قرآن در نگاه امام صادق عليه السلام

قرآن در نگاه امام صادق علیه السلام

روزى که رسول خاتم(صلی الله علیه و آله) دو وزنه سنگین و دو میراث گرانبها (قرآن ‏وعترت) را به مردم معرفى کرد و براى نجات از گمراهى، تمسک به‏«ثقلین‏» را توصیه فرمود، اهل ‏بیت‏ خویش را نیز به عنوان قرآن ‏شناسان خبیر معرفى کرد، تا پس از او، امت از ائمه الهام بگیرند و شاگردى عترت را با افتخار بپذیرند.

صادق آل محمد(صلی الله علیه و آله)، در باره حبل المتین قرآن و شیوه بهره ‏گیرى ازآن و جایگاه کلام الهى، سخنان بسیارى دارد که در این نوشته‏ به اختصار به برخى از محورهاى تعالیم و توصیه ‏هاى حضرتش اشاره‏ مى‏ کنیم، باشد که جامعه قرآنى و ولایى ما، از حضرت صادق(علیه السلام) سرمشق ‏بگیرد و از سرچشمه هدایت قرآنى، جان عطشناک خویش را سیراب ‏سازد.

۱- قرآن، تجلى ‏گاه خدا

کلام الهى، جلوه‏اى از قدرت و علم و حکمت‏ خداست و آیات قرآن،هریک نشانه‏اى از عظمت الهى است.

امام صادق(علیه السلام) در زمینه جلوه ‏گاه ‏بودن قرآن براى ذات مقدس خدا البته براى چشم‏هاى بیدار و دلهاى آگاه مى‏ فرماید:

لقد تجلى الله لخلقه فى کلامه و لکنهم لایبصرون“(۱)

خداوند بر خلق خویش در کلام خودش تجلى کرده است، ولى آنان خدا را نمى ‏بینند.

۲- گنجینه کامل

معارف قرآن بى پایان است.

به تعبیر خود قرآن (تبیانا لکل شی‏ء)است، بیانگر هرچیز.

هر پند و حکمت، هر حکم و قانون، هر علم ودانش ریشه در قرآن دارد.

حتى براى آگاهى از سرگذشت پیشینیان و سرنوشت آیندگان و دانشهاى آسمان و زمین باید به قرآن نگریست و به کمک اهل ‏بیت علیهم السلام ، از این منبع و گنجینه کامل بهره ‏گرفت.

امام صادق(علیه السلام) مى‏ فرماید: «خداوند بى‏همتا و قدرتمند، کتاب خویش را بر شما نازل فرمود واو راستگو و نیکوکار است.

در قرآن، خبر شما و خبر آنان که پیش‏ از شما بودند و آنان که پس از شما خواهند آمد، همچنین خبرآسمان و زمین است…»(۲)

و در سخن  دیگرى به جنبه تبیان بودن قرآن چنین اشاره‏ مى‏ فرماید: ان الله انزل فى ‏القرآن تبیان کل شى‏ء، حتى و الله ما ترک شیئا یحتاج العباد الیه الا بینه للناس…” (۳)

خداوند در قرآن، بیان هرچیز را نازل کرده است.

به خدا قسم هیچ ‏چیزى را که بندگان به آن نیازمندند، فروگذار نکرده و براى مردم ‏بیان فرموده است.

۳- عهدنامه الهى

قرآن، عهدى استوار میان خدا و مردم است و آیات این کتاب، متن‏این عهدنامه را بیان مى ‏کند.

در عهد نامه باید نگریست، به آن‏ باید پاى ‏بند بود، مفاد آن را نباید زیر پا گذاشت.

امام صادق(علیه السلام) درباره این عهدنامه و لزوم تلاوت بخشى از آن در هرروز، چنین‏ مى ‏فرماید: «القرآن عهدالله الى خلقه، فقد ینبغى للمرء المسلم ان ینظر فى‏عهده و ان یقراء منه فى ‏کل یوم خمسین آیه.‏» (۴)

قرآن عهد خداوند نسبت ‏به بندگان اوست.

