عوامل-استحکام-روابط-خانوادگی-در-قرآن-کریم

عوامل استحکام روابط خانوادگی در قرآن کریم

خانواده به عنوان هسته اولیه و مهمترین کانون زندگی انسان، دارای اهمیت ویژه ای در ساختن شخصیت اوست. چنانچه زن و مرد بتوانند براساس دستورات حیاتبخش اسلام، این هسته اولیه زندگی اجتماعی را سرشار از مهر و عطوفت و گرمی و شادابی نمایند سعادت دنیوی و اخروی خود وفرزندانشان را فراهم کرده اند.
دین مبین اسلام برای حفظ و زیباسازی و مهرورزی و استحکام بنیان خانواده اهمیت خاصی قائل شده است. در مقاله حاضر نگاهی به عوامل استحکام روابط خانوادگی از منظر قرآن کریم و احادیث ائمه اطهار(علیهم السلام) شده است. با هممطلب را از نظر می گذرانیم:
«و من ءایته ان خلق لکم من انفسکم ازوجا لتسکنوا الیها و جعل بینکم موده و رحمه ان فی ذلک لایات لقوم یتفکرون؛ از نشانه های خداوند این است که برای شما از جنس خودتان همسرانی آفرید تا بوسیله آنان آرامش و سکون یابید و در میان شما و همسرتان دوستی و مهربانی قرار داد. مطمئناً در این امر برای اهل اندیشه و تفکر، نشانه ها و عبرت هایی وجود دارد.»

طبق این بینش قرآنی، خانواده نشانه ای از رحمت، عطوفت و حکمت اوست. و شایسته است صفات رحمت وجمال حضرت پروردگاردر یک خانواده سالم خودنمایی کند و در محیط آن نشانه ای از عدالت، رحمت، علم وحکمت، خداوند و سایر صفات الهی در آن به نوعی نمایان گردد.
بنابراین بنیان خانواده که مهم ترین عامل در ساختار شخصیت افراد و جلوه ای از رحمانیت پروردگار است باید همواره همچون دژی مستحکم در برابر انحرافات، لغزش ها و آفات و آسیب های مهماجتماعی تقویت گردیده و ارتباط اعضای آن براساس رحمت، مودت بویژه رابطه قلبی و عاطفی میان زن و شوهر استحکام یابد.
در این فرصت برخی از عوامل استحکام و تقویت ارتباط اعضای خانواده بویژه رابطه زوجین را بر اساس رهنمودهای قرآنی بررسی می کنیم.
۱- ایجاد فضای عاطفی
آدمی از سویی ذاتاً شخصیت خود را دوست دارد وپیوسته تلاش می کند که بسوی اعتلا و ترقی شخصیت خویشتن گام بردارد و از سوی دیگر انسان که از ماده انس اشتقاق یافته است به موانست و الفت شدیداً نیازمند است. اودوست دارد بیشتر به سوی افرادی که عزت نفس و شخصیتش را مورد توجه قرار می دهند جذبشده و با آنان مانوس گردد.

پس برای تحکیم روابط میان اعضای خانواده باید با ایجاد فضایی عاطفی، با تقویت غریزه موانست و بهره گیری از حس حب ذات همراه با درک نیازها و خواسته های مشروع طرفین اقدام نمود از سیاق آیات قرآن می توان برخی از راهکارهای ایجاد فضایی عاطفی و مهرآمیز را بدست آورد.
الف – خطاب زیبا
نام هر کس برای او عزیز و دوست داشتنی است و در ایجاد انس و الفت و تقویت ارتباط نقشی بسزا دارد. فرهنگ متعالی اسلام علاوه بر آموزش نام های نیک و سفارش به ترویج آن، کوشیده است تامردم را در گفتگوها و خطاباتشان به سوی معاشرت نیکو و خطاب های احسن راهنماییکند.

