غلبه بر عصبانیت

چگونه می توانیم اخلاقی خوبی داشت و بر عصبانیت غلبه نمود؟

قدم اول موفقیت در هر کاری «خواستن » است و اگر دوست دارید اخلاق خوبی داشته باشید قبل از هر چیز باید بخواهید که انسان با اخلاقی باشید و این خواستن، تنها با گفتن زبانی حاصل نمی شود بلکه لازم است از عمق دل و جانتان واقعاً آن‌را بخواهید و نشانه چنین خواستنی این است که شما را به «حرکت و تلاش» وادار می‌کند و انگیزه شما را تقویت می کند و شما را به هنگام بد اخلاقی، ملامت و سرزنش می کند. خواستن توانستن است بنابراین کاملاً به خود مطمئن باشید که می توانید روحیه خود را تغییر دهید. ولی توجه داشته باشید که هیچ گاه این خواست را کم رنگ نکنید بلکه آنرا هر روز تقویت و پررنگ تر نمایید و هر چه این خواست قلبی شما شدیدتر و جدی تر باشد تلاش و انگیزه شما برای رسیدن به هدف بیشتر می شود و زودتر به آن می رسید.

قدم دوم «برنامه ریزی» است. به یاد داشته باشید که شاید هستند کسانی که نمی خواهند خوش اخلاق باشند و یا اگر هم بخواهند نمی توانند خوش اخلاق باشند. پس حالا که خدا به شما عنایت نموده و به اینجا رسیدید که هم می‌خواهید و هم می توانید خوش اخلاق باشید با برنامه و نظم عمل کنید. زیرا که ممکن است آن خواست زیبای درونی تان را از دست بدهید بنابراین یک برنامه دقیق و مناسب با شرایط و توانایی های خود تنظیم کنید، مقصودم این است که سنگ بزرگ نشان نزدن است یعنی کارهایی که متناسب با اشخاصی چون عارفان و زاهدان است برای خود قرار ندهد بلکه شرایط و توانایی خود را خوب و درست به دور از افراط و تفریط بشناسید و سپس برنامه ریزی کنید.

قدم سوم «عمل بر طبق برنامه» است. همان‌طوری که می دانید برنامه هر قدر هم که خوب و بی نقص باشد تا زمانی که به مرحله عمل نیاید ارزش آن همان مقدار است که در صفحات کاغذ بماند و به عبارتی دیگر اگرچه برای رسیدن به اهداف بلند داشتن برنامه ای خوب، لازم و ضروری است ولی به تنهایی کافی نیست بلکه باید عمل هم به آن اضافه گردد تا به نتیجه رسید بنابراین لازم است که با اراده قوی و تصمیم جدی به برنامه ها عمل نمود و منتظر نتیجه ماند.

برای موفقیت در این مرحله می توانید از قاعده «مشارطه ـ مراقبه ـ محاسبه و معاقبه» استفاده نمایید، چون این قاعده‌ای است که بزرگان دین به آن عمل نموده و هم چنین به دیگران توصیه نموده اند. منظورشان این است که مثلا هر شب با خودتان شرط کنید که فردا دروغ نگویید ـ نسبت به مادرتان خشمگین نشوید اگرچه حق با شما باشد ـ … و فردا مراقب خودتان باشید که به شرطتان عمل کنید و شب که به رختخواب رفتید کاغذ و قلمی را آورده و از خودتان حساب بکشید و ببینید چه کردید، اگر در انجام شرط هایتان موفق بودید خدا را شکر نموده و از او بخواهید که شما را در ادامه کار موفق بدارد. و اگر خدای ناکرده موفق به انجام شروط خود نشدید خودتان را تنبیه کنید مثلاً صدقه بدهید و یا از یک وعده غذا خود را محروم سازید و … این تنبیه به طور کلی نسبت به هرکس متفاوت است و هرکس خود را بهتر می شناسد. این نکته را به یاد داشته باشید که اگر در روزهای آینده نیز موفق به انجام آن نشدید روحیه تان را از دست ندهید و هرگز از شکست نهراسید بلکه با تصمیم قاطع تر ادامه دهید تا به نتیجه برسید و بدانید «نابرده رنج گنج میسر نمی‌شود، مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد». بنابراین هرگز ناامید نشوید و یقین بدانید که این شدنی است و شما می توانید موفق به انجام آن بشوید.

نکته مهم در این مرحله، «تلقین» است. تلقین به خود در تقویت اراده اثر قابل ملاحظه ای دارد. بنابراین هر روز جملاتی را به خود تلقین کنید مانند: «من اراده لازم برای انجام کارهایم را دارم»، «هیچ چیزی نمی تواند اراده ام را متزلزل کند»، آنچه را که به نظرم انجام دادنی است انجام می دهم، هیچ قدرتی نمی تواند مرا از آن باز دارد». «اراده من هر روز محکم تر می شود»، «بر من لازم است که موفق شوم زیرا موفقیت از آن نیرومندان است». نیز می توانید این جملات را در معرض دیدتان نصب کنید تا ذهنتان از آن باور سازد.