سزاوار است که یک انسان‏ مسلمان در این عهدنامه الهى بنگرد و هر روز پنجاه آیه از آن رابخواند.

روشن است که مرور بر مفاد یک عهدنامه، براى یادآورى از آن قرارداد و رعایت آن در عمل است.

میثاق خدا با بندگان برشناختن ‏احکام الهى و عبرت گرفتن از حکایات قرآن و عمل به اوامر او وتدبر در آیات است.

جالب است که امام صادق(علیه السلام) وقتى مى‏ خواست قرآن ‏تلاوت کند، قرآن را که به دست راست‏ خویش مى ‏گرفت، دعایى مى ‏خواند که به عهد بودن قرآن و تعهدات انسان در قبال این قرار داد،اشاره دارد.

مضمون آن دعا چنین است: «خداوندا! من عهد و کتاب تو را گشودم.

خدایا! نگاهم را در این ‏کتاب، عبادت قرار بده و قرائتم را تفکر، و تفکرم را عبرت ‏آموزى.

خدایا! مرا از آنان قرار بده که از مواعظ تو در این‏ کتاب، پند مى ‏گیرند و از نافرمانى‏ات پرهیز مى‏ کنند.

وقتى کتاب تورا مى‏ خوانم، بر دل و گوشم مهر مزن و بر دیدگانم پرده میفکن وقرائت مرا خالى از تدبر مگردان، بلکه مرا چنان قرار بده که درآیات و احکامش ژرف بنگرم، دستورهاى دین تو را بگیرم و عمل کنم ‏و نگاه مرا در این کتاب، غافلانه و قرائتم را بیهوده و بى‏ثمرمساز.» (۵)

۴-آینه عبرت

درخلال آیات قرآن، سرگذشت اقوامى از گذشته آمده است.

چه نیکان وصالحان که در سایه ایمان و عمل و پیروى از حق، سعادتمند شدند،چه عنودان و لجوجان که با تکذیب انبیاء و انکار خدا و طغیان وفساد، گرفتار عذاب الهى گشتند.

قرآن، کتاب قصه و داستان نیست،ولى سرشار از قصص و حکایات افراد و امتهاست و همه بر اساس درس ‏گرفتن و الهام و عبرت و پند.

امام صادق(علیه السلام) مى ‏فرماید: «علیکم بالقرآن! فما و جدتم آیه نجا بها من کان قبلکم فاعملوا به، و ما وجدتموه هلک من کان قبلکم فاجتنبوه.» (۶)

برشما باد قرآن! هر آیه‏اى را که یافتید که گذشتگان، با عمل به‏ محتواى آن آیه نجات یافتند، شماهم به آن عمل کنید و هر آیه را دیدید که بیانگر هلاکت پیشینیان است، شماهم از آن (عامل هلاکت) بپرهیزید.

این شیوه برخورد با آیات قرآن، سودمندترین شیوه‏اى است که درعمل فردى و اجتماعى مسلمانان اثر مى ‏گذارد و قرآن هدایتگر قارى‏ مى‏ شود.

۵- احکام جاودانه

دین خدا و آیات قرآن، حاوى یک سلسله احکام الهى است که تا دامنه قیامت استمرار مى‏ یابد.

آنچه که حلال الهى و حرام الهى‏است، مشمول مرور زمان نمى ‏شود و حکم خدا در اثر «جو» یا«شرایط جدید» یا «تمایلات این و آن‏» عوض نمى‏ گردد.

امام ‏صادق(علیه السلام) در تشریح بعثت‏هاى سلسله نورانى انبیا، به دوره بعثت ‏رسول خاتم(صلی الله علیه و آله) مى ‏رسد و مى ‏فرماید: «تا آن که محمد(صلی الله علیه و آله) آمد و قرآن‏ و شریعت و راه و روش قرآن را آورد.

پس حلال آن تا روز قیامت ‏حلال است و حرام آن تا روز قیامت ‏حرام مى‏ باشد.»( ۷)

و در سخنى  دیگر، جریان قرآن را در عصرها و زمان‏ها، همچون‏ جریان شب و روز و ماه و خورشید مى ‏داند.

