مادران شایستگان کرامت هستند

نگاهی به آیه ها و روایت ها در خصوص احترام به مادر
اشاره

دین مبین اسلام، برای زنده ماندن ملت ها هم بستگی خاصی را بین افراد آن ها لازم دانسته است و نسبت به پدر و مادر که شعاع بستگی انسان به آن ها نزدیک تر است، بیش تر سفارش کرده است. پروردگار عالم در وجود فرزندان، عاطفه و علاقه ی خاصی نسبت به والدین قرار داده است. هیچ فداکاری ای بالاتر از خدمت نسبت به والدین و به ویژه مادر نیست. متأسفانه بعضی از جوانان، پدر و مادر پیر خود را مزاحم زندگی می دانند و سعی در دورشدن از آن ها را دارند.

در جهت مخالف با این بی حرمتی ها افرادی هستند که در سایه ی تربیت قرآنی، حتی والدین خود را در سنین پیری بهتر از فرزندان خود نگه می دارند که این خود، یک نوع احساس و عاطفه ی الهی است. حتی این روابط، پس از مرگ هم با انسان همراه است و از پرجوش ترین احساس های انسانی، روابط والدین و فرزندان است و همه ی این ها بدون جلب منفعت است و همین ویژگی است که قداست خاص به علاقه می ‎بخشد(کلینی، ج2، ص158).
مقام و منزلت مادر

بر پایه ی تعالیم دینی، گرامی داشت مقام مادران مایه ی ورود به بهشت است؛ چنان که خط مشی و کیفیت رفتار مادر در تربیت فرزند وارسته ی اهل بهشت، نقش تعیین کننده ای دارد. از رسول خدا(ص) در این باره دو مطلب رسیده است:

– بهشت زیر پای مادران است(نوری طبرسی، ج15، ص180).

– هنگام نماز مستحبی، اگر پدرت تو را خواند، نماز را قطع نکن؛ و اگر مادرت تو را خواند، نماز را قطع کن(نوری طبرسی، ج15، ص181).

البته قطع نافله حرام نیست، لیکن در حالت جواز، قطع یا رجحان آن یک سان نیست و از این جهت، نیکی به مادر افضل از احسان به پدر است، چنان که از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است و سرّ ترجیح مادر، تحمل رنج های فراوان از سوی اوست(معزی، ج2، ص433).

خداوند متعال وقتی احترام به والدین را مطرح می کند برای گرامی داشت مقام زن، مادر را جداگانه نام می برد؛ مثلاً در مواردی می فرماید:

– و حکم کرد پروردگارت که جز او را نپرستید و به والدین احسان کنید؛ اگر یکی از آن دو یا هر دو، در کنار تو به سال خوردگی رسیدند، به آن ها حتی اوف مگو و با آن ها سخن شایسته بگوی(اسراء/ 23).

– شکرگزار من و پدر و مادرت باش(لقمان/ 14).

با همه ی این تجلیل های مشترک، هنگام یاد از زحمت های پدر و مادر فقط از زحمت مادر سخن می گوید: انسان را نسبت به پدر و مادرش به احسان سفارش کردیم، ]یاد کند که [ مادر ]نُه ماه چگونه [ با رنج و زحمت بار حمل کشید و باز با درد و مشقت وضع حمل کرد و سی ماه تمام مدت حمل و شیرخواری بود(احقاف/ 15).

در این آیه، زحمت ها و خدمت های دشوار سی ماه مادر را دوران بارداری، زایمان و شیردهی ذکر می کند و اشاره ای به زحمت های پدر نمی کند. آیه های قرآن در حق شناسی از والدین، دو قسم است: آیه های حق شناسی مشترک از پدر و مادر و آیه های مخصوص حق شناسی مادر. قرآن کریم، اگر درباره ی پدر حکم خاصی بیان می کند، فقط برای بیان وظیفه است؛ نظیر: خوراک و پوشاک مادران، به طور شایسته به عهده ی پدر فرزندان است(بقره/233)؛ ولی هنگام تجلیل و بیان زحمت ها، تنها نام مادر را ذکر می کند.
محدوده ی نیکی به پدر و مادر

خداوند در قرآن، برای احسان و نیکی به پدر و مادر هیچ قیدی نیاورده و به صورت مطلق ذکر کرده، تا شامل هر نوع تجلیل، احترام و نیکی شود و از سوی دیگر، هر پدر و مادری را نیز شامل می شود؛ گرچه آن پدر و مادر مشترک باشند. خداوند در قرآن می فرماید: و به انسان سفارش کردیم که نسبت به پدر و مادرش نیکی کند. و اگر آن دو کوشیدند تا چیزی را شریک من سازی که هیچ عملی را به حقانیت آن نداری، از آنان اطاعت مکن(عنکبوت/ 8).

و به انسان درباره ی پدر و مادرش سفارش کردیم… و اگر آن دو تلاش کردند که تو را بر این وادارند که چیزی را شریک من سازی که نسبت به آن هیچ آگاهی نداری، از آنان فرمان نبر؛ ولی در امور دنیا به شیوه ای پسندیده با آن دو معاشرت کن(لقمان/14-15).

