عشق، ازدواج، گسيختگى خانواده‏

 چکیده:

ازدواج، مهم ترین رخداد زندگی هر انسانی پس از تولد و پیش از مرگ می باشد. سیری که جهانیان در عصر مدرنیته و فرامدرنیته پیش رو گرفته اند، اگر چه از جذابیت ها و حساسیت های سنتی ازدواج کاسته است، ولی نمی توان نقش، اهمیت و کارکرد آن را در جامعه نادیده گرفت. تشکیل خانواده که با ازدواج آغاز می گردد، نقش بسزایی در تداوم و مانایی بشر، تربیت و پیراستگی اخلاقی و حتی شخصیت بخشی مردان و زنانی دارد که هسته اصلی اجتماعات انسانی اند.

چندان به بیراهه نرفتیم اگر استحکام یک جامعه را به قابلیت های کوچک ترین واحد اجتماعی ـ خانواده ـ نسبت دهیم؛ مجموعه ای که با توانایی های خود، ارکان صعود و نزول کیفیت جامعه را درون خود پرورش داده و به وسیله آن ماندگاری جوامع انسانی را تضمین می کند. پدیده ازدواج به مثابه نقش خانواده در جامعه، یک فرایند اجتماعی است و ما را وادار می کند با طرح حساسیت های رایج آن در برابر رابطه فرد و جامعه، به تعریف ماهیت وجودی و عوامل مرتبط با آن بپردازیم.

ازدواج از نظر اسلام، پیمانی مقدس است؛

پیمانی که برقراری آن بر اساس مقررات، آداب و رسوم،

تشریفات و سنن و قوانین خاصی است.

ازدواج

انسان موجودی اجتماعی است و برای آنکه بتواند نیازهای خود را در قبال تداوم حیات استمرار بخشد به زندگی گروهی و ارتباط با سایر همنوعان خود نیازمند است. از جمله نیازمندی ها، نیازهای روحی و جسمانی است که با ازدواج و تشکیل خانواده برآورده می شود. ازدواج عبارت است از «پیوند بستن دینی و رسمی یک زن و مرد برای شروع زندگی مشترک.» (انوری، 1381: 345) و یا «رابطه حقوقی است که برای همیشه یا مدت معین به وسیله عقد مخصوص بین زن و مرد حاصل شده و به آنها حق می دهد که از یکدیگر تمتع جنسی ببرند.» (معین، 1377:216)

«ازدواج عملی است که پیوند دو جنس مخالف را بر پایه روابط پایای جنسی موجب می شود [و آن [مستلزم انعقاد قراردادهای اجتماعی است که مشروعیت روابط جسمانی را موجب می گردد. به بیان دیگر: در راه تحقق ازدواج باید شاهد تصویب جامعه نیز باشیم.» (ساروخانی، 1375: 23)

«ازدواج از نظر اسلام، پیمانی مقدس است؛ پیمانی که برقراری آن بر اساس مقررات، آداب و رسوم، تشریفات و سنن و قوانین خاصی است. در سایه آن برای طرفین تعهدات و حقوقی پدید می آید که تخلف آن موجب عقوبت و کیفر است.» (قائمی، 1375: 18)

ازدواج عاقلانه

حساسیت و اهمیت ازدواج تا اندازه ای است که بسیاری از پژوهشگران پیش از آنکه به عوامل شایع در روابط ارتباطی و محیطی خانواده گسیخته توجه کنند به زیرساخت و زیربنای خانواده نظر می کنند. روشن است هر چه اساس و پایه زندگی بر حسب کنش منطقی و تفکری صحیح صورت گیرد در آینده، کمتر با انباشت ناسازگاری ها و اختلاف همسران روبه رو خواهد بود. طبق دیدگاه پارتو (جامعه شناس ایتالیایی)، کنش منطقی دارای سه جنبه متفاوت و مرتبط با هم است: هدف عینی، ابزار و وسایل متناسب با اهداف و در انتها تأیید آگاهان.

