عفاف جامعه در پرتو حجاب

اجتماعی شدن فرآیندی است که در آن کودکان از طریق آن معیارها، ارزشها و رفتارهای مورد نظر فرهنگ و جامعه خود را می آموزند. والدین در سالهای اولیه زندگی فرزندانشان، عوامل اصلی اجتماعی شدن آنها به حساب می آیند. والدین با ابراز محبت، ایجاد محدودیت و آزادی برای کودک و سرکوبی رفتار غیر قابل قبول او، سرمشق کودک قرار می گیرند و بدین ترتیب فرآیند اجتماعی شدن صورت می پذیرد.

حال در این میان برخی از والدین فرزندان خود را بیش از حد آزاد می گذارند و به تعبیر عامیانه، شرایط لوس شدن کودک را مهیا می کنند که متاسفانه هر چند این کودکان در محیط خانه بسیار مورد توجه و عنایت قرار دارند اما در محیطهای اجتماعی و در جمعهای همسالان و .. جز کودکان منفور بوده و همواره دردسر ساز هستند و به مرور موجبات ناراحتی و خجالت والدین را هم ایجاد می کنند.

البته انواعی روشهای تربیتی و انضباطی برای رفتار با یک کودک بی ادب قابل استفاده هستند. چه بخواهید به فرزند خودتان تربیت صحیح بیاموزید؛ چه بخواهید به عنوان مربی یک مهد کودک یا معلم مدرسه کودکان را تربیت کنید، باید بدانید که مواجه با یک کودک بی ادب و لوس کاری چالش برانگیز است. وقتی که آن کودک، فرزند خودتان باشد طبق رای و نظر خودتان روشهای گوناگونی برای تادیب او به کار می برید. اما وقتی کودکی که فرزند خودتان نیست بی ادبی می کند و شما تنها یک نفر از افرادی هستید که می توانید رفتار ناشایست او را متوقف کنید(مثل مربی مهد یا پرستار کودک).

تکنیک هایی وجود دارد که می تواند به شما کمک کند تا رفتار بی ادبانه کودک را محدود و کنترل کنید و شرایطی مساعدتر برای خودتان و کودک ایجاد کنید: الف. اگر کودک بی ادب فرزند شما نیست

** اگر دسترسی به اولیای او دارید با آنها تماس بگیرید. همیشه بهترین راه این است که بگذارید والدین کودک کار تربیت و تادیب کودک را انجام دهند زیرا این امر می تواند با شرایط خانوادگی آنها هم راستا باشد.

** در هر زمانی از تنبیه بدنی و برخورد فیزیکی با چنین کودکی بپرهیزید. پشت دستی زدن یا ضربه ارام به کفل کودکان، ممکن است تنبیه متداولی در روند تربیتی یک کودک در منزلشان نباشد و هم از نظر احساس به آنها لطمه وارد کند. بعلاوه آسیب زدن به کودک راههایی قانونی برای پدر و مادر کودک مذکور برای مقابله با شما ایجاد می کند که می توان منجر به از دست دادن کار شما گردد.

** زمانی که کودک مشغول انجام کار غلط خود است برای او توضیح دهید که این رفتار او پذیرفتنی نیست. ممکن است به همین سادگی کودک نداند که در یک مکانی خاص یا زمانی خاص چه چیزی قابل انجام هست یا نیست و تنها یک تذکر شفاهی برای تغییر رفتار کودک کافی باشد. برای او شرح دهید که چه انتظاری از او دارید تا کودک بداند که چطور رفتار کند. به عنوان مثال، اگر کودکی به طور مرتب گفتگوهای موقع شام را قطع می کند به او بگویید که قطع کردن کلام دیگران بی ادبی است ضمنا به او بگویید که او باید صبر کند تا صحبت آن فرد تمام شود بعد حرفش را بزند. همیشه بهترین راه این است که بگذارید والدین کودک کار تربیت و تادیب کودک را انجام دهند زیرا این امر می تواند با شرایط خانوادگی آنها هم راستا باشد