خداوند متعال در سوره حجرات از خطاب های زشت و نفرت انگیز نهی کرده و به مسلمانان یادآور می شود که همدیگر را با نام نیک وخطاب مهرانگیز صدا کنند و ازکلمات زشت و مستهجن و اهانت آمیز در روابط فیمابین استفاده نکنند «یاایهاالذینءامنوا لایسخر قوم من قوم عسی ان یکونوا خیرا منهم و لانساء من نساء عسی ان یکنخیرا منهن ولاتلمزوا انفسکم و لاتنابزوا بالالقب بئس الاسم الفسوق بعدالایمن؛ یا اهل ایمان! گروهی از شما گروه دیگر را مورد تمسخر قرار ندهد شاید آن مسخره شدگانبهتر از این مسخره کنندگان باشند وزنان هم شایسته نیست زنان دیگر را مورد تمسخرقرار دهند شاید آنان بهتر از اینان باشند. ]ای مومنان![ و یکدیگر را مورد طعن وعیبجویی قرار ندهید و با القاب زشت و ناپسند یکدیگر را خطاب نکنید چه زشت است کهبعد ازایمان از نام های بد وناروا استفاده کنید.»
براساس این راهکار قرآنی، زن وشوهر و سایر اعضای خانواده برای تقویت ارتباط خود باید از بهترین و دوست داشتنی ترین القاب و اسامی بهره گیرند و صفا و صمیمیت را در فضای خانواده حاکم سازند. حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) در این رابطه به خانواده های مسلمان یادآور می شود که: سه چیز دوستی و محبت را در میان دو مسلمان تقویت می کند و صفا و صمیمیت را در میان آنان حاکم می سازد.
۱- هنگام ملاقات با خوشرویی و چهره ای گشاده برخورد کند. ۲- برای برادر مسلمان خود جا باز کند و برای نشستن او جایی شایسته نشان دهد. ۳- به بهترین نامی که دوست دارد او را صدا بزند. رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) هنگامیکه همسران خود را مورد خطاب قرار می داد از بهترین نام ها و دوست داشتنی ترین اسامی بهره می گرفت.
ب – گفتگوهای مهرآمیز
ارتباط کلامی با عبارات عاطفی و دلنشین می تواند روابط زوجین را تقویت نموده و موجب پایداری بنیان خانواده گردد. این شیوه کارآمد تربیتی نه تنها برای استحکام روابط خانوادگی و ایجاد فضای عاطفی مناسب استبلکه در تربیت فرزندان نیز تاثیر دارد. خداوند متعال در سوره قصص با نقل قصه یکبانوی وارسته به گفتگوی دلنشین و محبت آمیز او با همسرش پرداخته و می فرماید «وقالت امرات فرعون قرت عین لی ولک لا تقتلوه عسی ان ینفعنا او نتخذه ولدًا؛ همسرفرعون ]درمورد طفلی که از دریا گرفته بودند[ به همسرش گرفت، این نوزاد نور چشم من و توست او را نکشید شاید برای ما سودی داشته باشد یا اینکه او را به عنوان فرزند خودبپذیریم. این بانوی شایسته با گفتگوی دلنشین و استدلال متین خود خانواده اش را ازیک بحران نجات داده و همسرش را از قتل یککودک بی گناه بازداشت.
به گفتار شیرینجهان دیده مرد/
کند آنچه نتوان به شمشیر کرد
امام علی(علیه السلام) در اینرابطه می فرماید: زیبا و دلنشین سخن بگوئید تا پاسخ های زیبا و دلنشین بشنوید. بدونتردید موجودات عالم بویژه اقشار مختلف مردم در هر سن و طبقه ای که هستند از همه چیزبیشتر به مهر و محبت نیاز دارند. خطاب های دلنشین و گفتگوهای ملاطفت آمیز و دلربا،روح و جسم انسان را نوازش داده و مخاطب را تحت تأثیر شدید عاطفی قرار می دهد. بعضیاز عبارات چنان جذاب و دوست داشتنی است که هرگز تا آخر عمر فراموش نمی شود.
رسول گرامی اسلام این حقیقت را این گونه بیان فرمود: مردی که به همسرش بگوید من تو رادوست دارم این سخن هرگز از دل آن زن بیرون نمی رود.
چه زیباست که زن و شوهری که می خواهند سالها با همدیگر زندگی مشترک داشته باشند گفتگوهای خود را براساس عشق و علاقه و محبت تنظیم کنند زبان خود را به نیکو سخن گفتن عادت دهند اندیشه های زیبا گویی را در اذهان خود بپرورند رعایت ادب، عفت کلام، اجتناب از کلمات اهانت آمیز و همراه با مسخره و تحقیر، موجب افزایش مهر و محبت در فضای خانواده خواهدشد. حضرت علی(علیه السلام) می فرماید: زبان خود را به سخنان ملایم، لطیف، دلنشین و سلام کردنبه دیگران عادت بده تا دوستانت فراوان و دشمنانت اندک گردند.
به شیرین زبانی ولطف و خوشی
/ توانی که پیلی به مویی کشی
بنابراین کلمات و عباراتی که روزانهدر میان زوجین مطرح می شود ممکن است تأثیر بسزایی در تقویت و استحکام روابط مشترک آنان داشته باشد و یا خدای ناکرده به فروپاشی ارکان یک خانواده بینجامد.
ج سلام کردن
از ویژگی های فرهنگ متعالی اسلام سلام کردن مسلمانان به همدیگر است. سلام با صدایی رسا، واضح، و با آهنگی جذاب موجب تقویت بنیان خانواده و فراگیر شدن فضایعاطفی در میان اعضای آن خواهد بود. سلام کردن به اعضای خانواده کینه را از بین میبرد، روحیه ها را شکوفا می کند و دل ها را به هم مأنوس و نزدیک می گرداند و نوعی ابراز محبت و اظهار علاقه به طرف مقابل می باشد.

خداوند متعال می فرماید «فاذادخلتم بیوتاً فسلموا علی انفسکم تحیه من عندالله مبا رکه طیبه کذلک یبین الله لکمالأیت لعلکم تعقلون؛ هرگاه به خانه ای وارد می شوید ]اگر کسی هم در آنجا نباشد[ برخودتان سلام کنید سلام خوش آمدی است مبارک و پاکیزه از جانب خدا، پروردگار متعال اینگونه آیات خود را بر شما آشکار می کند تا درمورد آنان به تفکر و اندیشه بپردازید.» و در سوره ابراهیم می فرماید: «تحیتهم فیها سلام؛ تحیت اهل بهشت با سلاماست.» آغاز ارتباط اهل بهشت و خوش آمد و انس شان با همدیگر با سلام و تحیت شروع میشود.