جابر بن عبدالله انصاری می‎ گوید: شنیدم مردی به امام صادق(ع) عرض کرد: پدر و مادرم مخالف حق هستند. امام فرمود: به آن ها نیکی کن، همان گونه که اگر مسلمان بودند، به آن ها نیکی می کردی(مجلسی، ج17، ص56).
فواید نیکی به پدر و مادر

احسان به پدر و مادر یکی از عوامل قبولی اعمال نیک انسان است.

* آمرزش گناهان، یکی از آثار ارزش مند احسان و نیکی به پدر و مادر است. در آیه ی 14و 15 سوره ی احقاف آمده است: و ما انسان را به احسان درباره ی پدر و مادرش سفارش کردیم.

* احسان و نیکی به پدر و مادر یکی دیگر از عوامل ورود انسان به جمع بهشتیان است(احقاف/15).

* قرار گرفتن در جایگاه صالحان، از آثار و فوائد احسان و نیکی به پدر و مادر است. قرآن کریم می فرماید: و به انسان سفارش کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند… و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، حتماً آنان را در زمره ی شایستگان درمی آوریم(عنکبوت/ 8-9).

* خدا را بپرستید، و چیزی را شریک او قرار ندهد و به پدر و مادر نیکی کند،… و از نزد خود اجری بزرگ می دهد(نساء/36 و 40).
آفت های ترک نیکی به پدر و مادر

* ترک نیکی به پدر و مادر در قرآن از محرم های الهی شمرده شده و یکی از آثار سوء آن جداشدن از راه خداست که قرآن کریم در همین زمینه می فرماید: بگو: بیایید تا آن چه را پروردگارتان بر شما حرام کرده است برای شما بخوانم، آن این است که چیزی را شریک او قرار ندهید، و به پدر و مادر نیکی کنید،… و بگو که این راه مستقیم من است، پس از آن پیروی کنید و از راه های دیگر پیروی نکنید که شما را از راه خدا پراکنده کند. این است آن چه که خدا شما را به آن سفارش کرده است(انعام/ 151-153).

* سرپیچی از میثاق الهی در احسان به پدر و مادر یکی از عوامل گرفتارشدن به ذلت و خواری در دنیاست.

و یاد کنید وقتی را که از بنی اسرائیل پیمان استوار گرفتیم که جز خدا را نپرستید و به پدر و مادر خویشان و یتیمان نیکی کنید و با مردم نیکو سخن بگویید و نماز را به پا دارید و زکات بدهید؛ سپس جز اندکی از شما، همه اعراض کنان پشت کردید،… پس جزای کسانی از شما که این کار را می کنند جز خواری در زندگی دنیا چیزی نیست و روز قیامت به سوی سخت ترین عذاب بازگردانده می شوند؛ و خدا از آن چه می کنید هرگز غافل نیست(بقره/83-85).
در پایان

احترام به پدر و مادر لازم است و حتی نباید در برابر آن ها کم تر سخنی که دلیل بر ناراحتی از آن ها و حتی تنفر باشد به زبان آورد. خداوند در مسائل اعتقادی به ویژه مسئله ی توحید که یکی از اساسی ترین موضوع های اعتقادی است انسان را از اطاعت و تقلید جاهلانه از پدران و مادران نهی می کند. امام صادق(ع) می فرماید: نیکی به پدر و مادر بر همه واجب است؛ ولی اگر مشرک بودند، در شرک از آن ها و در معصیت از هیچ کس اطاعت مکن، به درستی که در معصیت خالق، هیچ کسی را حق اطاعت مخلوق نیست(مجلسی، ج71، ص56). امام علی(ع) نیز می فرماید: حق پدر بر فرزندان است که فرزند در هر چیزی جز معصیت خداوند از او اطاعت کند(نهج البلاغه، حکمت 1 و 3). در کلامی دیگر از آن حضرت آمده است: اطاعت از مخلوق در عصیان و نافرمانی خالق روا نیست(نهج البلاغه، حکمت 167).

از این آیه ها و روایت ها به خوبی استنباط می شود که انسان ها را از اطاعت و تقلید جاهلانه از پدران و مادران نهی کرده و به پیامد خطرناک آن هشدار داده است. همچنین افراد لجوج و حق ناپذیری که بر اطاعت و تقلید کورکورانه از پدران و اجدادشان اصرار داشتند، به انواع عذاب خویش تهدید کرده است.
منابع:

– قرآن کریم.

– نهج البلاغه.

– کلینی رازی، محمد بن یعقوب(1390)، اصول کافی، تهران، انتشارات استوار.

– مجلسی، محمدباقر(1403)، بحارالانوار، چاپ سوم، بیروت، داراحیاءالتراث العربی.

– معزی، شیخ اسماعیل(1371)، جامع احادیث الشیعه، قم.

– نوری الطبرسی، میرزا حسین(1407)، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه ی آل البیت.

منبع: مجله:پیام زن-اردیبهشت ماه 1393 شماره 266. نویسنده : اسماعیل اخلاقی