** تنبیهی را مقرر کنید که نتیجه تداوم رفتار بد آنها باشد. مثلا از بین رفتن یک رفتار خاص شما نسبت به او، یا گرفتن و محروم شدن از یک اسباب بازی و یا از دست دادن حق یا امتیازی خاص. مثلا اگر شما برای فرزندتان جشن تولد گرفته اید و یک کودک رفتار خارج از نزاکت دارد می توانید به او اخطار دهید که بقیه شرکت کنندگان ممکن است برای یک ربع او را از جمع خود اخراج کنند و او مجبور به ترک جشن شود. برای اینکه این ابزار را موثر کنید لازم است عینا جملات خود را پیگیری کنید تا کودک بفهمد که قضیه کاملا جدی است.

** در تمام لحظات آرام بمانید و با یک لحن صدای طبیعی حرف بزنید. کودکان موجوداتی بسیار احساسی هستند و ممکن است در مواقعی که آنچه را می خواهند نتوانند به دست آورند، عصبانی یا ناراحت شوند و یا شروع به جیغ و نعره کنند. لذا مواقعی که کودک را تادیب و تربیت می کنید ممکن است بدتر از قبل با داد و فریاد بی ادبانه واکنش نشان دهد. خونسرد و آرام باشید تا نشان دهید که شما کنترل شرایط را به دست دارید.

** مواقعی که کودک کار بدی انجام میدهد او را از جمع کودکان دیگر خارج کنید و بگذارید مدتی آرام باشد. از او بپرسید چرا اینطور رفتار می کند، گاهی اوقات پشت رفتار یک کودک دلیلی هست که والدین آنرا نمی بینند. کودکی که در یک جشن تولد شرکت کرده ممکن است برای کیک، احساس نگرانی و دلواپسی داشته باشد لذا کیک بقیه بچه ها را بر میدارد یا ناخنک می زند و باعث ایجاد ناراحتی در کودکان دیگر می شود. بهترین راه کمک کردن به این کودک دادن مقداری دیگر کیک به اوست تا به آرامش برسد.

** برای پرت کردن حواس این دست بچه ها یک بازی یا فعالیت شاد را شروع کنید و آنها را مشغول کنید. گاهی رفتار بد بچه ها به دلیل خستگی و کسالت آمیخته با کنجکاوی است. مشغول کردن ذهن و دستهای یک کودک با یک بازی می تواند او را از وضعیت ایجاد دردسر خارج کند.

ب. اگر کودک بی ادب فرزند خودتان است:

** از سنین اولیه قوانین اساسی و انتظارات خود را از کودک پی ریزی و مقرر کنید. اگر برای رفتارهای بد کودک اجرای پیامدها بلافاصله بعد از ارتکاب عمل نادرست رخ ندهد و کودک این فرصت را داشته باشد که چندین بار عمل بدش را تکرار کرده باشد، احتمال کمی وجود دارد که کودک قوانین شما را اجرا کند.

** وقتی که برای کودکتان تنبیهی در نظر می گیرید نسبت به آن محکم و استوار باشید. اطمینان کسب کنید که نوع مجازات و تنبیه شما سازگاری وتناظر لازم با نوع رفتار بی ادبانه کودک را دارد و بعد از آنکه چند بار به او اخطار داده اید به فکر اجرای تنبیه افتاده اید.

** درست زمانی که رفتار بد از کودک سر می زند با آن برخورد کنید. اجازه دادن به کودک به انجام کار بی ادبانه و تنبیه او پس از ساعتها و یا روزها چاره اندیشی باعث می شود که آنها نتوانند وابستگی بین تنبیه و کار بدشان را به درستی تشخیص دهند.

**کودک را به خاطر رفتارهایی که بی ادبانه و یا لوس بازی نیست تشویق کنید. اگر او مرتبا فقط به خاطر کارهای بدش تنبیه شود ممکن است شما را به عنوان کسی که همیشه عمل او را تصدیق نمی کند به ذهن بسپارد. به طور شفاهی و یا با خرید یک هدیه از کارهای خوب او قدردانی کنید تا به او نشان دهید که چه رفتاری ستودنی و مقبول است.