در تفسیر این آیه کریمه حضرت باقر(علیه السلام) فرموده اند: هرگاه مردی بهخانه اش وارد می شود و کسی در آنجا باشد به او یا به آن ها سلام کند و اگر کسینباشد باید بگوید: «السلام علینا من عند ربنا؛ سلام بر ما از جانب پروردگار ما کهاین سلام تحیتی است مبارک و پاک از جانب خدا.» در این رابطه رهنمود حکیمانه ای نیزاز پیشوای ششم شیعیان حضرت صادق(علیه السلام) نقل شده است آن حضرت می فرماید: وقتیکه مردی از بیرون به خانه می رود به اعضای خانواده بویژه همسرش سلام کند.
د مشورت
مشورت کردن یکی از شیوه های پسندیده قرآنی است. این عمل موجب می شود تاانسان از افکار دیگران استفاده نموده و از اندیشه ها و افکار جدیدی که خود به آننرسیده بهره گیرد.
عقلها مر عقل را یاری دهد/ مشورت ادراک و هشیاری دهد خداوندمتعال در قرآن سوره ای را به همین نام اختصاص داده و بارها به مشورت با اهل فنسفارش نموده است. از جمله در سوره آل عمران می فرماید: «و شاورهم فی الامر؛ درکارهای خود با آنان مشورت کن!» و درمورد امور خانه و خانواده مشورت با همسر در حوزهخانواده از امور پسندیده و عقلانی بشمار می آید.

در روایتی آمده است که پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: با زنانتان در امور مربوط به دخترانتان مشورت کنید. رایزنی با همسر و فرزندان در امور خانواده علاوه بر حکمت فوق نشانه علاقه و احترام به افکاردیگران، تلطیف فضای خانواده و در تقویت ارتباطات خانوادگی کاملا مؤثر است.

قرآن کریم از تبادل افکار فرعون با همسر خود خبر داده و پذیرفته شدن رأی همسر فرعون رادر آن جلسه نقل می کند که رأی مشورتی او به نجات جان یک پیامبری انجامید. خداوند دراین رابطه می فرماید: «وقالت امرات فرعون قرت عین لی ولک لاتقتلوه عسی ان ینفعنا اونتخذه ولدا؛همسر فرعون گفت: این کودک نور چشم من و توست او را نکشید شاید به ماسودمند باشد یا او را به فرزندی بپذیریم.

و در سوره بقره به مشورت زن و شوهر درمورد چگونگی رفتار با کودک شیرخواره اشاره کرده و می فرماید: «فان ارادا فصالا عنتراض منهما و تشاور فلاجناح علیهما؛ اگر آن دو با مشورت و رضایت یکدیگر بخواهندکودک را زودتر از شیر بازگیرند گناهی بر آنها نیست. و در سوره شوری می فرماید: «وامرهم شوری بینهم» اهل ایمان با همدیگر مشورت می کنند و چه زیباست که زن و شوهرمسلمان کارهای خود را براساس مشورت انجام دهند. و به این ترتیب در تحکیم روابط ونظام خانواده تلاش نمایند.
و هدیه دادن
ابراز علاقه و محبت زن و شوهر به همدیگر راههای مختلفی دارد که یکی از زیباترین روش های آن هدیه دادن به یکدیگر است. قرآن در مواردی از این شیوه مهرآور سخن گفته است و گاهی به آن ترغیب می کند. و ازهدیه مناسب از سوی مردان به همسرانی که می خواهند از آنان جدا شوند هدیه در حج تمتع به درگاه ربوبی که در جلب محبت تاثیر فراوان دارد.

رسول خدا در روایتی می فرماید: مردی که داخل بازار شود و تحفه ای را خریده و به خانواده اش برساند ثوابش معادل باعمل کسی است که نیاز گروهی از مستمندان را رفع کرده باشد.

انسانی که هدیه ای رادریافت می کند بی اختیار مهر و محبت هدیه دهنده را در دل خود احساس می کند. ایننکته در روابط زناشوئی از اهمیت ویژه برخوردار است. امام باقر(علیه السلام) در اینرابطه فرمود: به یکدیگر هدیه دهید که هدیه غبار کینه ها را از دل می زداید و عداوتو دشمنی و روابط تیره را به دوستی و مهربانی بدل می سازد.
۲- عفو و گذشت
هرزن و شوهری طبعا در زندگی خود دچار خطاها و لغزش هایی می شوند چرا که انسان جایزالخطا است و به غیر از چهارده معصوم(علیهم السلام) کسی را نمی توان مصون ازاشتباه و لغزش دانست. به همین جهت قرآن کریم می فرماید: «ولیعفوا ولیصفحوا الاتحبون ان یغفرالله لکم و الله غفور رحیم؛ آنان شایسته است عفو کنند و از لغزش های دیگران چشم بپوشند آیا دوست نمی دارید که خداوند نیز شما را عفو کند البته که خدا آمرزنده و مهربان است.»

یکی از علل مهم اختلافات خانوادگی عدم تحمل و کم صبری زن وشوهر نسبت به یکدیگر است این بگو مگو ها معمولا در اول زندگی بیشتر است و هر قدر که زن و مرد بیشتر همدیگر را می شناسند و درک می کنند و عفو و اغماض به خرج می دهند تدریجا نزاع ها فروکش کرده و جای خود را به مهر و صفا و گذشت می دهد.

امام صادق(علیه السلام) فرمود: هر انسان مسلمانی که خشمگین شود و با وجود فوران شعله غضبو توانائی بر اعمال آن، خشم خود را فرو برد خداوند در روز قیامت دل او را سرشار از رضایت و خشنودی خود خواهد نمود.

