كمال الدين و تمام النعمة

معرفى اجمالى

« كمال الدين و تمام النعمة»، معروف به اكمال الدين صدوق، تأليف شيخ صدوق( ره)، به زبان عربى و در موضوع غيبت و ظهور امام زمان( عج) است.

شيخ صدوق، انگيزه خود را از نگارش اين كتاب، اين گونه بيان مى فرمايد:« بعد از سفر به مشهد مقدس و زيارت علي بن موسي الرضا( ع)، به نيشابور رفتم؛ در آن جا، شيعيانى كه به ديدن من مى آمدند، شبهاتى را در باره امام زمان( ع) مطرح كردند كه من هم سعى فراوانى در حل آن شبهات نمودم، تا آنكه به قم آمدم؛ در آن جا نيز شيخ نجم الدين، ابو سعيد، محمد بن حسن بن محمد بن احمد بن على بن صلت قمى به ديدارم آمد؛ او، نيز از من درخواست نگارش كتابى در اين باره داشت و من هم به ايشان وعده اجابت دادم، تا آنكه شبى، امام زمان( ع) را در خواب ديدم؛ آن حضرت، به من فرمود:« چرا كتابى در باره غيبت نمى نويسى تا خداوند به وسيله آن، حوائجت را برآورده سازد؟» عرض كردم:« اى فرزند رسول خدا! من در اين باره چند كتاب نوشته ام». آن حضرت، فرمود:« اينك، كتابى بنويس و در آن، به غيبت هاى پيامبران الهى اشاره كن». پس از آن، از خواب بيدار شدم و بر آن شدم تا اين كتاب را به نگارش درآورم.

اين كتاب، از قديمى ترين و معتبرترين منابع روايى شيعه در باره امام زمان( ع) مى باشد.

ساختار

اين كتاب، مشتمل بر 63 باب است.

گزارش محتوا

شيخ صدوق، در اين كتاب، بسيارى از مباحث اعتقادى شيعه را در باره امام زمان مطرح نموده است و نمونه هاى فراوانى از غيبت پيامبران الهى را آورده و به بررسى كامل امامت حضرت مهدى( ع)، تولد ايشان، روايات پيامبر و ائمه( ع)، در باره ظهور آن حضرت، كسانى كه به خدمت آن حضرت رسيده اند و شرايط دوران ظهور ايشان و موضوعاتى از قبيل اينكه آفرينش حجت خدا قبل از آفرينش ديگر انسان ها بوده است، فقط خداوند حق انتخاب خليفه و جانشين خود را دارد، اثبات غيبت و حكمت آن، جواب هاى ابن قبه، نامه هاى آن حضرت، علامات ظهور، ثواب انتظار و… پرداخته است.

اهميت ويژه اين كتاب، در نقل اقوال عالم بزرگ شيعى دوره غيبت صغرى؛ يعنى ابو جعفر، محمد بن عبد الرحمن بن قبه رازى( متوفاى قبل از 319 ق) است. دانسته هاى ما در باره اين عالم شيعى، محدود به نكاتى است كه ابن نديم و نجاشى آورده اند و ديگر عالمان رجالى، نكته چندانى به نكات ايشان نيفزوده اند. به گفته نجاشى، ابن قبه، نخست از معتزليان بوده و سپس به تشيع گرويده است.

از ديگر ويژگى هاى اين كتاب، نقل برخى ازتوقيعات صادر شده از ناحيه مقدسه است. شيخ صدوق برخى از مطالب اين بخش را از متون كهن تر و گاه به نحو شفاهى از برخى مرتبطان با نواب اربعه نقل كرده است.

وضعيت كتاب

كمال الدين، به زبان عربي، در دو جلد، با تحقيق استاد، علي اكبر غفاري، توسط انتشارات دار الكتب الاسلامية قم، در سال 1395 ق، چاپ شده است.

نسخه حاضر در برنامه، توسط آقاى محمد باقر كمره اى به فارسى ترجمه و در دو جلد( ج اول 452 صفحه و ج دوم 400 صفحه)، در قطع وزيرى، با جلد گالينگور، توسط انتشارات اسلامية تهران، منتشر شده است.

نسخه شناسى

1. نسخه خطى كتاب خانه مركزى دانشگاه كه در تاريخ 1060 ق با خط نسخ خوب نوشته شده است و تصحيح و مقابله شده است.

2. نسخه خطى مصحح ديگر كه در تاريخ 1077 ق به امضاى أبو طالب الحسينى، نوشته شده است و با دقت، تصحيح و مقابله شده است. اين نسخه، در كتاب خانه آية الله، سيد شهاب الدين مرعشى نگه دارى مى شود. كتابت اين نسخه، در سال 1081 ق، پايان يافته است.

3. نسخه خطى كه در تاريخ 1051 ق، نوشته شده است و در كتاب خانه شخصى ثقة الاسلام، آقاى سيد محمّد على صدر الحفاظ، آستانه مقدس حضرت عبد العظيم( ع) موجود است.

منابع مقاله

1. رحمتى، محمد كاظم، چند نكته در باره كتاب كمال الدين و تمام النعمة شيخ صدوق، كتاب ماه دين، شهريور 1383، شماره 83- 84.

2. محمد رضا ضميري، كتاب شناسي تفصيلي مذاهب اسلامي، ص 270- 271.

3. مقدمه محمد باقر كمره اى( مترجم).