر مادری است. از همین رو، طبق تعالیم اسلامی، مادری که پاداش بهشت برایش در نظر گرفته می ‎شود، نباید این موهبت ارزشمند را فدای مدرن ‎شدن و تبدیل به کالای لوکس شدن در راستای اهداف سودجویانه ی مادی کند. مادر امروزی باید در کنار عشق مادری ‎اش از هنر مادری خود برای شناسایی الگوهای نادرست استفاده کند تا بتواند از این طریق در جهت رشد، تعالی و تکامل مناسب فرزندش در سطح خرد و کلان گام بردارد. او باید الگو ‎های نادرست و جنبه ‎های نامتناسب برگرفته از فرهنگ غربی را از درخت وجود خود هرس کند و با به‎کارگیری مناسب تکنولوژی برآمده از فرهنگ غربی به شکوفایی آن دامن بزند.
منبع:

– ابن بابویه، محمدبن علی (1368)، من لایحضر فقیه، ترجمه ی محمدجواد غفاری، تهران، نشر صدوق.

منبع: فضه خاتمی نیا؛پیام زن-اردیبهشت ماه 1393 شماره 266 .