خانواده شیعی » تربیت فرزند » نوجوان و جوان »

شخصیت على(ع) با شخصیّت نبى اکرم(ص) در جوانب گوناگون علمى و عملى شباهت فراوان دارد. نهج‏ البلاغه و مجموعه ‏ى سخنان امیرالمؤمنین به آیات و مضامین قرآن نزدیک است و شیوایى، ارج‏مندى و ژرف بودن پیام على(ع) و نبى(س) به اوج کمال رسیده است؛ به گونه ‏اى که از جهت محتوا، نهج‏ البلاغه برادر قرآن نامیده شده است. سراسر وجود على(ٍع) تاریخ و سیرت على، خُلق و خوى على، رنگ و بوى على(ع) سخن و گفت‏وگوى على براى تمام انس‏آن ‏ها درس، سرمشق، تعلیم و رهبرى است. [۱]

على(ع) انسان کاملى است که قهرمان همه‏ى ارزش ‏هاى انسانى است. او مردى است که شب‏ ها با روح کلى عالم به سر مى‏بُرد و روزها به تربیت ارواح آدمیان مى‏ پرداخت.

جوانى، گوهر گران‏ بهایى است که به خاطر استعدادها و قابلیت شکوفایى و رشد، از ارزش و منزلت خاصى برخوردار است و بزرگان را به توصیه و ارآیه‏ى تجربیّات به جوانان واداشته است. امیرالمؤمنین(ع) نیز در این عرصه، کلمات حکمت‏ آموزى را ارائه نموده است. جوانى و تندرستى را دو چیز با ارزش و منزلت معرفى مى‏ کند و مى ‏فرماید: «قدر و منزلت این دو چیز را کسى مى‏ شناسد که آن دو را از دست داده باشد». [۲]

در بیان ارزش جوانى همین بس که پیامبر(ص) فرمود: «در قیامت از عُمْر و جوانى انسان مى‏پرسند که چگونه و در چه راهى آن را صرف نموده است».[۳] على(ع) به اصحاب توصیه مى‏ کند که «جوانى را قبل از پیری و سلامتى را قبل از بیماری دریابید». [۴] امام در بیان دوران جوانى غفلت برخى انس‏آن‏ها مى ‏فرماید: «در ایام سلامت بدن، سرمایه ‏اى فراهم و مهیا نساخته ‏اند ودر اوایل فرصت‏ هاى زندگى و نیرومندى، درس عبرتى نگرفتند و درخشنده ‏ترین ایام عمر را رایگان از کف دادند، آیا کسى که در جوانى اهل تن‏ پرورى بوده، مى ‏تواند در پیرى جز شکستگى و ذلّت انتظارى داشته باشد». [۵] پس دوران جوانی را باید دریافت و از آن دوران گران‏ سنگ و طلایى در خویشتن ‏شناسى و کمال‏ یابى بهره گرفت که شرط اساسى سعادت و شقاوت یا خوش‏بختى و بدبختى انس‏آن ‏ها در دنیا و آخرت به توجّه و عدم توجّه آن‏ها نسبت به جوانى، بستگى دارد.

امام على(ع) تربیت کنندگان و والدین و مربّیان را نسبت به توجّه به عنصر زمان، هشدار مى‏ دهد و مى ‏فرماید: «فرزندان خویش را به جبر و استبداد بر آداب خود مجبور نکنید؛ زیرا آنان در زمانی غیر زمان شما آفریده شدند و زندگى مى ‏کنند». [۶] پس تحجّر و جمود بر آداب گذشتگان، مانع مهمى بر سر راه تربیت جوانان است؛ امّا این بدان معنا نیست که دست از سنّت‏ هاى صحیح گذشتگان برداریم و به بهانه ى نوگرایى و تجددخواهى، ارزش ‏های اسلامى را به حاشیه رانیم؛ بلکه باید با روش صحیح تربیتى و آگاهانه، فرزندان خویش را به ارزش‏ هاى اسلامى ره‏نمون سازیم.

مردى به نام ابوجعفر احول از دوستان امام صادق(ع) مدتی به تبلیغ مذهب تشیع و تعالیم اهل ‏بیت(ع) اشتغال داشت. روزى به محضر مبارک امام رسید و امام از او سؤال کرد: مردم بصره را در پذیرش اهل‏ بیت و آیین تشیع چگونه یافتى؟ عرض کرد: مردم اندکى تعالیم اهل‏ بیت را پذیرفته ‏اند. امام فرمود: «توجّه تبلیغى خود را به نسل جوان معطوف دار و نیروى خویش را در راه هدایت آنان به کار انداز؛ زیرا جوانان زودتر حق را مى‏ پذیرند و سریع‏ تر به هر خیر و صلاحى مى‏ گرایند».[۷] به همین دلیل، امام على(ع) مى ‏فرماید: «جوانى ‏ات را قبل از پیرى و سلامتت را قبل از بیمارى دریاب».[۸] امام على(ع) به جوانان توصیه‏ هاى آموزنده‏ى بسیار دارد. از جمله: به فرزند جوانش امام حسن(ع) سفارش می‏ کند: «بنده ‏ى غیر خود نباش که خداوند تو را آزاد آفریده است».[۹]