سؤال ها می تواند به این شکل مطرح شود: آیا می توان ازدواج را یک هدف عینی تلقی کرد؟ برای موفقیت در ازدواج نیاز است چه ابزار و وسایلی داشته باشیم؟ نقش والدین و دیگران تا چه اندازه مهم و معتبر است؟

در پاسخ به سؤال اوّل باید بپذیریم که ازدواج یک هدف عینی در جهت ارضای نیازهای درونی و تکامل روحی و حتی جسمانی است. اهداف ازدواج، در یک بیان کلی و همه پسند که مکتب اسلام بیان کرده، به اختصار عبارت است از:

1ـ پاسخ به ندای غریزه و فطرت

2ـ ایجاد کانون آرامش برای همسران

3ـ داشتن فرزند و تربیت کودکان و فرزندان سالم

4ـ حفظ عفت و پاکدامنی

5ـ دوستی، محبت و عشق

6ـ اجرای سنت رسول اللّه (ص)

7ـ تأمین سلامت جسم و روان و برقراری تعادل در وجود آدمی

8ـ کمک به تکامل و رشد یکدیگر.

با چنین کارکردهایی ازدواج یک هدف عینی است؛ منتها برای تکمیل شدن ابعاد کنش منطقی نیاز است به دو شرط دیگر نظری بیندازیم.

ابزارها و وسایل متناسب ازدواج را مردان و زنان تشکیل می دهند ولی شیوه چیدمان آنها در کنار یکدیگر و اینکه چه کسی، در چه صورت و با چه ویژگی هایی با شخصی ازدواج کند که نهایت کامیابی و لذت را در زندگی اش تجربه کند، بحث مفصلی است. گوناگونی فرهنگی، نژادی، قومی و حتی ژنتیکی سبب شده انسان ها هر کدام نسبت به دیگران منحصر به فرد و یگانه باشند. اندیشه دو نفر کاملاً شبیه به هم نیست؛ این مورد حتی در باره دوقلوهایی که از بسیاری جهات همانند هستند، قابل بیان است. این موضوع زمانی حساس تر می شود که دو انسان از دو جنس مخالف قصد دارند روزها، ماهها و سال های زیادی در زیر یک سقف زندگی کنند. به قول

عشق در بهترین حالت یک ضعف اجتناب ناپذیر و در بدترین حالت

نوعی بیماری روانی تلقی می گردد.

دکتر مساواتی آذر «باید چنان رفتار کنند که گویی می خواهند دوست و رفیقی از جنس خود (نه از جنس مخالف) برای همه عمر برگزینند تا از افسون شهوت مصون بمانند.» (مساواتی آذر، 1374: 274).

منابع اسلامی ملاک های ازدواج را غالبا به این شکل مطرح می کند:

1ـ توجه به بُعد مذهب و دینداری

2ـ داشتن اخلاق نیکو و حُسن خلق

3ـ سلامت جسمانی

4ـ توجه به خانواده

5ـ توجه به اصل کفویت (همشأن بودن).

اصل کفویت در بردارنده جنبه های مشخص تری است:

1ـ همسانی فکری و روحی: استعداد، طرز فکر، ضریب هوشی و تحصیلات.

2ـ همسانی جسمانی: زشتی و زیبایی، تفاوت سنی، بلندی و کوتاهی، لاغری و چاقی.

3ـ همسانی اجتماعی: طبقه اجتماعی.

4ـ همسانی اقتصادی: درآمد، اشتغال، هزینه زندگی.

5ـ همسانی فرهنگی: آداب و رسوم، لباس پوشیدن ها و …

6ـ همسانی سیاسی: وابستگی حزبی و تفکرات سیاسی.

با این حساب، انتخاب همسر متناسب و شایسته بیش از هر مسئله دیگری در زندگی، نیازمند تأمل و دقت است. اهمیت این مسئله به خاطر این است که چون ازدواجی صورت گرفت گسست و فسخ قراردادی بدون تحمل فشارهای روحی و آسیب های اجتماعی میسر نیست. امری که با گزینش صحیح سبب خوشبختی و سرور می شود اما در مقابل، گزینش ناصحیح، کوهی از مشکلات را به دنبال دارد.