 زن مظهر جمال و زيبايى و عفاف است و مرد مظهر شيفتگى و مجذوب شدن از آن جهت فرهنگ غنى و ارزشمند اسلام پوشش و حجاب را براى بانوان لازم دانسته است و حجاب را حافظ ارزش هاى والاى معنوى زنان در برابر مردان قرار داده و در طول تاريخ او را از فساد و تباهى و افتادن در دام شهوت پرستان خودپرست نگهدارى نموده است.

نگاه شهوت آميز مردان به زنان و بالعکس از جمله امور نکوهيده اى است که پيامبر اسلام(ص) آن را به شدت منع مي کرد و آن را حرام مي دانست همان طورى که فرمود: «النظر سهم مسموم من سهام ابليس فمن ترکها خوفا من الله اعطاه الله ايمانا يجد حلاوته فى قلبه ». (1) نگاه شهوت آميز [همراه با لذت جنسى] تير زهراگينى است که از سوى شيطان به سوى طعمه خويش رها مي گردد، پس هر کس به خاطر ترس از خدا نگاه با شهوت را ترک کند خداوند ايمانى به او خواهد بخشيد که شيرينى و اثرش را در دلش خواهد ديد.

رسول خدا(ص) در حجة الوداع هنگامى که آن زن جوان خثعمى به حضورش آمد تا چند پرسش داشته باشد در آن هنگام فضل بن عباس همراه بود زن وقتى سؤال هايش را مطرح نمود پيامبر خدا(ص) به هنگام پاسخ دادن متوجه شد بين آن زن و فضل نگاهى رد و بدل گرديد و زن عوض اينکه مطالب آن حضرت را گوش کند به فضل که جوان زيبا و نورسى بود متوجه شده در آن وقت رسول خدا(ص) دست خود را به طرف فضل بن عباس دراز کرد و صورت او را به طرف ديگر برگرداند و فرمود فخشيت ان يدخل بينهما الشيطان… (2) ؛ در نگاه زن جوان و مرد جوان مي ترسم شيطان قدم نهد و سبب انحراف آنان گردد.

دانشمندان و علماى بزرگ براى لزوم حجاب به قرآن و احاديث و اجماع و عقل استدلال کرده اند و حدود پوشش را براى مردان و زنان به صورت روشن بيان داشته اند، ما در اين نوشتار کوتاه از آن جهت که زن را عنصر اوليه صلاح و رستگارى جامعه مي دانيم و بر آن اعتقاديم که اگر رستگارى و فلاح در اين قشر عظيم حاکم شود رستگارى و عاقبت بخيرى مردان را بدنبال دارد و بعکس خداى ناکرده چنانچه زنان جامعه فاسد و تباه شدند مجالى براى اصلاح مردان باقى نخواهد ماند. حال به بخشى کوتاه در باره حجاب و پوشش زن مي پردازيم.

قرآن و مساله حجاب

قرآن در باره حجاب مي فرمايد: «قل للمؤمنات يغضضن من ابصارهن و يحفظن فروجهن و لا يبدين زينتهن الا ما ظهر منها وليضربن بخمرهن على جيوبهن الا لبعولتهن او آباء بعولتهن او ابنائهن او ابناء بعولتهن او اخوانهن او بنى اخوانهن او بنى اخواتهن او نسائهن … و توبوا الى الله جميعا ايها المؤمنون لعلکم تفلحون » (3) ؛ به زنان با ايمان بگو چشمهاى خود را [از نگاه هوس آلود]فرو گيرند و دامان خويش را حفظ کنند و زينت خود را جز آن مقدار که نمايان است، آشکار ننمايند و اطراف روسري هاى خود را بر سينه خود افکنند (تا گردن و سينه با آن پوشانده شود) و زينت خود را آشکار نسازند مگر براى شوهرانشان يا پدرانشان و با پدرشوهرانشان و يا پسرانشان يا پسران همسرانشان يا برادرانشان يا پسران برادرانشان يا پسران خواهرانشان يا زنان هم کيششان و …. همگى به سوى خداوند باز گرديد اى مؤمنان تا رستگار شويد.

