esteghfar

فضیلت استغفار و آمرزش گناهان

 یکی از دعاهای بسیار مهم در زندگی انسان این است که خداوند گناهان او را محو کرده و در روز قیامت گرفتار عواقب گناهان خود نگردد. برای بخشش گناهان خداوند خودش راهی را و دعایی را به بندگانش آموخته است که در قرآن کریم می فرماید: «وَ الَّذِینَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَهً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ»؛‏[۱] یعنی و آنها که چون مرتکب عمل زشتى شوند یا به خویشتن ستم کنند به یاد خدا مى‏افتند و براى گناهان خود طلب آمرزش مى‏کنند.

روایاتی در متون اهل سنت در این موضوع نقل شده که برخی از آنها اشاره میشود:

علقمه بن اسود روایت کرده که عبد اللّه بن مسعود گفته است: در کتاب خداوند عزّ و جلّ دو آیه است که بنده هر گناهى کرده باشد چون آنها را بخواند و استغفار کند خداوند او را مى ‏آمرزد، فرموده است: «وَ الَّذِینَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَهً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ»‏؛ و نیز: «وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللَّهَ یَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِیماً».[۲] خداوند متعال فرموده است: «وَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحارِ»[۳]؛ و نیز: «فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ کانَ تَوَّاباً».[۴] پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم  بسیار مى ‏فرمود: «سبحانک اللّهم و بحمدک اللّهم اغفر لی إنّک أنت التوّاب الرّحیم.»[۵] و فرموده است: «کسى که بسیار استغفار کند خداوند براى هر غم او گشایشى و براى هر تنگى راهى براى او قرار مى ‏دهد و از جایى که گمان نمى‏ برد به او روزى مى‏ رساند.»[۶] و فرمود: «من هر روز هفتاد بار أستغفر اللّه و أتوب الیه مى‏ گویم»[۷]؛ با این که خداوند گناهان گذشته و آینده او را آمرزیده بود. همچنین فرمود: «همانا بر دلم پوششى مى‏افتد، و من هر روز صد بار استغفار مى‏ کنم».[۸]

در حدیث دیگرى آمده است: «هر کس این ذکر را بگوید گناهانش آمرزیده مى ‏شود هر چند از جهاد با کافران گریخته باشد».[۹] حذیفه گفته است: من نسبت به خانواده‏ ام بدزبان بودم به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم عرض کردم: بیم آن دارم که زبانم مرا وارد جهنّم کند، آن حضرت فرمود: «چرا هر روز صد بار استغفار نمى‏ کنى.»[۱۰] عایشه گفته است: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «اگر مرتکب گناه شدى استغفار کن، چه توبه از گناه، پشیمانى و طلب آمرزش است.»[۱۱] همچنین عایشه روایت کرده که آن حضرت فرموده است: «اللّهم اجعلنی من الّذین إذا أحسنوا استبشروا و إذا أساءوا استغفروا»[۱۲] و فرمود: «هرگاه بنده گناهى مرتکب شود و بگوید: اللّهم اغفر لی. خداوند مى‏فرماید: بنده‏ام گناهى کرده و دانسته است او را پروردگارى است که گنهکار را مؤاخذه مى‏ کند و گناه را مى ‏آمرزد، بنده‏ام هر چه مى‏ خواهى بکن من تو را آمرزیدم».[۱۳] و فرمود: «کسى که استغفار کند بر گناه اصرار نکرده است هر چند در روز هفتاد مرتبه به آن بازگشت کند».[۱۴]

از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده: «مردى از پیشینیان که هرگز کار خیرى انجام نداده بود نگاهى به آسمان کرد و گفت: براى من پروردگارى است اى پروردگار مرا بیامرز، خداوند سبحان فرمود:تو را آمرزیدم.»[۱۵] و فرمود: «خداوند مى‏ فرماید: اى بندگان من شما همگى گنهکارید جز کسى که من او را مصون داشته‏ ام، پس آمرزش بخواهید تا شما را بیامرزم، و کسى که بداند من مى ‏توانم از گناهانش درگذرم او را مى ‏آمرزم و باک ندارم».[۱۶] و فرمود: «کسى که بگوید: سبحانک ظلمت نفسی و عملت سوءا فاغفر لی إنّه لا یغفر الذّنوب إلّا أنت، گناهانش را مى‏ آمرزم هر چند مانند قطار مورچگان باشد».[۱۷]

در متون شیعه امامیه نیز بر این مطلب تأکید شده است:

سکونى از ابى عبد اللّه علیه السلام روایت کرده که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «بهترین دعا استغفار است.»[۱۸] همچنین  فرموده است: «براى دلها زنگارى است، مانند زنگار مس؛ آن را با استغفار بزدایید.»[۱۹]