با بیان امام صادق(علیه السلام) راه‏ براندیشه کسانى که احکام خدا را مقطعى و دوره‏اى مى‏ دانند و عصر حاضر را براى اجراى احکام قرآن مناسب نمى ‏دانند و قوانین وحى را براى تنظیم امور بشریت امروز و جامعه کنونى کافى نمى ‏بینند، بسته مى ‏شود.

۶- همیشه زنده و شاداب

غیر از احکام قرآن و حلال و حرام آن که ابدى است، خود این کتاب ‏ژرف و فصیح و متین نیز با گذشت زمان کهنه نمى‏ شود و پیوسته ‏معارف آن براى همه اقشار در همه زمانها درخشندگى و آموزندگى ‏دارد.

امام صادق(علیه السلام) در حدیثى به رمز و راز این جاودانگى و طراوت‏ همیشگى در کلام خدا اشاره دارد.

مردى از آن حضرت مى ‏پرسد: چرا قرآن با نشر و درس و بررسى، تازه ‏تر و شاداب ‏تر مى‏شود و هرگز کهنه نمى ‏شود.؟

امام صادق(علیه السلام) در پاسخ مى ‏فرماید: «لان الله تبارک و تعالى لم یجعله لزمان دون زمان و لا لناس دون ‏ناس فهو فى کل زمان جدید و عند کل قوم غض الى یوم القیامه.» (۸)

براى این که خداى متعال آن را براى زمانى خاص یا مردمى خاص‏ قرار نداده است.

از این رو قرآن در هر زمان تازه است و نزد هرقومى شاداب است تا روز قیامت.

طراوت و تازگى قرآن براى همه و همیشه، به خاطر آن است که معجزه ‏جاوید پیامبر(صلی الله علیه و آله) و کلام الهى است و در هر عصرى پاسخگوى نیازهاى ‏فکرى، هدایتى و اجتماعى مردم است.

۷- حفظ، آموزش و عمل

گرچه تلاوت قرآن و حفظ کردن آیات آن ثواب دارد و ارزشمند است، ولى تکلیف مسلمانان در این حد خلاصه نمى ‏شود.

حفظ کردن باید همراه با عمل باشد و یاد دادن و یاد گرفتن به قصد اجراى‏ فرموده‏هاى خداى متعال.

حضرت صادق(علیه السلام) فرموده است: «الحافظ للقرآن، العامل به، مع السفره‏ الکرام البرره.‏» (۹)

کسى که حافظ قرآن و عمل کننده به آن باشد، همراه با سفیران ‏والامقام و نیکوکار الهى (فرشتگان مقرب) خواهد بود.

ضرورت آموختن قرآن نیز در کلام آن حضرت مطرح است.

مى ‏فرماید: «ینبغى للمؤمن ان لایموت حتى یتعلم القرآن او یکون فى تعلمه‏.» (۱۰)

سزاوار است که مؤمن نمیرد، تا آن که قرآن را آموخته باشد، یا در حال و مسیر فراگرفتن قرآن باشد.

با این حال، پاى بندى به احکام قرآن و عمل به آن در تعبیر امام‏ صادق(علیه السلام) چنین بیان شده است:«واحذر ان تقع من اقامتک حروفه فى ‏اضاعه حدوده‏.» (۱۱)

بپرهیز از این که در مسیر اقامه حروف، به اضاعه حدود بیفتى.

بسیارند آنان که در شکل و ظاهر به قرآن مى ‏پردازند و در وراى ‏جلوه‏هاى ظاهرى قرآنى، عمل به قرآن مطرح نیست.

این گونه برخورد تشریفاتى و مراسمى و شکلى با قرآن، در شان کلام الهى و منشورآسمانى نیست.

۸-ادب و آداب تلاوت

خواندن قرآن نیز آدابى دارد، هم آداب ظاهرى همچون مسواک، وضو، ترتیل، صوت خوش، رو به قبله بودن، حفظ احترام کلام الله و… وهم آداب باطنى و حالت‏هاى روحى و توجه قلبى و عنایت ‏به کلام خداو پیداکردن حالت ‏خشوع و تذکر و تاثیر پذیرى ازتلاوت، این نکات ‏در کلمات امام صادق(علیه السلام) بسیار بیان شده است.