و در جاى ديگر آمده است: «يا ايها النبى قل لازواجک و بناتک و نساء المؤمنين يدنين عليهن من جلابيبهن ذلک ادنى ان يعرفن فلا يؤذين و کان الله غفورا رحيما» (4) ؛ اى پيامبر به همسران و دختران خويش و ديگر زنان مؤمنان بگو که جلبابها (روسريها)ى خويش را بر خود فرو افکنند اين کار براى اينکه شناخته شوند و مورد آزار قرار نگيرند به [احتياط] نزديکتر و خداوند آمرزنده و مهربان است.

فقهاء اسلام گفته اند: دو آيه فوق بر وجوب پوشش و حجاب براى زنان دلالت دارد. آنان نيز به آيات (60 تا 61) سوره نور تمسک کرده اند و آن آيات را دليل پوشش براى زنان دانسته اند همان طورى که رواياتى را مستند خويش قرار داده اند، در اينجا به يک حديث اکتفا مي کنيم.

پوشش فاطمه(س) در محوطه منزل در برابر بيگانه

جابربن عبدالله انصارى مي گويد: به همراه رسول خدا(ص) بودم آن حضرت اراده کرد به خانه دخترش فاطمه(س) برود چون به درب خانه فاطمه(س) رسيد با دست مبارکش درب را فشار داد و فرياد برآورد: السلام عليکم.

دختر گرامى پيامبر جواب داد: عليک السلام يا رسول الله(ص)

آنگاه پيامبر خدا(ص) اجازه ورود به منزل گرفت و فرمود: ادخل انا و من معى (آيا من و کسى که همراه من است داخل منزل شويم). در آن وقت فاطمه(س) فرمود: پدر جان چيزى بر سر ندارم، رسول خدا(ص) فرمود: يا فاطمة خذى فضل ملحفتک فقنعنى بها راسک؛ فاطمه جان با قسمتهاى اضافى روپوش خودت سرت را بپوشان. پيامبر(ص) دوباره اجازه گرفت فاطمه(س) پرسيد: چه کسى با شماست، پيامبر خدا(ص) فرمود: جابر، آنگاه من به همراه پيامبر(ص) داخل خانه زهرا(س) شدم.

جابر مي گويد: چهره زهرا(س) همانند شکم ملخ زرد شده بود، پيامبر خدا(ص) پرسيد: دخترم چرا چنين هستى، جواب داد: از گرسنگى است.

پيامبر(ص) دعا فرمود: اللهم مشبع الجوعة و دافع الضيعة، اشبع فاطمة بنت محمد؛ اى خدايى که سيرکننده گرسنه و بوجود آورنده محصولات هستى فاطمه دختر محمد(صلى الله عليها) را سير گردان.

جابر ادامه مي دهد سوگند به خدا دعاى پيامبر خدا(ص) مستجاب گرديد. پس از دعاى آن حضرت چهره زهرا(س) گلگون گرديد مثل اينکه خون را در حال حرکت در زير پوست صورت مي ديدم و زهرا(س) از آن پس گرسنه نماند. (5)

پس از عموم آيه شريفه (31 نور) و ديگر آيات استفاده مي شود که پوشش براى زنان امرى مسلم است و کسى نمي تواند آن را انکار کند، از سوى ديگر سيره فاطمه اطهر(س) در برخورد با جابر بن عبدالله انصارى(ره) بالاترين شيوه تبيين حکم الهى است که حضرت بدان عمل مي کند و وظيفه ديگر زنان را در برابر مردان غير محرم و بيگانه نشان مي دهد. برخورد فاطمه(س) با جابر که شخص مؤمن و مورد اعتماد رسول خدا(ص) است در محيط خانه خويش چنين است مسلم زنان متعهد در حفظ خود در داشتن پوشش صحيح در جامعه (کوچه و بازار و ادارات و …) وظيفه اى سنگين تر دارند.

