خانواده شیعی » پدر و مادر »

قداست مادر در فرهنگ اسلامى‏

واژه «اُم» به معناى مادر در قاموس فرهنگ اسلامی و فرهنگ هاى مربوط به نهاد خانواده و جامعه، به خصوص جوامع مشرق زمین که بعضاً با فرهنگ غنى اسلام توسعه یافته ‏اند بسیار شاخص و ارزشمند است.

این واژه به معناى مولد، سرمنشأ و اصل و ریشه هر چیز بکار برده می ‏شود. در «منتهى الارب» به معناى «والده» بکار رفته است و در «غیاث اللغات» به معناى اصل، عماد و ستون کلمه بکار می ‏رود که در آغاز کلمات دیگر آمده و با هر عبارتى که به آن اضافه شود بکار برده خواهد شد.(۱)

واژه «ام» به لحاظ دربرداشتن بار معنایى خاصى که دارد شاخص بعضى از سمبل ها و نمادها و سایر ترکیبات وصفى جهت شناسایى بهتر بکار برده می ‏شود از قبیل ترکیباتى نظیر «ام القرى» که به معناى سرزمین امن و امان مکه است که مادر همه قریه ‏ها شمرده می ‏شود. «ام غیلان» خارهاى بزرگ که بسان درختى عظیم در بیابان هاى وسیع و سایر صحراها و فلات می ‏رویند.

«ام المؤمنین» لقب زنان و همسران پیامبر به ویژه حضرت خدیجه(س)می ‏باشد و «ام الائمه» مادر امامان که لقب حضرت فاطمه زهرا(س) بشمار می ‏رود. نیز واژه «ام» به معناى اصل و منشأ پلیدى و شر بکار برده می ‏شود مثل «ام الخبائث» کنایه از شراب که مایه شر و فساد اخلاق انسان هاست و «ام الفساد» کنایه از ابر قدرتى همچون آمریکاست که سر منشأ جنگ افروزی ها، نابسامانی ها و خونریزى ملت هاى بیگناه و مظلوم می ‏باشد. بدین لحاظ غالب منابع و متون عرفانى و اسلامی هرجا که سخن از احترام و ارزشمند شمردن انسان هاست خصوصاً بر روى واژه زیباى «مادر» تکیه می ‏شود.

در «رساله حقوق» به نقل از فرمایش امام زین العابدین(ع) این چنین روایت شده که: و اما حق مادرت این است که بدانى او تو را از جایى برداشته که کسى، کس دیگر را برنمی ‏دارد و از میوه دل خود به تو داده که کسى به کس دیگر نمی ‏دهد و تو را با تمامی اعضاى وجود خویش نگهبان بوده است و باکى نداشته که خود گرسنه ماند اما در عوض ترا سیر گرداند و خود تشنه ماند تا تو را سیراب سازد و خود برهنه باشد و تو را بپوشاند و خود در آفتاب باشد و تو را در سایه نگاه دارد و به خاطر تو بیدارى می ‏کشد و تو را از گزند گرما و سرما دور دارد پس جز به یارى خدا و توفیق او از عهده سپاس برنخواهى آمد».(۲)

در روایات آمده که روزى رسول اللّه(ص) در مسجد نشسته بود، جبرئیل فرود آمد و سلام کرد و عرضه داشت: یا رسول ‏اللّه! قدم به قبرستان بقیع گذارید تا شاید به برکت حضور شما رحمت شما شامل حال برخى از اموات گردد. پیامبر(ص) به بلال دستور داد تا در مدینه ندا کند که مردم به قبرستان آیند. آن حضرت از درون قبرى صداى ناله و زفیر استماع نمود تا این که زنى به حضور پیامبر(ص) شرفیاب شد و در حالى که بر آن قبر اشاره کرده بود عرضه داشت: یا رسول اللّه(ص)! من مادر صاحب این قبر هستم فرمان چیست؟ آن حضرت فرمود: او را حلال کن، زیرا فرزندت در عذاب است. آن زن عرضه داشت یا رسول اللّه(ص)! من او را حلال نمی ‏کنم… زیرا من او را از شیره جان پرورده ‏ام و مشقات و سختی هاى فراوانى را به جان خریده ‏ام، او را بسیار دوست داشتم تا روزى رسد که پشتیبان و حامی و پناهگاه من باشد ولى به هنگام بزرگسالى به آزار من پرداخت.

حضرت دست به دعا برداشت که: خدایا! به حق خمسه النجباء… صداى این فرزند را به گوش مادرش برسان تا شاید به فرزندش رحم کند. سپس به مادر دستور داد تا گوش به خاک قبر پسر گذارد و ناله‏ هاى او را استماع کند. مادر ناله جانسوزى شنید که می ‏گوید: اى مادر… بالاى سرم و پائین پایم از چپ و راست همه در آتش عذاب است از من درگذر و گرنه تا قیامت به همین درد و محنت مبتلا خواهم بود. مادر به حال پسر رقّت کرد و گفت: خداوندا! از سر تقصیر او گذشتم. در حال خداوند بر آن جوان معذّب لباس رحمت پوشانید.(۳)

شیخ اجل سعدى شیرازى(ره) خود به دوران جوانى به خاطر یک اهانت به مادر این چنین اذعان می ‏دارد که: وقتى به جهل جوانى بانگ بر مادر زدم، دل آزرده به کنجى نشست و گریان همی گفت، مگر خردى فراموش کرده ‏اى که درشتى می ‏کنى؟!