به برخى از این‏ رهنمودها اشاره مى ‏شود: امام صادق(علیه السلام) مى ‏فرماید: هرگاه نزد تو قرآن تلاوت مى ‏شود، برتولازم است گوش بدهى و سکوت وتوجه داشته باشى:

«اذا قرى‏ء عندک القرآن وجب علیک الانصات و الاستماع.‏» (۱۲)

این همان نکته قرآنى است که در آیه ۲۰۴ سوره اعراف آمده است: « و اذا قرى‏ء القرآن فاستمعوا له و انصتوا

و در سخن دیگرى به نقل ازحضرت رسول(صلی الله علیه و آله) مى‏ فرماید که: «راه‏ قرآن‏» را نظیف و پاکیزه کنید.

مى‏ پرسند: راه قرآن چیست؟

مى‏ فرماید: دهان مى‏ پرسند: چگونه؟ مى ‏فرماید: با مسواک. (۱۳)

در حدیث دیگر، امام صادق(علیه السلام) فرموده است: کسى که قرآن بخواند، ولى قلبش رقت پیدا نکند و در برابر خداوند خاضع نشود و در درون، حالت‏ حزن و خشیت و هراس نیابد، شان وجایگاه والاى خدا را سبک شمرده است.

بنگر که کتاب پروردگارت را چگونه مى‏ خوانى و با منشور‏خویش چه برخوردى دارى و اوامر ونواهى آن را چگونه پاسخ مى‏ دهى و حدود و تکالیف آن را چگونه‏ امتثال و فرمان بردارى مى ‏کنى؟! در آیه‏ هاى وعد و وعید، درنگ کن، در امثال و مواعظ قرآن اندیشه کن.

مبادا اقامه حروف و قرائت ‏ظاهر، تو را در تباه ساختن حدود آن بیندازد!… (۱۴)

تلاوت با حزن و حالتى اندوه ناک که نشان دهنده تاثر روحى قارى ‏از آیات کلام خداست، ادب دیگرى از آداب تلاوت است.

امام صادق(علیه السلام) فرموده است: «ان القرآن نزل بالحزن فاقرؤه بالحزن‏.» (۱۵)

قرآن با حزن نازل شده است، شما هم، آن را حزین قرائت کنید.

۹- جوانان و قرآن

انس با قرآن، دلهاى جوانان ‏را روشن و زندگیهاشان را با صفا مى ‏کند و عامل جذب آنان به پاکى ‏و راه خدا مى‏ شود.

امام صادق(علیه السلام) مى‏ فرماید: هرجوان مومنى که قرآن بخواند، قرآن با گوشت و خون او در مى ‏آمیزد و خداوند او را با فرشتگان بزرگوارهمراه مى ‏سازد و قرآن روز قیامت نگهدارنده او (از دوزخ) خواهدبود:

«من قرئى القرآن و هو شاب مؤمن، اختلط القرآن بلحمه و دمه، وجعله الله مع السفره ‏الکرام البرره و کان القرآن حجیزا عنه یوم‏ القیامه.» (۱۶)

بخصوص، خانه هایى که نواى خوش قرآن از حنجره‏ هاى داوودى از آن‏ها به گوش مى‏ رسد و صبح و شام، جوانان صاحبدل و روشن ضمیر، همدم‏ کتاب خدایى‏اند و لحظات خویش را با انس با قرآن سپرى مى‏ کنند، مشمول رحمت‏ خدا و هدایت قرآنى مى‏ شوند.

این گونه خانه‏ هاى نورانى ‏از تلاوت، در آسمانها تابان و فروزان است.

امام صادق(علیه السلام)مى‏ فرماید: خانه‏اى که یک فرد مسلمان در آن قرآن تلاوت مى‏ کند، براى اهل‏ آسمان نورانى دیده مى‏ شود، همچنان که مردم دنیا در آسمان ستاره‏ درخشان را مى ‏بینند. (۱۷)

۱۰- نکته‏ هاى دیگر

همچنان که یاد شد، در دریاى کلمات حضرت صادق(علیه السلام) گهرهاى فراوانى ‏وجود دارد که در باره قرآن کریم است.