پوشش زنان در برابر خويشاوندان

احمد بن ابي نصر بزنطى از ياران عاليقدر امام على بن موسى الرضا(علیه السلام) است مي گويد از آن حضرت پرسيدم: آيا براى مرد جايز است که به موهاى خواهر زنش نگاه کند؟ حضرت فرمود: نه مگر اينکه سالخورده و پير و از کار افتاده باشد. عرض کردم: پس خواهر زن با بيگانه چه فرق مي کند يعنى هر دوى اينها يکى هستند؟! حضرت فرمود: بلى يکى هستند. پرسيدم: [در مورد سالخورده] چقدر براى من جايز است نگاه کنم؟

فرمود: به موى او و ذراع (از انگشت تا آرنج) او مي توانى نگاه کنى. (6)

قسمت آخر روايت مربوط به سالخورده و پيرزن از کار افتاده است همان طورى که صاحب وسائل مرحوم شيخ حر عاملى بر آن تصريح نموده است.

نقش «حجاب » در سلامت عمومى

در جامعه اى که زن و مرد هر کدام کار متعلق به خويش را انجام دهد و اختلاط و معاشرت بي مرز در آن وجود نداشته باشد زنان غير متعهد خودنمايى ننمايند و مردان شهوتران هم با چشمان صياد خويش به دنبال طعمه نگردند، در آن جامعه آرامش روحى و روانى بر زن و مرد حاکم خواهد شد، و ثبات و استحکام ويژه اى بر خانواده آن سايه خواهد افکند، و روز بروز بر تعداد پيوند ازدواج ها و زناشوييهاى مشروع و قانونى افزوده خواهد گرديد که نتيجه آرامش اجتماعات کوچک، آرامش و سعادت جوامع بزرگ انسانى خواهد شد. پس پوشش صحيح بالاترين نعمت الهى است که خداوند بر زنان ارزانى داشته و بر آنان لازم شمرده است.

رسول گرامى اسلام روزى در جمع ياران خويش که در مسجد نشسته بودند، پرسيد: بهترين چيز براى زنان چيست؟ کسى نتوانست پاسخ آن حضرت را بدهد. على(علیه السلام) به خانه آمد پرسش پيامبر و ناتوانى يارانش را در پاسخ به آن حضرت بازگو کرد. فاطمه زهرا(س) فرمود: خير لهن ان لا يرين الرجال و لايرونهن، فاخبره بذلک فقال(ص) له: من علمک هذا؟ قال(علیه السلام): فاطمة. قال(ص):انها بضعة مني؛ (7) بهترين چيز براى زنان اين است که به مردان نگاه نيندازند و مردان نيز به آنها نظر نکنند. اميرمؤمنان(علیه السلام) به مسجد برگشت و آن را براى پيامبر و مردم بازگو کرد. رسول خدا(ص) پرسيد: از کجا آموختي؟ على(علیه السلام) گفت: اين پاسخ فاطمه است. در آن هنگام پيامبر(ص) فرمود: فاطمه پاره تن من است.

حدود پوشش بانوان از ديدگاه فقهاء اسلام

بسيارى از فقهاء شيعه و اهل سنت بعد از اعتماد بر ظهور آيات گذشته و تصريح روايات در مورد وجوب پوشش ادعاى اجماع و اتفاق نموده اند و ذيل تفسير آيات سوره نور و احزاب حدود و مقدار پوشش را براى زنان مشخص نموده اند. در اينجا به بيان برخى از نظريات فقهاء مي پردازيم:

ابن رشد فقيه و فيلسوف معروف اندلسى مي نويسد: عقيده اکثر علماء بر اين است که بدن زن جز چهره و دو دست تا مچ عورت (×) است، ابوحنيفه معتقد است: قدمين نيز عورت شمرده نمي شود لکن ابوبکر بن عبدالرحمان بن هشام بر اين باور است که تمام بدن زن بلا استثناء عورت است. (8) در الفقه على مذاهب الخمسه آمده است: علماء اسلام اتفاق نظر دارند که بر هر يک از زن و مرد لازم است آنچه را در خارج نماز بايد بپوشد در حال نماز هم بايد بپوشد سپس مي گويد: به عقيده علماء شيعه اماميه بر زن در حال نماز همان قدر از بدن را واجب است بپوشاند که در غير نماز بايد از نامحرم بپوشد. (9)

فقهاء اسلامى در دو موضع از کتاب هاى فقهى خود وجوب حجاب و حدود پوشش را براى بانوان مطرح نموده اند.