شاید بتوان بدون ازدواج زندگی کرد و خود را از بسیاری از موهبت هایی که در ازدواج نهفته، محروم ساخت، این بهتر از آن است که ازدواجی صورت گرفته و اعضای آن در عذاب تحمل هم باشند. مرحوم شهید دکتر سیدرضا پاک نژاد در خصوص این موضوع می نویسد:

«چنانچه ازدواجی شد و زن لباس مرد نبود و او را از گزندها و گرما و سرماهای حاصل از ازدواج محافظت نکرد و به جای ایجاد محیط مودت و رحمت، از مردش سلب آسایش نمود، یا از مرد رنق لباس رفاه و مودت را بر کند، غنایی که از فضل خدا روی آورده باشد از آنجا دور است. مرد که احساس می کند باید خرج زن و زندگی کند بهتر کار می کند و احساس مسئولیت او را به غنا می کشاند. اما اگر زن لباسش و انسانش و عشقش نباشد، با دلسردی چه کند و چه کاری و چه غنایی جهت چی؟!» (پاک نژاد، 1374: 232).

شرط سوم در کنش عقلایی تأیید آگاهان است. در این قسمت می توان به حضور والدین و سایرین اشاره کرد. به نوعی می توان والدین و بزرگ ترها را «مظهر گرایش اولی» نامید (ساروخانی، 1375: 104).

ازدواج احساسی

در چنین ازدواج هایی همسران کفو هم نیستند. ملاک ها و همسانی ها رعایت نشده و موازین، آن گونه که باید در نظر گرفته شود، خواه به عمد و خواه ناآگاهانه به فراموشی سپرده شده است.

اهداف هم می تواند ناصحیح و نامناسب باشد، از جمله ازدواج تنها به خاطر کامجویی و لذت جنسی، ازدواج تنها به خاطر کسب مال و ثروت، ازدواج به خاطر رسیدن به پست و مقام و … .

عوامل زیادی در چگونگی شکل گیری ازدواج عاشقانه مؤثر است مانند فقر فرهنگی، فقر اقتصادی، ازدواج تحمیلی، ازدواج ترحمی و موردی که در جامعه زیاد دیده می شود. «شاید کمتر ازدواجی را بتوان سراغ گرفت که در آن هم مظاهر عالی عشق به چشم خورد و هم با تمامی معیارهای مصلحت سازش یابد. در آنان که فقط به توسن علایق فردی و احساسات مجال می دهند به زودی با سرمای سخت زمستانِ واقعیت مواجه شده و خواهند لرزید.» (ساروخانی، 1375: 104)

عشق چیست؟

دامنه تعریف عشق از فلسفه گرفته تا الهیات و علوم اجتماعی، تعاریف متعددی دارد. اما آنچه که به آن نیاز داریم و در پی تشریح آن در قالب ازدواج هستیم تنها به موردی اشاره می کند که زن و مرد در دو طرف بازوان عشق قرار می گیرند. عشق یعنی «گرایش عاطفی شدید که معمولاً ناشی از انگیزه جنسی است. مهر یا علاقه ، دلبستگی بسیار به چیزی و یا کسی» (انوری، 1381: 5023) «چیره گردیدن دوستی بر کسی، تعلق قلبی به کسی، به حد افراط دوست داشتن، در گذشتن از حد دوستی» (دهخدا 1377: 15900)

عشق بیانگر دلبستگی فیزیکی و شخصی متقابلی است که دو نفر نسبت به یکدیگر احساس می کنند. این روزها بسیاری از ما در باره این نظر که عشق همیشگی است تردید داریم اما معمولاً فکر می کنیم که عاشق شدن از احساسات و عواطف انسانی ناشی می گردد. برای زوجی که عاشق می شوند کاملاً طبیعی به نظر می رسد که بخواهند زندگی مشترکی را آغاز کنند و رابطه شان با یکدیگر در جستجوی ارضای شخصی و جنسی باشد.

منطقی بودن رفتار ممکن است این تصور را در ذهن ایجاد کند که

عشق در روابط همسران غیرضروری و غیرقابل پذیرش است. اما هرگز چنین نیست.