نقل آن ها به طول‏ مى ‏انجامد.

عصاره و خلاصه‏اى از آن مضامین را که در برخى روایات‏ دیگر آمده است، تقدیم مى ‏کنیم.

امام صادق(علیه السلام)، قرآن را داراى آیات ناسخ و منسوخ و محکم ومتشابه مى ‏داند و بهره‏ گیرى از قرآن را براى کسانى روا مى ‏شمرد که‏ به این نکات توجه داشته باشند و گرنه گمراه مى ‏شوند و گمراه‏ مى‏ کنند.

وى براى فراگیرى هر حرف از قرآن، پاداش ده حسنه بیان ‏مى‏ کند و مى‏ فرماید: قرآنى که خوانده نمى‏ شود و غبار بر آن‏ مى‏ نشیند، روز قیامت‏به درگاه خدا شکایت مى ‏کند.

تلاوت راستین را آن مى‏ داند که قرآن خوانان، وقتى به آیات بهشت و جهنم مى‏ رسند، مى‏ ایستند و تامل مى‏ کنند.

اهل ‏بیت علیهم السلام را وارثان کتاب‏ خدا و برگزیدگان خلق مى ‏شمرد و از این خاندان به عنوان وجه ‏الله،آیات، بینات و حدودالله یاد مى‏ کند و ولایت ائمه را قطب و محورقرآن و همه کتب آسمانى معرفى مى ‏کند و قرآن را «ثقل اکبر» مى‏ نامد و آن را چراغ هدایت و فروغ تاریکى و حیات بخش قلب بینا و گشاینده چشم و دل مى ‏شمارد.

از دیدگاه آن حضرت، قرآن‏«معیار» و ملاک درستى و حقانیت هر حرف و حدیث است و مى‏ فرماید:

هر چه که از ما براى شما نقل مى ‏شود، در صورتى که مخالف با قرآن ‏باشد ما نگفته ‏ایم و شما نپذیرید.

امام اهل‏ بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) را خزانه ‏داران علم الهى و بازگوکنندکان وحى خدا مى‏ داند و از تفسیر به‏ راى نهى مى‏ کند و از آن قارى که به خاطر خود نمایى یا کسب‏ درآمد، به قرائت مى پردازد، نکوهش مى‏ کند.

امید است که در سایه رهنمودهاى حضرت صادق علیه السلام، با چشمه وحى الهى ‏آشناتر شویم و «قرآنى‏» بیندیشیم و «قرآنى‏» زندگى کنیم.

پى‏ نوشتها
۱- بحارالانوار، ج‏۸۹، (بیروت)، ص‏.۱۰۷
۲ کافى، ج ۲، ص‏۵۹۹.
۳- بحارالانوار، ج‏۸۹، ص ۸۱.
۴- وسایل الشیعه، ج ۴، ص‏۸۴۹.
۵- بحارالانوار، ج ۹۵، ص ۵.
۶- الحیاه، ج ۲، ص‏۱۱۶.
۷- کافى، ج ۲، ص ۱۸.
۸- بحارالانوار، ج‏۸۹، ص ۱۵.
۹- الحیاه، ج ۲، ص ص ۱۵۲.
۱۰- همان، ص ۱۵۵.
۱۱- بحارالانوار، ج ۸۲، ص‏۴۳.
۱۲- وسائل الشیعه، ج ۴، ص ۸۶۱.
۱۳- الحیاه، ج ۲، ص ۱۵۸.
۱۴- بحارالانوار، ج‏۸۹، ص‏۲۰۷.
۱۵- وسائل الشیعه، ج ۴، ص‏۸۵۷.
۱۶- الحیاه، ج ۲، ص ۱۶۴.
۱۷- کافى، ج ۲، ص ۶۱۰.
۱۸- تفسیر برهان، ج ۴، ص‏۴۵۷; مجمع البیان، ج، ۵، ص ۴۸۱.