چه خوش گفت زالى به فرزند خویش‏

چو دیدش پلنگ افکن و پیلتن‏

گر از عهد خردیت یاد آمدى‏

که بیچاره بودى در آغوش من‏

نکردى در این روز بر من جفا

که تو شیرمردى و من پیر زن(۴)

فلسفه احترام و تکریم نسبت به والدین

خداوند متعال در قرآن کریم شیوه ‏ها و الگوهاى مختلف در راستاى احترام به مقام والدین به ویژه مادر براى ما معرفى فرموده است یعنى علاوه بر اینکه به دوران سرشار از رنج و درد باردارى اشاره می ‏فرماید، نحوه تکریم و تجلیل را نسبت به مقام مادر براى ما اثبات می ‏فرماید آیه زیر از سوره احقاف گواه بارزى بر این مدعاست:

«و وصّینا الانسان بوالدیه احساناً حملته امّه کرها و وضعته کرها و حمله و فصاله ثلثون شهراً حتى اذا بلغ اشدّه و بلغ اربعین سنهً قال ربّ اوزعنى ان اشکر نعمتک الّتى انعمت علىّ و على والدىّ…؛(۵) و ما انسان را به احسان و نکوداشت در حق مادر خویش سفارش کردیم که چگونه مادر با رنج و زحمت بار حمل را تحمل نمود و با درد و رنج توصیف‏ ناپذیر وضع حمل کرد چه در طول این سى ماه بزرگترین ایثار و فداکارى را در مورد فرزندش انجام می ‏دهد».

بعد از دوران زایمان که یکى از سخت‏ترین لحظات زندگى مادر است دوران حساس و سخت دیگرى در پیش است. دوران مراقبت شبانه روزى از فرزند، دورانى که فرزند کوچک بیمار قادر به بیان محل درد نیست و در صورت گرسنگى و تشنگى و یا گرم و سرد بودن محیط زندگى قادر به بیان آنها نیست. مادر باید یک یک این نیازها را تشخیص داده و برآورده سازد. لذا آیه می ‏فرماید: هنگامی که طفل به حد رشد و تکامل رسید، آنگاه سزاوار است که عرضه دارد خدایا، مرا بر نعمتى که عطا فرمودى توانایى بخش و نحوه تشکر کردن از والدین را به من بیاموز.

در پاره ‏اى از احادیث آمده است که ام سلمه خدمت پیامبر(ص) رسید و عرض کرد: همه افتخارات نصیب مردان شده، زنان بیچاره چه سهمی از این افتخارات دارند؟ پیامبر(ص) فرمود:

«بلى اذا حملت المرئه کانت بمنزله الصائم القائم المجاهد بنفسه و ماله فى سبیل اللّه فاذا وضعت کان لها من الاجر مالایدرى احدٌ ما هو لعظمه، فاذا ارضعت کان لها بکلّ مصه کعدل عتق محررٍ من ولد اسماعیل، فاذا فرغت من رضاعه ضرب ملکٌ کریم و على جنبها و قال استأنفى العمل فقد غفرلک…؛(۶)

هنگامی که زن باردار می ‏شود در تمام طول مدت حمل به منزله روزه دار و شب زنده دار و مجاهد در راه خدا با جان و مال است و هنگامی که وضع حمل می ‏کند آنقدر خدا به او پاداش می ‏دهد که هیچکس حد آنرا از عظمت نمی ‏داند و هنگامی که فرزندش را شیر می ‏دهد در برابر هر مکیدنى از سوى کودک خداوند پاداش آزاد کردن برده‏اى از فرزندان اسماعیل را به او می ‏دهد و هنگامی که دوران شیرخوارگى کودک تمام شد یکى از فرشتگان بزرگوار بر پهلوى او می ‏زند و می ‏گوید: برنامه اعمال خود را از نو آغاز کن چرا که خداوند همه گناهان تو را بخشید».

نکته بسیار مهم که از محتواى آیه سوره احقاف برمی ‏آید مسئله مهلت شکرگزارى فرزند نسبت به خداوند که نعمت وجود والدین را به او افاضه فرموده و تکریم مقام والدین در سن چهل سالگى «اربعین سنه» می ‏باشد. آدمی در این سن به اوج بلوغ حکمت و دانش عقلانى نایل می ‏شود و غالب انسان هایى که در سنین پختگى و نضج افکار قرار می ‏گیرند و عمر ارزشمند را صرف کارهاى ناشایست و لغو و باطل نمی ‏کنند چنین سنینى به منزله شکوفایى قوه تفکر و تعقل بشر تا به سر حد کمال می ‏باشد. همان گونه که پیامبر اسلام(ص) در چهل سالگى به مقام شامخ رسالت مبعوث گردید.

همچنین نص آیه شریفه «حتى اذا بلغ اشدّه و بلغ اربعین سنه» دلالت بر این موضوع دارد که گاه فرزند در اوج دوران حیات از شور و حال نشاط و چالاکى خاص خویش برخوردار است و گاهى در حین غرور جوانى اسباب نگرانى و زحمت و دردسر را براى والدین فراهم می ‏سازد. لذا رسیدن به مرحله «بلغ اشدّه» زمان آرامش روح و تعادل عقل انسان کمال یافته و شاید آخرین مهلت شکرگزارى نسبت به والدین باشد. اما جاى سؤال باقى است که آیا تشکر و قدردانى از زحمات والدین به مدت زمان خاصى مربوط است تا انسان قادر به انجام این تکلیف بزرگ بوده فرصت مطلوب این نعمت عظیم را از دست ندهد و در هنگام مرگ از بابت کوتاهى تقصیر، شرمنده از دنیا نرود؟!