عبید بن زراره از ابى عبد اللّه علیه السلام نقل کرده که فرموده است: «هرگاه بنده زیاد استغفار کند نامه اعمالش بالا مى ‏رود در حالى که مى‏ درخشد».[۲۰] یاسر خادم از امام رضا علیه السلام روایت کرده که فرموده است: «استغفار مانند برگ بر درخت است که چون درخت بجنبد برگ مى‏ ریزد، و کسى که از گناهى استغفار کند و باز آن را انجام دهد مانند کسى است که پروردگارش را ریشخند کند».[۲۱] از امام صادق علیه السلام روایت شده است: «پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم از هیچ مجلسى هر چند مدّت توقّفش کوتاه بود برنمى‏ خاست، جز این که بیست و پنج بار به درگاه خداوند استغفار مى‏ کرد».[۲۲] و نیز فرموده است: «پیامبر خدا صلی الله علیه و سلم بامداد هر روز هفتاد بار طلب آمرزش و هفتاد بار توبه مى‏ کرد. راوى مى‏ گوید: عرض کردم: چگونه مى‏ گفت؟ فرمود: هفتاد بار استغفر اللّه، استغفر اللّه و هفتاد بار اتوب إلى اللّه، اتوب الى اللّه مى‏ گفت.»[۲۳] و نیز فرموده است: «استغفار و گفتن لا إله الّا اللّه بهترین عبادت است. خداوند عزیز جبّار فرموده است: «فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ‏.»[۲۴] ابو عبد اللّه ورّاق گفته است: اگر بر تو گناهانى به اندازه قطره‏ هاى باران و کف دریاها باشد چنانچه از روى اخلاص پروردگارت را با این دعا بخوانى ان شاء اللّه محو خواهد شد: «اللّهم إنّى استغفرک من کلّ ذنب تبت الیک منه ثمّ عدت فیه، و أستغفرک من کلّ ما وعدتک به من نفسى ثمّ لم أف لک به، و أستغفرک من کلّ عمل أردت به وجهک فخالطه غیرک، و أستغفرک من کلّ نعمه أنعمت بها علىّ فاستعنت بها على معصیتک، و أستغفرک یا عالم الغیب و الشّهاده من کلّ ذنب أتیته فی ضیاء النّهار و سواد اللّیل فی ملاء و خلاء و سرّ و علانیه یا حلیم». گفته شده که این استغفار آدم علیه السلام  و یا خضر علیه السلام است.[۲۵]

منبع: راه روشن؛ ترجمه المحجه البیضاء فى تهذیب الإحیاء، ج‏۲.

[۱] . آل عمران/ ۱۳۵.

[۲] . نساء/ ۱۱۰: کسى که کار بدى انجام دهد یا به خود ستم ورزد سپس از خداوند طلب آمرزش کند خدا را آمرزنده و مهربان خواهد یافت.

[۳] . آل عمران/ ۱۷: … و استغفارکنندگان در سحرگاهان.

[۴] . نصر/ ۳: پروردگارت را تنزیه کن و بستاى و از او آمرزش بخواه که او بسیار توبه‏پذیر است.

[۵] . مستدرک حاکم نظیران، ج ۱، ص ۵۰۲، ابن السّنى فی عمل الیوم و اللّیله، ص ۹۸.

[۶] . ابن ماجه، شماره ۳۸۱۹.

[۷] . ابن ماجه، شماره ۳۸۱۶؛ اوسط طبرانى؛ مجمع الزوائد، ج ۱۰، ص ۲۰۸.

[۸] . ابو داود، ج ۱، ص ۳۴۸؛ صحیح مسلم، ج ۸، ص ۷۲.

[۹] . ترمذى، ج ۱۳، ص ۸۰؛ مستدرک، حاکم ج ۱، ص ۵۱۱.

[۱۰] . مستدرک حاکم، ج ۱، ص ۵۱۱، ابن السّنى فی عمل الیوم و اللّیله ص ۹۷.

[۱۱] . مسند احمد و در سلسله راویان محمّد بن یزید واسطى است؛ مجمع الزوائد، ج ۱۰، ص ۱۹۸.

[۱۲] . ابن ماجه، شماره ۳۸۲۰، الدّعوات الکبیر بیهقى؛ مشکاه المصابیح، ص ۲۰۶.

[۱۳] . ابن السنى فی عمل الیوم و اللّیله، ص ۹۷.

[۱۴] . ترمذى، ج ۱۳، ص ۶۹؛ ابن السّنى فی الیوم و اللّیله، ص ۹۷.

[۱۵] . مأخذ این حدیث را نیافتم.

[۱۶] . ابن ماجه به شماره ۴۲۵۷ از ابى ذرّ؛ شرح السنّه بغوى از ابن عبّاس.

[۱۷] . الدعوات بیهقى از سخنان على( ع) با زیاده و اختلاف، المغنى.

[۱۸] . کافى، ج ۲، ص ۵۰۴.

[۱۹] . براى این حدیث از طریق شیعه مأخذى نیافتم جز در العدّه ص ۱۹۴، اوسط طبرانى و الصغیر او با اضافه‏اى، مجمع الزوائد ج ۱۰، ص ۲۰۷.

[۲۰] .کافى، ج ۲، باب استغفار، ص ۵۰۴.

[۲۱]. کافى، ج ۲، باب استغفار، ص ۵۰۴.

[۲۲] . کافى، ج ۲، باب استغفار، ص ۵۰۴.

[۲۳]. کافى، ج ۲، باب استغفار، ص ۵۰۴.

[۲۴] . کافى، ج ۲، باب استغفار، ص ۵۰۴.

[۲۵] فیض کاشانى، محمد بن شاه مرتضى، راه روشن: ترجمه کتاب المحجه البیضاء فی تهذیب الإحیاء، ج۲، ص۴۲۸، آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهشهاى اسلامى – مشهد مقدس (ایران)، چاپ: ۱، ۱۳۷۲ ش.