آری بهترین و زیبا ترین روش در تقویت بنیان خانواده توسل به عفو و گذشت و بردباری در مقابل خطاهای اعضای خانواده بویژه زن و شوهر نسبت به همدیگر است. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: عفو و گذشت را ازعادات روزمره خود قرار دهید زیرا که عفو موجب عزت و سربلندی هر بنده ای است پس عفو کنید تا خداوند شما را عزیز و بلندمرتبه گرداند.

زنان و مردان مسلمان نه تنها ازخطاهای خود نسبت به همدیگر عفو می کنند بلکه از ترش روئی و نگاه های تند نسبت به همدیگر اجتناب می ورزند. پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: حق زن بر شوهرش ایناست که او را گرسنه نگذارد، بدنش را بپوشاند و هرگز با او با بدخلقی و ترشروئی وچهره ای گرفته برخورد ننماید.

۳- خدمت به خانواده
تأمین نیازهای خانواده ازجمله وظائف مرد است او با این عمل خود علاوه بر ایفای نقش خود در مدیریت خانه،رضایت خداوند و همسرش را جلب می کند و در تقویت پیوند زناشویی گام برمی دارد. درآیات قرآن این عمل پسندیده از شیوه های مردان خدا و پیامبران الهی محسوب می شود.

درداستان سفر حضرت موسی به همراه خانواده اش به ناحیه مصر، قرآن می فرماید: «فقاللاهله امکثوا انی ءانست نارا لعلی ءاتیکم منها بقبس او اجد علی النار هدی؛ موسی به خانواده اش گفت: اندکی مکث کنید که من آتشی می بینم شاید شعله ای از آنرا برای شما بیاورم یا بوسیله این آتش راه را پیدا کنم.
خدمت به خانواده و یاری رساندن بهکدبانوی خانه دلها را به هم نزدیک می کند نیازهای زندگی را برطرف ساخته و به فرزندان نیز درس عشق و محبت و خدمت گزاری می آموزد. چرا که انجام کارهای منزل تنهابه عهده بانوان نیست بلکه همکاری، مساعدت و یاری شوهر را می طلبد.

امام باقر (علیهالسلام) فرمود: حضرت فاطمه (علیها السلام) همسر بزرگوار علی (علیه السلام) خانه داری می کرد، خمیر کردن، نظافت منزل از جمله کارهای او بود و علی (علیه السلام) نیز بیشتر به کارهای بیرونی منزل مانند آوردن هیزم و تأمین مواد خوراکی اقدام می نمود.

روزی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به منزل آنان وارد شد و مشاهده کرد که این زنو شوهر نمونه با کمک همدیگر با آسیاب دستی آرد می کنند. پیامبر فرمود: کدامیک خسته ترید علی(علیه السلام) فرمود: فاطمه خسته تر است. پیامبر به او فرمود: دخترم برخیز! من کار تو را انجام دهم.

فاطمه (علیهاالسلام) برخاست و پیامبر (صلی الله علیه وآله) خود علی (علیه السلام) را در آرد کردن گندم یاری نمود. از نمونه های بارز خدمت به خانواده که از وظایف شرعی مرد نیز محسوب می شود تأمین مخارج خانواده از راه حلال است. تهیه درآمد حلال و گسترش سفره های پاکیزه و غذاهای لذتبخش از جانب مدیرخانواده از عوامل کارآمدی است که در استحکام خانواده اثر دارد.

امام باقر (علیهالسلام) فرمود: هر کس در دنیا به دنبال کسب روزی حلال برود و قصدش این باشد که به دیگران نیازمند و محتاج نگردد و مخارج زن و فرزندش را تأمین نماید و به همسایه ها وهم نوعان مستمند و بی بضاعت خود یاری رساند در روز قیامت با سیمایی نورانی مانندمهتاب شب چهارده خداوند را ملاقات خواهد کرد.
امام رضا(علیه السلام) نیز در موردخدمتگزاری که همواره در اندیشه خدمت به خانواده اش و کسب درآمد حلال بوده و در اینراه از هیچ کوششی فروگذاری نمی کند می فرماید: کسی که با تکیه به فضل و عنایتخداوند بدنبال بدست آوردن روزی حلال است از رزمنده ای که در راه خداوند متعال جهادمی کند پاداش افزونتری دارد.
این عامل مؤثر در تقویت ارکان خانواده یکی از شیوههای قرآنی و مورد توجه پیامبران و بندگان صالح پروردگار بوده است. در این رابطه بهپاداش بزرگی که زنان در مقابل خدمت به همسرانشان دریافت می کنند نیز اشاره می کنیم: امام باقر(علیه السلام) فرمود: هر زنی که شوهرش را با شربت آبی سیراب سازد برتر ازعبادت یک سال است که در آن سال روزها را روزه بدارد و در شبهایش نماز بخواند.
۴- سفر های خانوادگی
اعضای خانواده که معمولاً در منزل تنها هستند بویژه در عصر ماکه زندگی های شهری و ماشینی موجب شده افراد در خانه ها بمانند و کمتر به بیرون رفتننیاز پیدا می کنند رفتن به سفرهای زیارتی، صله ارحام و تفریحی به همراه خانواده ازجمله ضروریات زندگی محسوب می شود. این امر آثار و برکات تربیتی و اخلاقی و آموزشی فراوانی به همراه دارد.