تذکر:

تقویت اراده تدریجی است. برای بدست آوردن اراده ای قوی و محکم، تدریجی بودن آن و نیاز به تمرین و ممارست امری لازم و ضروری است. گمان نکنید می توانید به طور دفعی و بدون هیچ تلاشی، به آن دست یابید. بنابراین کاملاً به خود مطمئن باشید که می توانید روحیه خود را تغییر دهید ولی برای نتیجه گیری عجول نباشید. با خود فکر کنید که باید حداقل یکسال روی خود کار کنید و اگر چنین کنیدحتماً پس از آن دگرگون خواهید شد. و مطمئن باشید هر لحظه نسبت به لحظه قبل موفق تر خواهید بود. راهکارهایی جهت درمان و رفع خشم و پرخاشگری:

همواره به بی نتیجه بودن عصبانیت اندیشه کنید و بدانید که حالات عصبی، نه تنها هیچ مشکلی را حل نخواهدکرد بلکه گره ها را کورتر خواهد کرد. چون عقل به هنگام عصبانیت توانایی خود را از دست می دهد. بنابراین برای فرار از وضعیت خشم، بهترین راه این است که آن مکان را ترک کنید و یا اگر ایستاده اید بنشینید و اگر نشسته اید دراز بکشید. و خلاصه این‌که سعی کنید هیچ تصمیمی نگیرید و حفظ آرامش بهترین چیز است.(۱)

یکی از عوامل خشم و پرخاشگری، بدبینی است. بنابراین سعی کنید در زندگی خوشبین باشید و هیچ گاه عینک بدبینی را جلوی دیدگان خود نگذارید و بکوشید خوبی های افراد را مورد توجه قرار دهید و کژی های آنان را در رابطه با خود حتی الامکان به فراموشی بسپارید. بنابراین اگر می خواهید از زندگی خود لذت ببرید و دوست دارید که همیشه مورد احترام دیگران باشید نه تنها بدبین نباشید بلکه خوشبین باشید. و در نظر داشته باشیم که دیگران نیز مثل ما انسانند و ممکن است دچار خطا و لغزش شوند.

سعی کنید تا جایی که امکان دارد همواره بدی های دیگران خصوصاً افراد خانواده و فامیل را با خوبی پاسخ گویید و هرگز کینه آنان را به دل نگیرید و اصلا فکر انتقام گیری را هم نکنید.(۲) بر خودتان مسلط باشید و به جای اینکه به فکر کینه توزی و انتقام باشید به این فکر کنید که آنها الآن عصبانی بوده و متوجه نیستند و به زودی خواهند فهمید و از کرده خود پشیمان شده و شما در آن روز سربلند هستید چون هیچ نوع کار بدی از شما سر نزده است و با این کار مورد احترام و تحسین آنها قرار خواهید گرفت.

از حساسیت بیش از حد در هر زمینه بپرهیزید و بدانید دنیا را تنها بر اساس سلیقه من و شما درست نکرده اند. متوجه باشید که دیگران نیز دارای فکر و احساسات متنوع و بعضاً مختلف هستند و بر اساس همان ها نیز عمل می کنند. بنابراین به آنچه که در گوشه و کنار محیط شما می گذرد حساسیت غیر معقول نشان ندهید.

همیشه کم توقع باشید و در هر مسأله ای ابتدا از دیگران انتظار بدترین برخورد را داشته باشید و خود را برای تحمل آن آماده کنید. این مسأله باعث می شود، که برخوردهای بد شما را عصبانی نکند و هم چنین برخوردهای خوب و بهتر از مورد انتظار شما، در شما ایجاد خوشنودی نماید. در حالی که اگر همیشه انتظار برخورد خوب داشته باشید چه بسا نتیجه عکس خواهید گرفت. به یاد داشته باشیم از کاه کوه نسازیم به اشتباه دیگران فقط به عنوان یک اشتباه نگاه کنیم نه یک کوه از خطا.