عشق در بهترین حالت یک ضعف اجتناب ناپذیر و در بدترین حالت نوعی بیماری روانی تلقی می گردد. (گیدنز، 1989: 10)

عشق: بد یا خوب

منطقی بودن رفتار ممکن است این تصور را در ذهن ایجاد کند که عشق در روابط همسران غیرضروری و غیرقابل پذیرش است. اما هرگز چنین نیست بلکه عشق برای تداوم زندگی پس از ازدواج ضروری و مهم است. زن و شوهری که تا پیش از ازدواج و شروع زندگی مشترک در قلب یکدیگر نفوذ نکرده اند، در آینده و پس از ازدواج کمتر خواهند توانست به این مهم نائل بیایند. عشق عنصر ناگریز خوشبختی است و هدیه ای است که از سوی خداوند برای زن و مرد از آسمان فرود می آید (آیه 21 سوره روم)؛ پیوند دهنده قلب ها و روشنی بخش چشم هایی است که به امید داشتن هدف هایی والا مبادرت به آن کرده اند. هدف ما از بحث، عشق زدایی کردن و پاک سازی آن در ازدواج نیست زیرا همان گونه که ازدواج کورکورانه در اثر عشقی آتشین، ویران کننده و نامطمئن است، حسابگری کامل در ازدواج، سرانجام مطمئنی نخواهد داشت.

در کل، نقص ازدواج عاشقانه، کاستی در شناخت و آگاهی شخصی است که نیاز هست بیشتر به عیب های او نظر انداخت. در این باره برخی از نویسندگان و محققین چنین بیان می کنند:

«مهم ترین دلیل جدایی به فرایند معیوب انتخاب همسر برمی گردد و اینکه ازدواج صرفا بر اساس روابط احساسی و زودگذر شکل می گیرد. تحقیقات نشان داده است 30 درصد طلاق ها در سه سال اوّل ازدواج رخ می دهد چرا که در طی دو سال اوّل زندگی احساسات فروکش کرده و چهره واقعی افراد مشخص می شود و مشکلات زندگی خود را نمایان می سازد.» (تواناعلمی،1383)

«برخی از جوانان تصوری غلط از زندگی مشترک دارند. آنها قبل از ازدواج در رؤیاهای خود حرف از عشق و تفاهم می زنند ولی وقتی وارد زندگی شدند و خود را با واقعیات زندگی روبه رو دیدند متوجه می شوند که واقعیت فراتر از احساس است. جوان از همسر آینده الگویی مثل اینکه «همسرم همیشه باید به خاطر عشقی که به هم داریم درستکار باشد» در ذهن دارد و اینکه مرا کاملاً درک کند. اگر ظنی ایجاد شد همسرش را نسبت به عشقش گناهکار می داند.» (مردم سالاری،1381)

هنگام تصمیم گیری در انتخاب شریک زندگی هیچ کس نمی خواهد مرتکب اشتباه شود در حالی که نزدیک به 5 درصد از آمار طلاق بیانگر از آن است که بسیاری از افراد در انتخاب همسر مورد نظر خود اشتباهات جدی می کنند.

84 درصد طلاق ها به خاطر ازدواج هایی است که بدون نظر و حمایت فکری والدین صورت می گیرد

و به همین دلیل مدت زندگی زناشویی [کاهش و] تنزل پیدا کرده است.

اگر از بیشتر زوج ها علت ازدواج شان را سؤال کنید جوابی جز اینکه عاشق یکدیگر بودیم نخواهید شنید. این بزرگ ترین اشتباهی است که افراد هنگام انتخاب می کنند. انتخاب یک شریک و یار و همراه در زندگی هرگز نباید بر پایه عشق و احساس باشد. هر چند این مطلب درست به نظر می رسد اما حقیقتی ژرف و عمیق است که عشق اساس و پایه های ازدواج نیست، بلکه عشق و علاقه نتیجه و پیامد ازدواجی خوب و موفق است. می توان گفت زمانی که تمام عوامل و عناصر صحیح در جای خود باشند عشق و علاقه را نیز به دنبال می آورند. (رئوف نژاد: 50)

«84 درصد طلاق ها به خاطر ازدواج هایی است که بدون نظر و حمایت فکری والدین صورت می گیرد و به همین دلیل مدت زندگی زناشویی [کاهش و] تنزل پیدا کرده است. عمده طلاق ها و فروپاشی زندگی در پنج سال اوّل زندگی مشترک است.» (باکی، 1383) دکتر مساواتی آذر در کتاب جامعه شناسی انحرافات، با تشریح این موضوع که هرگز به خاطر عشق ازدواج نکنید، ازدواج عاشقانه را زهرآگین ترین ازدواج ها لقب می دهد.