بدین لحاظ حضرت سجاد(ع) در مناجات خویش، از پروردگار متعال درخواست توفیق در اداى حقوق والدین فرموده و از خداوند مسئلت می ‏نماید که آن جناب را نسبت به دانش و ادراک وظایفى که درباره ایشان واجب است توفیق بخشد. از دیدگاه سید الساجدین حقوق والدین و اداى حسن وظیفه نسبت به زحمات آنان، به قدرى ارزشمند شمرده می ‏شود که حتى بعد از مرگ آنها، انسان قادر به دریافت کنه این عظمت نمی ‏باشد و نمی ‏تواند ذرّه ‏اى از آن همه محبت را جبران سازد.

آن حضرت در این راستا خطاب به درگاه کبریائى و آستان ربوبى این چنین بیان می ‏فرماید: «… و الهمنى علم ما یجب لهما علىّ الهاماً و اجمع لى علم ذلک کلّه تماماً، ثمّ استعملنى بما تلهمنى منه و وفقنى للنّفوذ فیما تبصرنى من علمه حتّى لایفوتنى استعمال شى‏ء علمتنیه و لا تثقل ارکانى عن الحفوف فیما الهمتنیه…؛(۷)

خدایا… دانستن آنچه درباره والدین بر من واجب است الهام نما و آموختن همه آن واجبات را بی کم و کاست برایم فراهم آور. سپس مرا به آنچه که به من الهام می ‏فرمایى وادار کن و براى انجام در آنچه به دانستن آن بینایم می ‏سازى توفیقم ده تا بجا آوردن چیزى از آن‏چه مرا به آن دانا گردانیده‏ اى از من فوت نگردد و اندام و اعضاء من از خدمت در آنچه به من الهام نموده ‏اى سنگین نشود».

همچنین خداوند متعال در ارتباط با زحمات طاقت فرسا و رنج هاى بی شمار مادر، چه در حین باردارى و چه در ایام پرورش فرزندان، وصیت یا توصیه ‏اى مشابه در سوره لقمان فرموده است:

«و وصّینا الانسان بوالدیه وهناً على وهنٍ و فصاله فى عامین ان اشکر لى و لوالدیک الىّ المصیر..؛(۸)

و ما به هر انسانى سفارش کردیم که در حق مادر خویش نیکى کند که از روى «وهن»(سنگینى و ضعف) بار حمل فرزند را برداشته تا مدت دو سال که طفل را از شیر باز می ‏گیرد. هر انسانى بایستى در ابتدا مرا شکر گوید و آنگاه مادر را تشکر و سپاس گوید و بازگشت خلق بسوى خداست».

حال چرا کلمه «وهن» در این آیه ذکر شده؟ خداوند در این آیه به مستدل‏ترین دلایل علمی اشاره کرده می ‏فرماید: «مادر، فرزند خویش را حمل می ‏کند در حالى که هر روز ضعف و سستى او افزون می ‏شود». این مسئله از نظر علمی هم ثابت شده و تجربه نیز نشان داده که مادران در دوران باردارى گرفتار وهن و سستى می ‏شوند. زیرا شیره جان خویش را به پرورش طفل اختصاص داده و از تمام مواد حیاتى وجود خود بهترین عناصر حیات بخش را تقدیم او می ‏دارند.(۹)

مادران اولیاء و پیامبران‏

خداوند متعال در قرآن کریم از زنانى همچون ساره همسر ابراهیم و یا همسر زکریا و قابلیت و استعداد مادرشدن در آنها یاد می ‏کند. اگرچه این قبیل زنان سالهاى زیادى از عمر خود را سپرى نمودند لکن خداوند آنان را مستعد مادرى و بروز عواطف مادرانه فرمود. نظیر همسر زکریا که با وجود نازایى و کبر سن، خداوند به او یحیى را مرحمت فرمود همان گونه که در آیات زیر به زکریا تولد یحیى بشارت داده شده است:

«یا زکریا انّا نبشرک بغلامٍ اسمه یحیى لم نجعل له من قبل سمیّا؛ اى زکریا ما تو را به پسرى بنام یحیى بشارت می ‏دهیم که قبل از او چنین نامی را براى کسى قرار ندادیم».

زکریا که در محراب عبادت بسر می ‏برده است سخت از این ندا مدهوش شده و با شگفتى هر چه تمام عرضه می ‏دارد که:

«قال ربّ انّى یکون لى غلامٌ و کانت امرأتى عاقراً و قد بلغت من الکبر عتیاً…؛ خدایا! چگونه براى من پسرى خواهد بود در حالى که زنم نازاست و من به نهایت کهنسالى و پیرى رسیده ‏ام».

«عاقر» در اصل از واژه «عقر» به معنى ریشه و اساس یا به معنى «حبس» است و این که به زنان نازا عاقر می ‏گویند به خاطر آن است که کار آنها از نظر پیدایش فرزند به پایان رسیده یا این که تولد فرزند در آنها محبوس شده است.(۱۰)

اما به رغم این ابهامات آن گونه که علم امروزه و عقاید عامه ثابت می ‏کند که باردارى براى زن در سنین بالا خطرناک و مشکل آفرین می ‏باشد خداوند قادر و توانا بر این گونه عقاید پوچ خط بطلان کشیده و می ‏فرماید:

«قال کذلک قال ربّک هو علىّ هین و قد خلقتک من قبل و لم تک شیئاً…؛ فرمود: این گونه پروردگارت گفته و اراده کرده است که این کار بر من آسان است من قبلاً تو را آفریدم و چیزى نبوده‏ اى!».