الف – در بحث پوشش در حالت نماز (بحث ساتر)

ب – در بحث نگاه کردن مرد به زن نامحرم و يا عکس آن

علامه حلى(ره) مي فرمايد: جميع بدن زن عورت است جز چهره او به اجماع همه علماء، در همه شهرها جز ابوبکر بن عبدالرحمان بن هشام که تمام بدن زن را عورت دانسته است. سخن او به اجماع فقهاء مردود است. زيرا از نظر علماء ما (شيعه) دو دست تا مچ نيز مانند چهره است و عورت نخواهد بود. مالک بن انس و شافعى و اوزاعى و سفيان ثورى در اين جهت با علماء شيعه هم عقيده اند، ابن عباس در تفسير کلام خدا:

«و لا يبدين زينتهن الا ما ظهر منها» وجه و کفين را با هم استثنا نموده است. (10)

در پايان بايد گفت: فقهاء اسلامى در دو موضع از کتاب هاى فقهى خود وجوب حجاب و حدود پوشش را براى بانوان مطرح نموده اند.

الف – در بحث پوشش در حالت نماز (بحث ساتر)

ب – در بحث نگاه کردن مرد به زن نامحرم و يا عکس آن امام خمينى(ره) در اين دو باب فرموده اند:

1 – عورت زن در نماز همه بدن اوست که شامل سر و موي ها مي گردد و فقط صورت (به مقدارى که بايد در وضو بايد شسته شود) و دست ها تا مچ و پاها تا ابتداء ساق مستثنى شده سپس فرموده اند: از آن مقدارى که استثناء شده واجب است مقدار بيشترى را پوشاند تا يقين به پوشش مقدار واجب پيدا شود. (11)

2 – نگاه کردن مرد به زن نامحرم چه با قصد لذت و چه بدون آن حرام است و نگاه کردن به صورت و دستها اگر با قصد لذت باشد حرام است و اگر بدون قصد لذت باشد مانعى ندارد. (12)

پي نوشتها:

1- بحارالانوار، ج 104، ص 38، ح 34، ب 33.
2- فتح البارى، ج 4، ص 439 تا 442. حديث ايام حج صادر گرديده و احکام ديگرى در مورد محرم استفاده مي شود و لکن قدر مسلم حرمت نگاه با شهوت از سوى مرد به زن و بعکس مي باشد، و جواز نگاه به صورت زن بدون ريبه همان طورى که پيامبر(ص) نگاه کرد و عمل پيامبر(ص) نسبت به فضل بن عباس نشانگر حرمت نظر به زن با لذت مي باشد؛ بايد توجه داشت اين روايت را کتب اهل سنت نقل کرده اند و اصل حديث هم مرفوعه مي باشد.
3- نور: 31.
4- احزاب:59.
5- فروع کافى، ج 5، ص 528، ح 5؛ وسائل الشيعه، ج 20، ب 120، ص 216، ح 25463. (چاپ آل البيت)؛ مسالک الافهام، فاضل جواد کاظمى، ج 3، ص 275.
6- وسائل الشيعه، ج 20، باب 107، ص 199، ح 25420 (چاپ آل البيت)؛ سالته عن الرجل يحل له ان ينظر الى شعر اخت امراته؟ فقال(علیه السلام) لا الا ان تکون من القواعد…
7- وسائل الشيعه، ج 20، ص 67، ح 25054 (چاپ آل البيت)؛ بحارالانوار، ج 43، ص 54، ح 48؛ احقاق الحق، ج 10، ص 257.
× – منظور از واژه عورت «آسيب پذير» و يک اصطلاح در فقه است.
8- بداية المجتهد، ابن رشد، ج 1، ص 111.
9- الفقه على مذاهب الخمسة، محمد جواد مغنيه، ص 113.
10- تذکرة الفقهاء، ج 2، ص 446، م 108.
11- تحرير الوسيله، ج 1، ص 129، م 3.
12- رساله توضيح المسائل، احکام نگاه کردن، م 2433.