شکوفا شدن روحیه تعاون و همیاری در میان اعضای خانواده،کسب تجربه بویژه برای فرزندان، مشاهده اعجازانگیز و شگفت آور آثار طبیعی و معرفت بیشتر به قدرت الهی، دیدار بستگان و خویشاوندان، بدست آوردن پاداش های معنوی و ازهمه مهم تر تألیف قلوب و انس بیشتر اعضای خانواده با همدیگر از جمله ره آوردهایسفرهای خانوادگی است که در استحکام پیوستگی اعضای خانواده مؤثر است.

قرآن کریم نیزدر لابلای آیات آسمانی خود به سفرهای خانوادگی اشاره دارد. سفر حضرت ابراهیم به همراه خانواده به سرزمین وحی و کعبه معظمه، مسافرت حضرت موسی به همراه همسرش صفورا از مدائن به مصر، سفر خانوادگی حضرت یعقوب از کنعان به سوی مرکز حکومت یوسف(علیهالسلام) نمونه هائی از سفرهای خانوادگی است. در سیره اهل بیت (علیهم السلام) نیز ازاین گونه موارد زیاد گزارش شده است.

آری سفرهای خانوادگی فرح بخش، مسرت آور، و موجب سعادت و رفاه و تقویت بنیان خانواده است و اگر در مواردی مرد به تنهایی مسافرت کندشایسته است که سوغات سفر را فراموش ننماید. پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآ له) فرمود: هر گاه مردی به تنهایی مسافرت کند وقتی به جمع خانواده اش برمی گردد حتماً برای آنان سوغاتی و هدیه نو و تازه ای بیاورد هر چند کم ارزش باشد.

اساساً قرآن کریم به گردش و سفر اهمیت ویژه ای قائل است و در آیات متعددی انسان ها را به سیر وسفر فراخوانده و عبرت گیری از سرنوشت اقوام دیگر را یادآور می شود. و مسافرت باخانواده علاوه بر آثار و منافع فراوان عبرت گرفتن برای اعضای خانواده نیز به همراهدارد.
۵- مصالحه و مدارا
درزندگی مشترک میان زن و شوهر اگر مصالحه و مدارا حکمفرما نباشد بدون تردید نظام خانواده از هم گسیخته خواهد شد.
صائب میگوید:
تارو پود عالم امکان به هم پیوستن است
/ عالمی را شاد کرد آن کس کهیکدل شاد کرد
هر فردی نسبت به خودش عادات و رفتارهای ویژه دارد و همچنین سلیقه وافکار و اندیشه های زن و شوهر ممکن است با هم متفاوت باشد. اگر یکی از زوجین براساس غرور و خودخواهی بخواهد سلیقه و اندیشه های فردی خود را بردیگری تحمیل کند مطمئناراه بجایی نخواهد بود. اختلاف والدین با فرزندان نیز همین گونه است که نمی توانعادات متفاوت و اندیشه های گوناگون را با زور و اجبار و تهدید به جدایی و امثال این شیوه ها از میان برداشت.

برای ارتباط بیشتر وتعمیق روابط زن و شوهر بهترین شیوه ایکه قرآن پیشنهاد می کند صلح و سازش و مدارا است. قرآن در این زمینه می فرماید:«و انامراه خافت من بعلها نشوزا او اعراضاً فلا جناح علیهما ان یصلحا ان یصلحا بینهماصلحا والصلح خیر و احضرت الانفس الشح و ان تحسنوا و تتقوا فان الله کان بما تعملونخبیرا» ۳۲

اگر زنی از ناسازگاری و رویگردانی شوهرش بیم داشته باشد مانعی ندارد که با هم صلح و سازش کنند زن یا مرد با چشم پوشی از پاره ای حقوق خود با همسرش مداراکند و مصالحه و مدارا بهترین راه زندگی است.

اگر نفس های خودخواه طبق غریزه حب ذات در این گونه موارد از صلح و صرف نظر کردن از حقوق خود بخل می ورزند و اگر به نیکی وپرهیزگاری روی آورید و به خاطر خدا صلح و سازش کنید)خداوند به اعمال شما آگاه است. [و می داند که چه بهره های سودمندی درانتظار شما وخانواده تان می باشد.]

کوتاهآمدن در مسائل خانوادگی مانند خطای همسر و فرزندان و یا حساس نشدن درمقابل عادات وسلیقه های ناموزون اعضای خانواده،سعادت دنیا و آخرت و عزت و سربلندی در پی دارد و بنیان خانواده را از تزلزل و سستی باز می دارد که خداوند در توصیف انسان های مومنمی فرماید: آنان خشم خود را فرو می برند و از لغزش های مردم عفو می کنند و خداوندنیکوکاران را دوست دارد. ۳۳

علی (علیه السلام) فرمود: درهرحال با همسرت مدارا کن وبا او به شیوه ای نیکو رفتارنما تا زندگی با صفا و آرامی داشته باشی! ۳۴ ۶- تأثیررفتارهای زن برخی از عوامل استحکام بنیان خانواده را می توان در رفتار و برخوردهایبانوان مسلمان جستجو کرد. آنان اگر وظایف خود را به نحو شایسته ای انجام دهند و دررعایت حقوق شوهران خود کمال تلاش را به عمل آورند بخش عظیمی از مشکلات خانواده هاحل خواهد شد. ما در اینجا چند مورد از وظایف زنان را در ارتباط با همسرانشان اززبان وحی مرور می کنیم.
الف اطاعت از همسر
مدیریت خانواده بر عهده مرد است وآنان طبق فطرت و قانون الهی وظیفه هدایت و راهنمائی سایر اعضای خانواده را برعهدهدارند. خداوند متعال در آیات متعددی این حقیقت را یادآور شده و به زنان مسلمانسفارش کرده است که از شوهران خود که مدیرخانواده هستند، اطاعت کنند. در سوره بقرهمی فرماید: «للرجال علیهن درجه؛ مردان بر زنان برتری دارند.»