همین بشارت را خداوند به «ساره» همسر ابراهیم در سن نود سالگى می ‏بخشد:

«فبشّرناها باسحق و من وراء اسحق یعقوب، قالت یا ویلتى أ الد و انا عجوزٌ و هذا بعلى شیخاً انّ هذا لشى‏ء عجیبٌ…؛

پس او را بشارت دادیم به اسحاق و از پس اسحاق به یعقوب. گفت اى واى بر من! آیا فرزند آورم در حالى که من زنى پیر بیش نیستم و شوهرم پیرمردى بیش نیست بدرستیکه هر آینه این چیزى است عجیب».(۱۱)

حتى خداوند بدون دخالت اسباب و وسایط مربوط به زناشویى و نکاح قادر است که از زنى بی ‏شوهر، فرزندى در حد و مرتبه پیامبر خلق نماید نظیر حضرت مریم(س) دختر عمران که در نهایت پاکدامنى و زهد در میان قوم و عشیره خود می ‏زیست و به نیکوترین وجهى خدا را عبادت می ‏نمود. هنگامی که جبرئیل در هیئت انسانى نیکو بر مریم جلوه کرده و عرضه می ‏دارد که:

«انا رسول ربّک لأهب لک غلاماً زکیّاً؛ من فرستاده خدا بسوى تو هستم تا پسرى پاکیزه به تو ببخشم».

مریم(س) که دست هیچ مردى به او نرسیده بود با بیم و هراس سؤال می ‏کند:

«انّى یکون لى غلامٌ و لم یمسسنى بشرٌ و لم اک بغیّا…؛ چگونه براى من پسرى خواهد بود در حالى که مرا هیچ انسانى لمس نکرده و بدکاره و شقى نبودم».(۱۲)

حضرت مریم(س) در چنین حالاتى تنها به اسباب ظاهرى می ‏اندیشید و تصورش همچون سایر انسان ها بر این بود، براى این که زنى صاحب فرزند شود دو راه بیشتر ندارد یا ازدواج و انتخاب همسر و یا آلودگى و انحراف…

خداوند همان جمله ‏اى را که به ساره فرمود به مریم فرمود:

«هو علىّ هیّن» چه بسا زنانى که با طى مراحل و مقدمات ظاهرى و شرعى از طریق عقد نکاح با مردان محرم می ‏شوند لکن از نحوه تربیت صحیح فرزندان در ناآگاهى بسر می ‏برند و غالباً فرزندانى مجرم و مفسد به جامعه بشرى تحویل می ‏دهند!! همچنین جاى سؤال و ابهام باقى است که در صورت نیافتن شوهرى زاهد و پارسا، یک زن دیندار چگونه می ‏تواند فرزندى پدید آورد؟!.

این امر براى خداوند بسیار آسان است اما براى انسان ها این باور و یقین که خداوند می ‏تواند از یک زن بکر فرزندى پیامبرگونه پدید آورد بسیار غیرممکن می ‏نماید، حال هدف از پیدایش مولودى بدون پدر چه بوده؟ استاد محقق آیت اللّه مکارم شیرازى می ‏فرماید که: «ما می ‏خواهیم او را آیه و اعجازى براى مردم قرار دهیم «و لنجعله آیه للنّاس». ما می ‏خواهیم او را رحمتى از سوى خود براى بندگان بنمائیم. «و رحمهً منّا» این امرى است پایان یافته و جاى گفتگو ندارد. «و کان امراً مقضیا».(۱۳)

تساوى تکریم والدین از دیدگاه قرآن کریم‏

اگر چنانچه از آلام و متاعب عدیده مادران در دوران باردارى و وضع حمل و پرورش فرزند در قرآن کریم سخن به میان آمده است و بطور اندک از زحمات پدر اشاره رفته است این مسئله دلیل بر بى اهمیت شمردن مقام پدران نمی ‏باشد. خداوند در مقام تساوى تکریم والدین خطاب به فرزندان جهت حمایت و دستگیرى می ‏فرماید: «و احفض لهما جناح الذلّ من الرحمه و قل ربّ ارحمهما کما ربّیانى صغیرا؛(۱۴) و بال هاى خود را از روى فروتنى و مهربانى و رحمت بر سر هر دو آنها بگشاى و بگو خدایا به آنها رحم کن همان گونه که مرا در کودکى پرورش دادند».

از دیدگاه خداوند منّان به حدى رحمت و رأفت، ارجمند و مقدس شمرده می ‏شود که عطوفت فرزند به منزله دو بال پرنده قلمداد شده که از روى ذلّ و فروتنى بر سر پدر و مادر گشاده می ‏گردد. این تشبیه زیبا در اصطلاح علم بیان، به استعاره مکنیه تعبیر شده است. چون هنگام حذف ادات تشبیه، عبارتى که مفهوم می ‏گردد همانا فروتنى، رأفت و عطوفت سرشار از عشق و عاطفه فرزندان می ‏باشد.(۱۵)

در این آیه به ظرافت ‏هاى حساس و نکته ‏هاى پر معنا در رابطه با احترام به پدر و مادر و نیز آزمایش فرزندان در ارتباط با نحوه نگاهدارى صحیح و ایثارگرانه آنها اشاره شده است:

۱- توجه به حالات پیرى پدر و مادر که در زمان کهولت و بیمارى بیشتر به حمایت و محبت نیازمند می ‏باشند چه آنها ممکن است که بر اثر ناتوانى نتوانند از جاى برخیزند یا در امر نظافت شخصى کوشا باشند لذا فرزندان مورد آزمایش قرار می ‏گیرند که آیا از صبر و حوصله کافى براى نگهدارى مهربانانه و مؤدبانه برخوردار هستند یا خیر؟

۲- ایجاد انگیزه تواضع و فروتنى «خفض جناح».

