كتاب الغيبة شیخ طوسی (ره)

معرفى اجمالى

« كتاب الغيبة» كه نام ديگر آن،« إثبات الغيبة» است، اثر شيخ الطائفة، شيخ طوسى، ابو جعفر محمد بن حسن طوسى از برجسته ترين چهره هاى علمى جهان تشيع و شخصيت مورد اعتماد شيعه در قرن پنجم هجرى است( 385- 460 ق).

اين كتاب، به زبان عربى و در باره غيبت امام زمان( عج) و مسائل مربوط به آن است.

اين كتاب، از بهترين كتاب هايى است كه توسط علماى شيعه، در باره امام زمان( عج)، نگاشته شده و شامل بهترين دلايل عقلى و شرعى بر وجود امام زمان و غيبت و ظهور آن حضرت در آخر الزمان است.

اين كتاب، از زمان نگارش تا به حال در طول هزار سال، پيوسته مورد توجه علما و فقهاى شيعه بوده و بزرگان، در تأليفات خود بسيار به آن استناد كرده و از آن نقل نموده اند.

علامه، شيخ آقا بزرگ تهرانى، در باره اين كتاب، مى فرمايد:

« و كتاب الغيبة للشيخ الطوسى- هذا- هو من الكتب القديمة الذى يمتاز على غيره، فانه قد تضمن اقوى الحجج و البراهين العقلية و النقلية على وجود الامام الثاني عشر محمد بن الحسن صاحب الزمان( ع) و على غيبته فى هذا العصر ثم ظهوره فى آخر الزمان فيملأ الأرض قسطا و عدلا بعد ما ملئت ظلما و جورا».

شيخ طوسى، در مقدمه كتاب، انگيزه خود را از نگارش اين كتاب، اين گونه بيان مى فرمايد:« من، اين كتاب را به درخواست شيخى بزرگوار كه خداوند عمر ايشان را طولانى گرداند نگاشتم؛ ايشان، درخواست فرموده بودند تا كتابى در باره غيبت صاحب الزمان املا نمايم و در آن، سبب غيبت آن حضرت و علت طول كشيدن آن و… را بيان كنم و اينكه چرا آن حضرت ظهور نمى كند؟ آيا مانعى در كار است؟ آن مانع چيست؟ و… من هم درخواست اين شيخ بزرگوار را اجابت نموده و امر ايشان را اطاعت كردم.

تاريخ نگارش اين كتاب، حدودا 444 تا 447 ق، بوده است؛ يعنى 13 سال قبل از وفات شيخ و در دورانى كه ايشان در بغداد زندگى مى كردند.

ساختار

كتاب، داراى هشت فصل است.

گزارش محتوا

كتاب الغيبة، از بهترين و مهم ترين و كامل ترين منابع شيعه در مورد مسئله غيبت امام زمان( عج) است. در اين كتاب، به علت و انگيزه غيبت امام زمان و حكمت الهى كه موجب آن گرديده اشاره شده است.

شيخ طوسى، در نگارش اين اثر ارزش مند و گران بها شيوه هايى نو و ابتكارى به كار گرفته و به تمام جوانب غيبت امام زمان اشاره نموده و با استدلال به قرآن و روايات پيامبر و ائمه معصومين( ع) و حكم عقل، به پاسخ گويى شبهات و اشكالات مخالفين پرداخته است.

اين كتاب، شامل بسيارى از فضايل امام زمان است و سيره و روش آن حضرت را در زمان غيبت و هنگام ظهور بيان كرده و بسيارى از علائم ظهور وى را ذكر نموده است.

شيخ، خود، در اين باره مى فرمايد:« من، اگر چه وقتم كم و فكرم مشغول و مشكلات و موانع زندگى نيز فراوان است و حوادث ناگوار در اين دوران، يكى پس از ديگرى اتفاق مى افتد… به نكاتى اشاره خواهم داشت كه هيچ جاى شك و ترديدى باقى نگذارد و سخنم را نيز طولانى نمى كنم، چرا كه اصحاب و اساتيد و مشايخ ما در اين باره كتاب هاى فراوانى نگاشته اند و در آن، به شرح و بسط كامل مسئله امامت پرداخته اند. من، در اين كتاب، در صدد پاسخ گويى به سؤالات گوناگون در اين باره هستم و براى تأييد سخنان خود، به برخى از روايات نيز استناد خواهم كرد تا موجب تأكيد و پذيرش آن از جانب علاقه مندان به روايات گردد و از خداوند متعال در انجام اين مهم يارى مى جويم».

نگارش اين كتاب، قبل از آتش سوزى كتاب خانه شيخ طوسى بوده و شيخ، در هنگام نگارش آن، به خيلى از منابع مهم و اصول قدما و كتاب هاى معتبر خطى و نسخه هاى اوليه آنها دست رسى داشته و اين خود بر ارزش و اعتبار كتاب مى افزايد و آن را از ميان ساير كتب مشابه، ممتاز مى گرداند.

( كتاب خانه شيخ طوسى، از بزرگ ترين كتاب خانه هاى مهم آن دوران و از غنى ترين آنها به شمار مى رفته كه شامل بسيارى از نسخه هاى منحصر به فرد و اصول چهارصدگانه شيعه بوده و بسيارى از آنها به دست ياران ائمه( ع) نگاشته شده بود و سوختن آن كتاب خانه يكى از غم انگيزترين حوادث ناگوار جهان اسلام به شمار مى آيد. نكته مهم ديگر، آنكه اكثر كتاب هاى شيخ طوسى و مهم ترين آنها با استفاده از كتاب هاى اين كتاب خانه نگاشته شده و اين هم موجب حفظ و بقاى مطالب ارزش مند آن كتاب ها گرديده و هم موجب ارزش و اعتبار فراوان كتاب هاى شيخ طوسى گشته است).

نسخه شناسى

1. نسخه اى در كتاب خانه آستان قدس رضوى در مشهد مقدس كه به خط محمد معروف، است. اين نسخه، با خط نستعليق زيبا و در تاريخ 26 ربيع الثانى سال 1074 ق، در مشهد مقدس، نوشته شده است و از اول تا آخر، تصحيح و مقابله شده است.

2. نسخه اى ديگر در كتاب خانه آستان قدس رضوى كه تاريخ نگارش آن، 1089 ق، است.

3. نسخه اى در كتاب خانه مدرسه فيضيه در شهر مقدس قم كه تاريخ نگارش آن، 1085 ق و به خط خلف بن يوسف بن نجم نجفى است.

4. نسخه اى در خزانه نسخه هاى خطى در كتاب خانه حضرت آية الله نجفى مرعشى در شهر مقدس قم كه توسط ملا عباس قلى شمس العلما نگاشته شده است.