و در سوره نساء میفرماید: «الرجال قومون علی النساء بما فضل الله بعضهم علی بعض و بما انفقوا منامولهم فالصا لحات قانتات؛مردان سرپرست زنان هستند و این به جهت برخی برتری هائیست که خداوند (برای حفظ نظام جامعه) به بعضی نسبت به برخی دیگر قرار داده است و نیز به خاطر انفاق برخی از اموالشان در مورد زنانشان می باشد و زنان صالح و شایسته نیز آنهائی هستند که مطیع بوده و تواضع دارند.

براساس این رهنمود اطاعت زنان ازشوهران خود- البته در مواردی که معصیت خدا نباشد- می تواند پیوند زناشویی را محکمترو به قوام خانواده یاری کند. پیامبر فرمود: بهترین زنان شما زنی است که فرزند بهدنیا بیاورد مهربان و پاکدامن باشد در میان خانواده اش عزیز و نسبت به شوهرش خاضع وفروتن باشد.
ب حفظ عفت و حریم خانواده
پاسداری از حریم خانواده بر زن و مردلازم است. داشتن عفت و حجاب نیز بر هر دو ضروری است. قرآن می فرماید: به مردان مؤمنبگو چشمان خود را از نامحرم فرو بندند و دامن خود را از گناه باز دارند… و بهزنان مؤمن نیز بگو چشمان خود را از نگاه های هوس آلود بازگیرند و دامن خود را ازگناه حفظ کنند و زینت های خود را در مقابل نامحرمان نمایان نسازند.
اما حفظ عفتو رعایت حجاب در مورد زنان ویژگی های خاصی دارد که شایسته است آنان برای پاسداری ازحریم خانواده ها حتماً در پوشش حجاب و عفاف باشند. از منظر آیات وحی حفظ حجاب برایزنان آنچنان اهمیت دارد که حتی نوع پوشش، آهنگ صدا، آرایش های او و نکات ریز دیگرینیز به صراحت در قرآن آمده است.
امام صادق (علیه السلام) فرمود: بهترین زنان شماآن زنی است که چون با همسرش خلوت کند زره حیا را از خود دور سازد و چون از خلوت شوهرش بیرون آید زره حیا را بر تن کند و حجاب و عفت خود را که نشانه حیای اوست کاملا رعایت نماید. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در مورد بانوان شایسته صفاتی را برشمرده که از جمله آنها آرایش برای همسر و پوشش کامل از دیگران است.
ج- جلب رضایت شوهر
برای گرم کردن روابط خانواده یک بانوی مسلمان می تواند علاوه برموارد فوق رضایت مرد را که مدیر خانواده محسوب می شود جلب کند و ناراحتی های او را رفع نموده و به این ترتیب در مقابل مشکلات و سختی هایی که مرد در بیرون منزل باآنها دست به گریبان است کدورت و تیرگی هایش را از دل او بزداید. مردی به پیامبر(صلی الله علیه و آله) عرضه داشت.

یا رسول الله! من همسری دارم که هرگاه وارد خانه میشوم به استقبالم می آید و چون می خواهم از منزل بیرون روم مرا بدرقه می کند. هرگاه اندوهگین شوم از من دلجویی می کند و دلداریم می دهد. پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) فرمود: خداوند در روی زمین کارگزارانی دارد و این زن یکی از آنهاست برای اونصف پاداش شهید می باشد.»
عوامل تقویت استحکام خانواده از منظر اهل بیت( ع )
جایگاه خانواده
هدف اساسى دین اسلام، تربیت انسان ها و تامین سعادت بشر در تمام ابعاد وجودی ، در تمام مراحل زندگى است. پیامبران الهى به ویژه پیامبر اسلام (صل الله علیه و آله) ، براى این هدف مقدس مبعوث شده و در این راه نهایت سعى خود را مبذول نموده اند و در انجام این ماموریت، به نیازها، ویژگى ها و علایق فطرى بشر به عنوان یک اصل مسلم توجه فراوان داشتند.

به همین جهت دستورات تربیتى اسلام و فرهنگ حیات بخش اهل بیت ( ع ) ،دقیقا در راستاى پرورش فطرى انسان ها،تدوین شده است. خداوند متعال براى تربیت افراد بشر، کانون پر مهر خانواده را بهترین محیط تربیتى انسان قرار دادهاست. در این مقاله به بررسى راههاى تقویت عواطف اعضاى خانواده ، در پرتو سیره و سخنان اهل بیت (علیهم السلام) مى پردازیم.