۳- هنگامی که فرزند سر بر آستان الهى می ‏ساید و پروردگار خویش را حمد و سپاس می ‏گوید پدر و مادر را در حال حیات و ممات فراموش نکند و از خداوند براى آنها تقاضاى رحمت کند و به خدا عرضه دارد که: بارالها! همان گونه که آنها در کودکى مرا تربیت کردند و از نشاط و جوانى به لحاظ بالندگى و تکامل فرزند خویش ایثار نمودند هم اکنون آنها را مشمول عنایت و رحمت خود قرار بده.

نیکى باید مستقیم و بدون واسطه باشد

قرآن کریم در سوره انعام، آیه ۱۵۱، نیکى به پدر و مادر را بلافاصله بعد از مبارزه با شرک عنوان می ‏نماید که دلیل بر اهمیت فوق العاده حق پدر و مادر در دستورات فرهنگ اسلامی است. در این آیه می ‏فرماید: «الّا تشرکوا به شیئاً و بالوالدین احساناً؛ هیچ چیز را شریک خدا قرار ندهید و نسبت به پدر و مادر نیکى کنید».

اصل فرمایش این است که: «بالوالدین احساناً؛ اگر می ‏فرمود: الى الوالدین احساناً؛ یعنى نیکى کردن هرچند به طور مستقیم و یا غیر مستقیم باشد. اما «بالوالدین احساناً» یعنى نیکى کردن به طور مستقیم و بدون واسطه، آیه می ‏فرماید موضوع نیکى به پدر و مادر آنقدر اهمیت دارد که باید فرزند شخصاً و بدون واسطه آن را انجام دهد.(۱۶)

اطاعت از والدین مشرک جایز نیست‏

همه ما می ‏دانیم که شرک در اسلام، عملى حرام و زشت شمرده می ‏شود و انسان مشرک، نجس قلمداد می ‏گردد. از دیدگاه اسلام اگرچه مقام پدر و مادر بسى ارزشمند شمرده می ‏شود لکن فرزند مسلمان وظیفه دارد از اطاعت پدر و مادر مشرک، سر باز زند. نمونه بارز آن داستان سلمان فارسى است که بر آئین مجوس بود لکن بعد از گرایش به اسلام، از نزد والدین خویش که هر دو مشرک بودند گریخت و از اوامر آنها اطاعت ننمود.

قرآن کریم در سوره عنکبوت اگرچه ما را به احسان نسبت به والدین فرا می ‏خواند لکن در جایى از آیه می ‏فرماید که: اطاعت از پدر و مادر مشرک که سعى و تلاش بر شرک ورزیدن فرزندان خویش دارند، جایز نیست. آیه ذیل گواه بارزى بر این مدعاست:

«و وصّینا الانسان بوالدیه حسناً و ان جاهداک لتشرک بى ما لیس لک به علمٌ فلاتطعهما…».(۱۷)

ما به انسان توصیه کردیم به پدر و مادر خویش نیکى کند و اگر آن دو تلاش کنند و اصرار ورزند که براى من شریک قائل شوى که به آن علم ندارى از آنها اطاعت مکن.

تربیت صحیح مادر گام اساسى بسوى سعادت‏

عمده طرز تفکر موهوم در جامعه عرب قبل از اسلام بر این باور استوار بود که نه تنها دختران و زنان عضو اصلى و شاخص جامعه بشمار نمی ‏روند بلکه گاه در حکم ظروفى براى نگاهدارى و آفرینش پسرانى قلمداد می ‏شدند که تنها براى اصل و نسب آفرینى پدران فرزند می ‏آورند همان گونه که یکى از شاعران عصر جاهلى اینگونه سروده است:

و انّما امهات النّاس اوعیه‏

مستودعات و للانساب آباء

مادران در حکم ظروف براى پرورش انسان ها می ‏باشند و تنها براى نسب پدران، فرزند می ‏آورند!(۱۸)

چه بسا مادرانى که با زحمات و مشقات فراوان تنها به داعیه بقاء نسل و تحکیم بنیان خانواده و فرزندان خود را در بطن خویش می ‏پرورانند و یا متحمل هزینه‏ هاى سنگین و گزاف در امر زایمان و رشد و تکامل فرزند می ‏گردند لکن از شناخت ماهیت تعلیم و تربیت در ناآگاهى بسر می ‏برند و همین عوامل علاوه بر فرسایش نیروى جسمانى، منجر به نادیده انگاشتن عواطف واقعى و همه جانبه آنان در امر ایفاى وظایف خطیر مادرانه و پرورش اطفال و ارضاء خواسته ‏هاى مشروع و بر حق فرزندانشان خواهد گشت. آیا چنین مادرانى که فرزندان خویش را در مسیر تباهى و فساد سوق می ‏دهند و موجب تولید زحمات عدیده و مشکلات و ناهنجاری هاى فراوان اجتماعى را فراهم می ‏سازند به واقع بهشت در زیر پاى آنهاست؟! اگر چنانچه پیامبر اسلام(ص) می ‏فرمایند:

تناکحوا…تناسلوا. ازدواج کنید و فرزند آورید که من در قیامت به امت خویش مباهات خواهم نمود. مراد از این فرمایش یک جمعیت متعادل و به عبارت بهتر و فراگیر یک امت سازمان یافته و تربیت شده در امر تهذیب و تزکیه نفوس اجتماع می ‏باشد نه یک جمعیت رو به تزاید لجام گسیخته و فاقد روح تربیت و تعالى اخلاقى که حتى از قابلیت ذاتى لازم جهت تربیت پذیرى بی بهره می ‏باشند و هر از گاه مشکلات عدیده را فراهم ساخته و مرتکب جرایم گوناگون می ‏شوند.

داستان شگفت آور خضر و کشتن طفل بدست او، مبیّن آنست که آن جناب از طریق علم لدنى و دانش الهامی و شهودى، پى به فساد و عدم صلاحیت او برده بود. خضر در پاسخ اعتراض موسى(ع) خواهان فرزند صالح بود تا از این طریق جمعیت متعادل و کمال یافته صالحان پدیدار شود. او از خداوند درخواست نمود تا فرزند صالح به والدین با ایمان مرحمت فرماید.

«…و امّا الغلام فکان ابواه مؤمنین فخشینا ان یرهقهما طغیاناً و کفراً فاردنا ان یبدلهما ربّهما خیراً منه…».(۱۹)

بارها به تجربه ثابت شده خانواده هایى که از فرزندان کمتر برخوردارند و مادر به منزله مدیر در امر اداره منزل و تعلیم صحیح فرزندان به شمار می ‏رود از امکانات لازم جهت تربیت و رشد و تعالى فرزندان خویش بهره ‏مند می ‏باشند. لکن خانواده‏ هاى پرجمعیت که از کنترل لازم جهت حفظ و حراست اولاد خویش از دستبرد شیاطین اجتماع در ناآگاهى بسر می ‏برند، نمی ‏دانند که به پرورش شایسته کدامیک از آنها توجه کنند! قرآن کریم در این رابطه می ‏فرماید:

«المال و البنون زینه الحیاه الدنیا و الباقیات الصالحات خیرٌ عند ربک ثواباً و خیر املا…؛(۲۰) مال و ثروت و فرزندان، مایه زینت حیات دنیا هستند؛ اما آنچه از خیر و صلاح باقى ماند، بهتر است.

خواجه نصیر الدین طوسى هدف از تربیت کودک را این چنین معرفى می ‏کند:

«و چون رضاع(شیردهى) او تمام شود به تأدیب و ریاضت اخلاق او مشغول باید شد پیشتر از آن که اخلاق تباه فراگیرد؛ چه کودک مستعد بود و به اخلاق ذمیمه میل بیشتر کند به سبب نقصان و حاجاتى که در طبیعت او بود…».(۲۱)

مطالعه در زندگینامه بسیارى از دانشمندان و فیلسوفان جهان و علل ترقى و پیشرفت آنان در علم و حکمت، هر وجدان آگاه و افکار بیدار را به قضاوت صحیح پیرامون تربیت شایسته و سازنده مادران ارجاع می ‏دهد. «کنفوسیوس» حکیم و فیلسوف معروف چین رمز موفقیت و تعالى خویشتن را مرهون مادرى مهربان و دانا می ‏دانست که در آخرین دم حیات از هیچ گونه کوششى جهت رفاه فرزند دریغ نورزید، هنگامی که مادر آن حکیم از دنیا رفت کنفوسیوس بسیار متأثر و محزون بود و حتى چنگ و تار خویش را شکست. مادر «منسیوس» پیشواى مکتب اصولى چین در خصوص پیشرفت فرزند دست به اقدام جالبى زد. هنگامی که همسر آن زن فوت شد او با فرزند خویش در خانه ‏اى سکنى گزید که در حوالى گورستان بود. مادر منسیوس مشاهده کرد که فرزندش پیوسته از اعمال گورکنان تقلید می ‏کند ناچار به ترک خانه گردید و در محله‏ اى مشرف به بازار سکونت گزید لکن دریافت که منسیوس در بازی هاى خویش بسان کاسبان و اهل حرفه رفتار می ‏کند ناچار به ترک آن محل شد و عاقبت در محله ‏اى که غالب فیلسوفان و حکما در آنجا ساکن بودند رحل اقامت افکند. بعد از چندى آن زن دانا دریافت که فرزندش با فیلسوفان و اهل دانش سرو کار یافته است لذا در همان محل جایگزین گشت تا منسیوس حکیم و فیلسوف شهیر گردید.(۲۲)

اگر افلاطون و سقراط بوده‏ اند بزرگ‏

بزرگ بوده پرستار خردّى ایشان(۲۳)

بانوى مجتهده امین(ره) معروف به بانوى اصفهانى که نقش ارزنده و شامخى پیرامون تعلیم و تربیت شایسته زنان در قرن معاصر دارد، پیرامون پرورش و تعالى روان فرزندان توسط مادر این چنین به بانوان مسلمان اندرز می ‏دهد:

«…اى بانوان…شما موظف به امر بزرگى هستید زیرا که جاى تردید نیست که اولین کلاس تربیت بشر، دامن مادر است وقتى بشر پا در این عالم می ‏گذارد چون لوح وجود او خالى است تربیت مادر و آنچه از قبل او به وى القاء می ‏شود مثل نقشى که بر سنگ زده می ‏شود به همین گونه در سینه طفل نفوذ می ‏کند و سعادت و شقاوت در همان ابتدا در وى تعبیه می ‏شود… بدیهى است که هر خلق و ملکه‏ اى که در انسان رسوخ نماید، زائیده شده تکرار عمل اوست… اگر مادر از ابتدا مانع از اعمال زشت کودک شود، به هنگام بزرگسالى به فساد اخلاق گرفتار نخواهد شد…».(۲۴)

خواجه نصیرالدین طوسى(ره)، نخست مرتبه تأدیب کودک را منع از مخالطت اضداد می ‏داند چون همنشینى و دیدار غیر متجانس موجب فساد طبع کودک خواهد شد:

«… و اول چیز از تأدیب او آن بود که او را از مخالطت اضداد که مجالست و ملاعبه ایشان مقتضى فساد طبع بود، نگاه دارند؛ چه نفس کودک، ساده باشد و قبول صورت از اقران خود زودتر کند…».(۲۵)

حضرت زهرا(س) تجسم عینى بهترین آموزگار و مربى فرزندان‏

حضرت فاطمه زهرا(س) بهترین الگوى راستین مادران فداکار و از جان گذشته در امر تعلیم و تربیت فرزندان عزیز خویش می ‏باشد. مقام شامخ آن حضرت در ایفاى وظایف خطیر مادرى به قدرى والا شمرده می ‏شود که آن بانو علاوه بر مقام «ام الائمه» دلسوزانه به پدر مکرم خویش رسول اللّه(ص) مهر و محبت بی شائبه ابراز می ‏فرمود تا جائیکه به «ام أبیها» مفتخر گشت. به قول شاعر:

بس که محبوب است مادر بس که دارد احترام‏

مصطفى را دخترش زهرا بجاى مادر است(۲۶)

حضرت زهرا(س) در جنبه ‏هاى مربوط به تربیت فرزندان مثل دقت در سلامتى آنان، بازى و تشویق و تربیت عبادى و دینى به نوگلان اهل بیت و توجه به حضور و غیاب آنان، انتخاب بهترین اسماء جهت فرزندان و… نهایت توجه را مبذول می ‏داشت که به برخى از این جنبه‏ ها اشاره می ‏کنیم:

دقت در سلامتى روح و جسم آنان‏

آن بانوى عظیم الشأن اسلام در امر رسیدگى به سلامت روح و جسم فرزندان نهایت حساسیت و توجه از خودنشان می ‏داد. در تفسیر سوره هل اتى آمده است که ایشان جهت شفاى حسن و حسین(ع) نذر سه روزه انجام دادند. با حلول ماههاى عبادت مثل ماه شعبان و رمضان، فاطمه(س) مشتاق آن بود که فرزندان را در نیمه شب و سحرگاهان از خواب بیدار سازد تا آنان از طریق تأثیر پذیرى عبادت به رموز خداشناسى آشنا شوند.

بازى و سرگرمی مفید همراه با سخنان دلنشین و آموزنده‏

شکى نیست که بازى و سرگرمی براى کودکان به منزله تقویت روح و روان آنان قلمداد می ‏گردد. فضاى بازى و سرگرمی اگر در محیطى آموزنده و سرشار از عطوفت و مهربانى مادران در خانه و مربیان در مهد کودک و مدرسه انجام گیرد ثمرات چشمگیرى به بار خواهد آورد. متأسفانه بسیارى از مادران از درک عمیق چگونگى ایجاد محیط سالم جهت پرورش روحیه فرزندان ناآگاه می ‏باشند. به طور مثال استفاده از آهنگ هاى مبتذل و ناسالم و مشاهده تصاویر لهو و لعب، طفل را به انسانى سرشار از عشق کاذب به موسیقى خلاف و ناسالم تبدیل می ‏سازد. ثمره ترویج موسیقى حرام تا آنجا خواهد بود که فلان زن خواننده معروف از سنین طفولیت عادت به رقص و ترانه داشته است… بارها مشاهده می ‏شود که در مجالس مختلف دختر بچه‏ ها را وادار به رقصیدن در انظار عموم می ‏کنند که بدیهى است چه اثرات مخرب و خانمانسوز اخلاقى را ببار خواهد آورد…

حضرت زهرا(س) از موقعیت مطلوب خانه دارى به نحو احسن کمال بهره بردارى را می ‏نمود گاه از طریق ترنم اشعارى زیبا حس شجاعت و مبارزه با ستمگران را به حسن و حسین(ع) القاء می ‏نمود. نقل است که گاه حسن(ع) را در آغوش می ‏گرفت و این چنین می ‏سرود:

اشبه اباک یا حسن‏

و اخلع عن الحق الوسن‏

و اعبد الهاً ذاالمنن‏

ولاتوال زالاحن‏

حسن جان! مانند پدرت على(ع) باش و ریسمان را از گردن حق بردار خداى احسان کننده را پرستش کن و با افراد دشمن و کینه توز دوستى مکن.