در برابر مشکلات و گرفتاری‌ها بسیار صبور باشید و در صورت مواجه شدن بایک مشکل، خودتان را نبازید و بدون اینکه عصبانی شوید به این سخن زیبا توجه کنید «در هر پیشامد بدی احتمال این که خیر دنیا یا آخرت شما در آن باشد وجود دارد». بنابراین بر خدا توکل کنید و صبور باید و به رحمت خدا کاملاً امیدوار باشید و این شعر را زمزمه کنید:

خدا گر ز حکمت ببندد دری ز رحمت گشاید در دیگری

تحمل شنیدن نظرات دیگران را داشته باشید و سعی کنید بدون اینکه عصبانی شوید انتقادات و نظرات دیگران را با احترام گوش نموده و بررسی کنید اگر درست بود حتماً بپذیرید و الا با دلیل و منطق آنرا رد کنید، مگر خودتان از دیگران همین انتظار را ندارید؟ در تذکر دادن و انتقاد از دیگران دقیق باشیم، گاهی ناراحتی ها از روش نادرست خود ما شروع می گردد. مثلا با انتقاد نابجا باعث تندی دیگری و سپس ناراحتی خود می شویم. از انتقادهای پی در پی پرهیز کنیم. صفات مثبت دیگران را بیان کنیم. به نزدیکان خود اظهار علاقه و دوستی کنیم. در جلوی دیگران به کسی تذکر ندهیم، و …

صله رحم در روایات زیاد سفارش شده است. مخصوصاً پدر و مادر. ارتباط صمیمانه با خویشان، گشاده‌گی روح و حُسن خلق را به ارمغان می آورد.

با افراد و دوستان خوش خلق و عاقل و عامل معاشرت کنید امام علی ـ علیه السّلام ـ می فرمایند: «صحبه الولی اللبیبِ حیاهُ الروح»(۳) همراهی و هم نشینی با دوست عاقل، حیات روح است. اگر دوستی واقعاً عاقل باشد، عامل هم خواهد بود و دوست عامل، انسان را به عمل دعوت می کند. عمل هم نشاط را به دنبال دارد.

احسان و نیکی به خویشان و دوستان، تخم محبت و دوستی را در دل ها می نشاند. حضرت علی ـ علیه السّلام ـ می فرمایند: “سبب المحبّه، الاحسان(۴)”، احسان، آفریننده محبت است.

در تصمیم گیری ها حتی الامکان با افراد عاقل و پخته مشورت نمایید، و از اقدامات عجولانه و مطالعه نشده بپرهیزید.

از تفریحات سالم و تقویت کننده اراده مانند کوهنوردی و حرکات کششی که اعصاب بدن را تقویت می کند، طناب زدن و نفس عمیق در هوای آزاد و پاکیزه، موجب تندرستی، نشاط روحی و روحیه امیدوار می شود و … نیز استفاده کنید.

با مطالعه سیره و روش پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ و ائمه ـ علیهم السّلام ـ و بزرگان دین، از حالات و گفتارهای آنان درس بگیرید و ببینید که با اخلاق نیک آنان، چقدر مردم مسلمان شدند.

چه بسا انسان در باطن، به علتی محزون باشد ولی نباید روی خوش و ظاهر گرم و گیرای خود را از کف بنهد. مولا علی ـ علیه السّلام ـ می فرمایند: «البشاشه حباله الموّده، بشاشی و گشادگی چهر، دام دوستی است»(۵).

با قرآن و کتاب های اخلاقی زیر مأنوس باشید:

-. «نقطه های آغاز در اخلاق عملی» نوشته آیت الله مهدوی کنی

-. کتاب های اخلاقی آیت الله دستغیب مثل «گناهان کبیره» و «قلب سلیم»

-. معراج السعاده، ملا احمد نراقی

-. «نامه ها و برنامه ها» حسن زاده آملی

-. «خودسازی» ابراهیم امینی

-. «رساله لقاء الله» میرزا جواد ملکی تبریزی

-. «چهل حدیث» حضرت امام خمینی

گذشت و اغماض از بدی های دیگران، محبت ورزی نسبت به بندگان خدا.

امانت داری.

راز داری.

استفاده از تجربه های دیگران.

تذکر ۱) با خواندن و دانستن این مطالب هیچگاه به مقصود نمی رسید مگر اینکه به آنها درست و مداوم عمل کنید که ان شاء الله به نتیجه خواهید رسید.

تذکر ۲) به یاد داشته باشید که اخلاق خوش و داشتن روابط منطقی با دیگران دو فائده اساسی دارد:

بهداشت روانی و جسمانی برای شما به ارمغان می آورد و باعث نشاط فرد می شود. برخی افراد به خاطر ناراحتی های سریع باعث سردرد، زخم معده خود می شوند.

گذشت و اخلاق خوب شما را نزد دیگران محبوب می کند و حمایت دیگران را جلب می کند.

فهرست منابع:

قمی، عباس، خلاصه معراج السعاده، مؤسسه در راه حق۱۳۷۰، ص ۴۸ ـ ۴۷.

افروز، غلامعلی، روان شناسی و تربیت کودکان و نوجوانان، انجمن اولیاء و مربیان، چاپ نهم، ۱۳۸۰، ص ۸۰.

محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، مرکز النشر مکتب الاعلام الاسلای، چاپ اول، سال ۱۳۶۲، ج۵، روایت ۲۴۷.

پیشین، جلد ۲، روایت ۳۹۹۲.

پیشین، جلد ۱، ص ۴۱۸، روایت ۱۷۰۸.