راههاى تقویت عواطف در خانواده

۱ – گفت وگوهاى محبت آمیز:
یکى از راههاى استحکام بنیان خانواده ، توجه به ارتباط کلامى است. سخنان عاطفى و بهره گیرى از کلمات دلنشین و خطاب هاى شایسته و محبت آمیز،مخاطب را جذب مى کند. خواسته یا ناخواسته از گوینده راضى شده،و در دلش نوعى احساس محبت نسبت به او ایجاد مى شود.
اگر در خانواده اى مرد یا زنی با عبارات زیبا و دلپذیر همسرش را صدا کند، علاوه بر این که به فرزندان چگونه سخن گفتن را مى آموزد، در قلب او جایگاه ویژه اى خواهد یافت. امیرمؤمنان (ع ) مى فرماید: «اجملوا فى الخطاب تسمعوا جمیل الجواب(۱)،زیبا سخن بگویید تا سخن زیبا بشنوید.»
خطاب هاى ملاطفت آمیز و دلربا، روح را نوازش داده و همسر را تحت تاثیر قرار مى دهد. بعضى از عبارات، آن قدرزیبا هستندکه هرگز تا آخرعمر فراموش نمى شوند.
رسول گرامى اسلام (صل الله علیه و آله) با توجه به این نکته فرمودند: « قول الرجل للمراه انى احبک لا یذهب من قلبها ابدا.(۲)مردى که به زنش بگوید: من ترا دوست دارم، [اثر این سخن] هرگز از دل زن بیرون نمى رود.» اساسا مرد و زن مسلمان باید زبان خویش را به سخن نیک عادت دهند، زیرا انسان فطرتا از عبارت هاى جذاب و پرمهر استقبال مى کند و نسبت به انسان هاى نیکو سخن، در دل احساس محبت مى نماید.
۲ – صدا کردن با بهترین نام:
صدا کردن همسر با نامى که بیشتر دوست دارد، در ایجاد انس و الفت در میان زوجین تاثیر به سزایى خواهد داشت. پیامبر گرامى اسلام( ص )توصیه فرموده اند که براى افزایش مهر و صفا در میان مسلمانان، همدیگر را با نام زیبا و محترمانه صدا بزنند: «ثلاث یضفین ود المرء لاخیه المسلم یلقاه بالبشر اذا لقیه و یوسع له فى المجلس اذا جلس الیه و یدعوه باحب الاسماء الیه;(۶) سه چیز دوستى و محبت بین دو مسلمان را افزایش داده [و صفا و صمیمیت را در میان آن ها تقویت مى کند.] ۱. هنگام ملاقات، با خوشرویى و چهره اى گشاده برخورد کند. ۲. اگر مى خواهد در کنار او بنشیند برایش جا باز کند. ۳. به بهترین نامى که دوست دارد او را صدا بزند.»
۳ – سلام کردن به همدیگر:
طبق آموزش هاى اسلام، سلام کردن با صداى رسا و واضح و با آهنگى عاطفى و جذاب موجب تقویت روابط بین زن و شوهر خواهد شد. سلام با لحنى عاطفى، کینه ها را از بین برده ، روحیه را تقویت کرده و دل ها را به هم نزدیک مى نماید. سلام دادن به جمع خانواده و به ویژه زن و شوهر به یکدیگر، نشاط آور و فرح بخش است.
امام صادق علیه السلام فرمود: «یسلم الرجل اذا دخل على اهله(۳); وقتى شوهر به خانه وارد مى شود ، باید به اعضاى خانواده (به ویژه همسرش) سلام کند.»
۴ – اظهار علاقه و ابراز محبت :
زوج جوانى که با هم پیمان زناشویى مى بندند، معمولا بر مبناى علاقه درونى و عشق پاکى است که به یکدیگر دارند. اما آنچه که در اسلام تاکید شده، بنیان خانواده را تقویت مى کند و محبت و الفت را میان زوج جوان افزایش مى دهد، اظهار و ابراز آن است.
امام صادق (علیه السلام) مى فرماید: «اذا احببت رجلا فاخبره بذلک فانه اثبت للموده بینکما;(۴)هرگاه شخصى را دوست داشتى، دوستى خود را به او اعلام کن ، زیرا این عمل انس و الفت را بین شما پایدارتر مى کند.»

۵ – دلجویى، استقبال، بدرقه:
خانواده برای انسان کانون آرامش و راحتى است.مردى که بیرون ازمنزل با انواع مشکلات درگیر است و با ناملایمات فراوانى برخورد مى کند، دوست دارد هنگام برگشت به خانه کسى از او دلجوئى کند، حرف دلش را بشنود و با سخنان آرام بخش خود،مرهم دردهاى انباشته دل او باشد.

دلش مى خواهد هنگامى که در منزل را باز مى کند، کسى با چهره اى گشاده، لبى خندان و لحنى عاطفى از او استقبال نموده و آنچه را که در دست دارد ، با تکریم از او تحویل بگیرد و این فرد جز همسر صالح و مهربان او فرد دیگرى نخواهد بود. در این صورت چنین زنى از دوستان خدا بوده و پاداش بزرگى خواهد داشت.

مردى به محضر رسول خدا صلى الله علیه وآله آمده و عرضه داشت: «یا رسول الله! من همسرى دارم که هرگاه وارد خانه شوم به استقبالم مى آید و چون مى خواهم از منزل بیرون روم مرا بدرقه مى کند. هر گاه مرا اندوهگین ببیند مى گوید: چه چیز تو را اندوهگین کرده؟ اگر براى مخارج زندگى ات ناراحتى، مطمئن باش که دیگرى (خداوند) عهده دار آن است و اگر براى آخرت [و گرفتارى هاى قبر و قیامت] غصه مى خورى، خداوند اندوهت را زیاد کند. (و باید چنین باشى.)