و گاه حسین(ع) را بر زانوان می ‏نشاند و او را با دستان مبارکش نوازش می ‏کرد و می ‏فرمود:

انت شبیهاً بأبی

لست شبیهاً بعلى…

حسین جان! تو به پدرم رسول اللّه(ص) شباهت دارى و به پدرت على(ع) شبیه نیستى.(۲۷)

توجه به رفت و آمد فرزندان‏

زمینه بسیارى از مفاسد اجتماعى ریشه در عدم توجه کافى و حساس والدین نسبت به فرزندان دارد. انواع شرارت، قتل، سرقت، اعتیاد و دوستی ها و رفاقت هاى کاذب و دروغین به لحاظ بى اعتنایى و اهمال والدین به ویژه مادران خانه دار که وظیفه سرپرستى و تربیت اولاد بر عهده آنهاست می ‏باشد که ثمره آنهمه فجایع بارها از طریق جراید در قالب حوادث گوناگون به چاپ می ‏رسد. لکن به کارنامه درخشان زندگى فاطمه زهرا(س) که بنگریم درمی ‏یابیم که ایشان با آن همه تحمل شب زنده دارى و عبادت و انجام امور خانه لحظه‏ اى از حضور و غیاب فرزندان عزیزش غافل نبود و آن حضرت مراقب آنان بود کما اینکه روزى حسن و حسین(ع) به غار جبل رفته و مشغول بازى بودند غیبت طولانى آن دو طفل خردسال، مادر را نگران ساخته بود. پیامبر(ص) پس از شنیدن خبر گم شدن آنها به غار جبل رفت و نوه هایش را که مشغول بازى بودند یافت و به خانه آورد.

انتخاب بهترین نام‏ها

حضرت زهرا(س) در انتخاب نام نهایت دقت را مبذول می ‏داشت تا این قبیل اسماء شخصیت بسزایى در رفتار و کردار فرزندان ایجاد نماید. لکن بسیارى از والدین نام هاى مجعول و نامأنوس را براى فرزندان خود انتخاب می ‏کنند و حتى از تفهیم معناى نام ها بى خبر می ‏باشند!(۲۸)

بارالها! به همه مادران، زنان و همسران توفیق کفالت صحیح و با هدف در پرتو حسن عنایات حقانى خود قرار بده.

پروردگارا! به مادران بیاموز که در مسیر جهانى شدن عواطف شایسته و سازنده مادرانه خویش گام هاى ارزشمند بردارند.

خداوندا! به همه زنان قدرت بینش و شناخت بانوان بزرگ الگوساز همچون حضرت فاطمه زهرا(س) و همه زنان بزرگ صدر اسلام عطابخش.

پی ‏نوشت‏ها‏

۱- لغت نامه دهخدا، ج ۳، ص ۳۲۹۸ – ۳۲۹۷٫

۲- ارزش پدر و مادر، سید اسماعیل گوهرى، ص ۲۱ – ۲۰٫

۳- حقوق والدین، حدیث مهر مادر، محمد حسین قاسمی ، ص ۳۱ – ۳۰، نشر: روح.

۴- کلیات سعدى، باب ششم در ضعف و پیرى، دکتر محمد على فروغى، ص ۱۵۱٫

۵- سوره احقاف، آیات، ۱۶ – ۱۵٫

۶- تفسیر نمونه، ج ۱۳، جزء شانزدهم، ص ۵۸ – ۵۷، آیت اللّه مکارم شیرازى.

۷- صحیفه کامله سجادیه، فیض الاسلام، دعاى حضرت براى پدر و مادر، ص ۱۵۹٫

۸- سوره لقمان، آیه ۱۴٫

۹- تفسیر نمونه – ج ۱۷ – ص ۴۰ – ۳۹٫

۱۰- همان منبع، جزء شانزدهم، سوره مریم، ص ۱۷ – ۱۶٫

۱۱- سوره هود، آیات ۷۱ – ۷۲٫

۱۲- سوره مریم، آیه ۲۰٫

۱۳- تفسیر نمونه – جزء شانزدهم – ص ۳۵٫

۱۴- سوره اسراءِ، آیه ۲۴٫

۱۵- جواهر البلاغه فى المعانى و البیان و البدیع – احمد هاشمی – ص ۲۷۴- نشر الهام.

۱۶- مقام پدر و مادر در فرهنگ اسلامی ، ص ۹، محمدرضا صالحیان – نشر: مهر قائم.

۱۷- سوره عنکبوت، آیه ۸٫

۱۸- تفسیر نمونه، ج ۲، ص ۴۴۶ – ۴۴۵٫

۱۹- سوره کهف، آیات ۸۱ – ۸۰٫

۲۰- سوره کهف، آیه ۴۸٫

۲۱- اخلاق ناصرى، خواجه نصیر الدین طوسى، باب سیاست و تدبیر اولاد.

۲۲- تاریخ جامع ادیان، جان مایرناس ، کنفوسیانیزم و مکتب اصولى چین – ترجمه دکتر على اصغر حکمت.

۲۳- شعر از دیوان پروین اعتصامی ، «مادر».

۲۴- روش خوشبختى و توصیه به خواهران ایمانى. تألیف مصطفى هادوى ص ۶۷ – ۶۶٫

۲۵- اخلاق ناصرى ، سیاست و تدبیر اولاد.

۲۶- شعر از مؤید ، حدیث مهر مادر، محمد حسین قاسمی ، ص ۴۹ ، نشر روح.

۲۷- فرهنگ فاطمیه، الفباى شخصیتى حضرت زهرا(س)، مهدى نیلى پور – ص ۲۶۸، نشر: رزمندگان اسلام.

۲۸- همان منبع ، ص ۱۰۶ – ۱۰۵٫

نویسنده: پروین داودى فرد

منبع: ماهنامه پاسدار اسلام؛ شماره ۲۹۵