پرهیز از شهوت‏ رانی و مغلوب شدن با شهوت نیز توصیه‏ ى دیگر آن حضرت است: «کسى که مغلوب شهوت خویشتن است، ذلّت و خواریش بیش از برده‏ى زرخرید است».[۱۰]

عزت مدارى و کرامت نفس نیز سفارش دیگری است که امام(ع) به فرزند جوانش بیان مى‏ کند: «نفس خویش را عزیز شمار و به هیچ پستى و دنائتی تن مده، گرچه عمل پست، تو را به تمنیات برساند؛ زیرا هیچ چیز با شرافت نفس برابری نمى‏ کند و هرگز به جاى عزت نفس از دست رفته، عوضى همانند آن نصیب نخواهد شد».[۱۱]

امام على(ع) به فرزندش امام حسن(ع) می‏فرماید:

«پسرم، من در تعلیم و تربیت تو شتاب کردم پیش از آن که قلب تو سخت گردد و عقل و فکرت به چیز دیگرى مشغول شود مبادرت ورزیدم تا با تصمیم جدّى به استقبال اموری بشتابى که اندیشمندان و اهل تجربه زحمت آزمون آن را کشیده ‏اند و تو را از تلاش بیش‏تر بى‏ نیاز ساخته ‏اند؛ بنابراین آن‏چه از تجربیات آن‏ها نصیب ما شده، نصیب تو هم خواهد بود.» [۱۲]

مستى جوانى نیز آسیب ‏پذیر و هلاکت ‏بار است که جوانان باید بدان توجّه نمایند. امام علی(ع) می‏ فرماید: «سزاوار است انسان عاقل، خویشتن را از مستى ثروت، مستى قدرت، مستى علم و دانش، مستى تمجید و تملق، مستى جوانى مصون نگه دارد؛ زیرا هر یک از این مستى‏ ها بادهاى مسموم و پلیدى دارد که عقل را نابود مى‏ کند و آدمى را خفیف و بى ‏ارزش مى‏ سازد». [۱۳] و راه درمان این مستى ‏ها به تعبیر امام على(ع) شناختن شرافت باطنى و گوهر انسانى است که او را از پستى‏ هاى شهوت و آرزوهاى باطل مصون نگاه مى ‏دارد. [۱۴] بر این اساس، امام على(ع) به جوانان خطاب مى ‏کند: اى گروه جوانان، شرف انسانى و سجایاى اخلاقى خود را با ادب و تربیت محافظت نمایید و سرمایه‏ ى گران‏ بهاى دین خویش را با نیروى علم و دانش از دست‏ برد ناپاکان و خطرات گوناگون برکنار دارید». [۱۵]

توصیه ‏ى دیگر امام على(ع) به جوانان در آیین دوست‏یابى است که مى‏ فرماید: «پیوند دوستى را با برادران دینى خود محکم سازید که آنان ذخایر دنیا و آخرت هستند. مگر نشنیده ‏اید که خداوند در قرآن شریف به تأثر گم‏راهان در قیامت اشاره کرده که مى‏ گویند: در این روز سخت، نه شفیعى داریم و نه دوستى که در کارمان همّت گمارد». [۱۶] «کسى که دوست پاک خود را که برای خدا با وى پیوند دوستى داشته، از دست بدهد، مثل این است که شریف ‏ترین اعضاى بدن خود را از کف داده است». [۱۷] در وصیت‏ نامه ‏شان به امام حسن(ع) فرمودند: «به اتکاى روابط دوستانه و رفاقت صمیمانه، حق برادرت را ضایع مکن؛ چه، در زمینه‏ ى تضییع حقوق، روابط دوستى نابود مى‏شود و آن کسی که حقّش را تباه ساختى براى تو برادر نخواهدبود».[۱۸]

امام(ع) در باب عوامل انحراف جوانان هشدار مى‏ دهد و جهل و نادانى، هواپرستى و شهوت‏رانى، تقلید از فاسدان و منحرفان، عصبانیت و خشم افراطى، برترى‏جویى، تکاثرگرایى، غرور و خودخواهى، فقدان تربیت خانوادگى و ضعف ایمان را به عنوان ریشه ‏هاى انحراف جوانان بیان مى‏ کند.[۱۹]

پى‏ نوشت‏ ها:

[۱]. و دافعه‏ى على(ع)، ص ۱۷۷٫

[۲]. ص ۴۴۹٫

[۳]. ج ۱۷، ص ۲۳٫

[۴]. ص ۳۴۰٫

[۵]. تحقیق فیض الاسلام، ص ۱۸۰٫

[۶]. ابن ابى الحدید، ج ۲۰، ص ۲۶۷٫

[۷]. کافى، ص ۹۳٫

[۸]. غررالحکم.

[۹]. نامه‏ى ۳۱٫

[۱۰]. غررالحکم.

[۱۱]. نامه‏ی ۳۱٫

[۱۲]. نامه‏ى ۳۱٫

[۱۳]. ج ۵، ص ۸، حدیث ۹۰۷۵٫

[۱۴]. غررالحکم.

[۱۵]. پیشین.

[۱۶]. غررالحکم.

[۱۷]. غررالحکم.

[۱۸]. نامه‏ى ۳۱٫

[۱۹]. نامه‏ى ۵۳، خطبه‏ى ۱۰۸، ۱۹۲، حکمت ۲۵۵، ۲۳۲٫

منبع :  عبدالحسین خسروپناه؛ پایگاه بلاغ