رسول خدا(صل الله علیه و آله)فرمودند: خداوند [در روى زمین] کارگزارانى دارد و این زن یکى از آن ها است. براى او نصف پاداش شهید مى باشد.»(۵)

على ( ع) در مورد بانوى بانوان و همسر نمونه تاریخ مى فرماید: «به خدا سوگند بعد از ازدواج با فاطمه (س) بر او خشمگین نشدم و او را به کارى مجبور نکردم . و او مرا ناراحت نکرد و هیچگاه با من مخالفت ننمود، وقتی به او نگاه مى کردم تمام غم و اندوه هاى دلم برطرف مى شد.»(۶)

۶ – همدلى در انتخاب نوع غذا:
هماهنگى و همدلى در انتخاب نوع غذا از جمله عواملى است که ارتباط زن و شوهر را تقویت کرده و بنیان خانواده را استحکام مى بخشد. اگر زوجین در مساله غذا و خوراک تفاهم داشته باشند و شرایط همدیگر را مراعات کنند، بسیارى از مشکلات و اختلافات خانواده ها حل مى شود. اگر مرد غذایى را دوست دارد وانتظار دارد که در منزلش تهیه شود، مى تواند علاوه بر این که لوازم مورد نیاز را تهیه مى کند، همسر خویش را از آن آگاه سازد.

ولى اگر براى او فرقى نمى کند، که معمولا هم شوهران مسلمان و متعهد چنین اند و در مورد غذاى روزانه خویش سخت گیرى و موشکافى نمى کنند، در این صورت از غذاى تهیه شده استفاده کرده و با کمال متانت و بزرگوارى از همسر هنرمند خویش قدردانى و تشکر مى نماید و با بهانه هاى مختلف زحمات وى را نادیده نمى گیرد.

رسول اکرم (صل الله علیه و آله) فرمود: «المؤمن یاکل بشهوه عیاله والمنافق یاکل اهله بشهوته; (۷)انسان با ایمان، مطابق میل و خواسته عیالش غذا مى خورد و خانواده انسان منافق، مطابق میل و خواسته وى غذا مى خورند.»

در سیره و روش(صل الله علیه و آله) آمده است که آن حضرت هیچگاه در مورد انتخاب نوع غذا سختگیرى نمى کرد و با خانواده اش همراه مى شد: «رسول خدا(صل الله علیه و آله)از هر نوع غذا مى خوردند و غذایى که خداوند برایش حلال نموده بود ، به همراه خانواده و خدمتگزارشان تناول مى کردند.»(۸)
در جای دیگرپیامبرخدا(صل الله علیه و آله)فرمودند: «خیر نسائکم الطیبه الطعام; (۹)بهترین زنان شما زنى است که غذاى پاکیزه و دلپسند درست کند.»
۷ – فراهم نمودن مخارج خانواده:
مردبه عنوان مدیر خانواده، مسؤولیت فراهم کردن وسائل مورد نیاز از قبیل خوراک و پوشاک و… اعضاى خانواده را عهده دارد. در این مورد اگر مردان با ایمان وظیفه خویش را در مورد به دست آوردن روزى حلال و پاکیزه به خوبى انجام دهند، مقامی بس بلند، در پیشگاه خداوند متعال کسب خواهند نمود.

امام باقر(ع ) فرمودند: «من طلب الرزق فى الدنیا استعفافا عن الناس و سعیا على اهله و تعطفا على جاره لقى الله عزوجل یوم القیامه و وجهه مثل القمر لیله البدر; (۱۰)هر کس در دنیا به دنبال روزى حلال برود،به قصد این که نیازمند و محتاج دیگران نباشد و مخارج زن و فرزندش را تامین نماید و به همسایه ها [و همنوعان مستمند خود] یارى رساند، چنین فردى در روز قیامت با سیمایى [نورانى] مانند ماه شب چهارده با خداوند ملاقات خواهد کرد.»

و امام صادق (ع ) نیزفرمودند: «الکاد على عیاله من حلال کالمجاهد فى سبیل الله; (۱۱)مرد تلاشگرى که براى تهیه روزى حلال و مشروع براى خانواده اش مى کوشد، مانند مجاهدى است که در راه خدا جهاد مى کند.» امام رضا علیه السلام نیز فرمودند: «کسى که از فضل و عنایت پروردگار به دنبال روزى حلال مى رود به اندازه اى که مخارج خانواده خود را تامین کند، از رزمنده اى که در راه خداوند متعال جهاد مى کند پاداش افزونترى دارد.»(۱۲)
۸ – هدیه دادن به همسر:
احترام به شخصیت افراد، در وجود آنان عشق و محبت مى آفریند. هدیه دادن نوعى احترام به طرف مقابل محسوب مى شود و انسانى که هدیه را مى گیرد بى اختیار و از روى فطرت خدادادى خویش، مهر و محبت هدیه دهنده را در دل خود جاى مى دهد. این نکته در روابط زناشویى از اهمیت خاصى برخوردار است و عامل مهمى در ایجاد انس و الفت و هم گرایى نسبت به زن و مرد به شمار مى رود .

عبدالکریم پاک نیا.