او از تحقیقی مثال می آورد که توسط دکتر «استل پنستی» صورت گرفته است. این کارشناس تحقیقات خود را در مدت سی سال به مطالعه پرونده های ازدواج و طلاق در شهرهای پرجمعیت آمریکا و کشورهای دیگر جهان متمرکز کرده، در پنج سال با سه هزار زن و مردی که به دنبال عشقی شدید ازدواج کرده اند، مصاحبه حضوری به عمل آورده است. وی از تحقیقات خود نتیجه گرفته است: «اینک دادگاههای طلاق در سراسر جهان، پر از زنان و مردانی است که روزگاری چون جان شیرین همدیگر را دوست داشتند و خود را یک روح در دو بدن تصور می کردند و به خاطر همین تصور شوم، ازدواج کردند و حالا چون دشمنان دیرینه که گویی با هم پدر کشتگی دارند از همدیگر اظهار نفرت و انزجار می کنند و خنجر کشیده در برابر هم ایستاده اند … افسانه عشق یکی از مخرب ترین اختراعات بشر است.»

به نظر او عشق بین زن و مرد وجود ندارد؛ هر چه هست تصور و پندار است و هیچ تصور و پنداری جاودانه نمی ماند. بنابراین شگفت انگیز نیست اگر می بینیم تنها در آمریکا از هر صد ازدواج عشقی، نود و سه تای آن با شکست دردناک روبه رو شده اند. (مساواتی آذر، 1374: 268)

آسیب شناسی ازدواج عاشقانه

فروپاشی و از بین رفتن بیشتر خانواده هایی که روزی عاشق یکدیگر بوده اند اولین آسیبی است که ازدواج های نامقعولانه و غیرمنطقی می بیند. البته گاهی هم اتفاق می افتد که منجر به ازدواج نشده آنگاه به مراتب دردناک تر از پیش می باشد. افسردگی روحی، خودکشی و نومیدی از زندگی می تواند بعدها در روابط فردی به وجود آید. دسته دیگر علاوه بر چشیدن ناکامی، متوسل به خشونت می شوند و می خواهند از این طریق آنچه را که نتوانستند به دست بیاورند جبران کنند. تیتر روزنامه در صفحه های حوادث، هر روز از چنین اتفاقاتی خالی نیست و ما شاهد هستیم قتل ها و جنایت های وحشتناکی به نام عشق و روابط عاشقانه صورت می گیرد که نشان از جنون و بیماری روانی آنهایی دارد که به نوعی سرخورده از عشق لقب گرفته اند.

منصفانه نیست مانند دکتر استل پنستی، عشق را نوعی تصور و تفاهم فرض کنیم و یا مانند «گیدنز» یک بیماری روانی قلمداد نماییم ولی هر چه که هست اگر ادعا کنیم ازدواج هر چه سنجیده تر و مناسب تر و بر اساس عقل و منطق صورت پذیرد استحکام و پایداری خانواده بیشتر خواهد بود؛ و هر چه زناشویی نامناسب تر و بر اساس رفتاری غیرعقلایی تأثیر گرفته باشد گسیختگی خانواده بیشتر اتفاق خواهد افتاد.

منابع و مآخذ:

1ـ آرون، ریمون (1993) مراحل اساسی سیر اندیشه در جامعه شناسی، ترجمه باقر پرهام، 1372، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، تهران، چاپ سوم.

2ـ کوزر، لوئیس (1971)، زندگی و اندیشه بزرگان جامعه شناسی، ترجمه محسن ثلاثی، 1358، انتشارات علمی، چاپ پنجم.

3ـ ساروخانی، باقر(1375)، مبانی جامعه شناسی خانواده، انتشارات سروش، تهران، چاپ دوم.

4ـ انوری، حسن و همکاران (1381)، فرهنگ بزرگ سخن، انتشارات سخن، جلد اوّل، تهران، چاپ اوّل.

5ـ معین، محمد(1377)، فرهنگ فارسی، انتشارات امیر کبیر، تهران، چاپ دوازدهم.

6ـ مساواتی آذر، مجید (1374)، جامعه شناسی انحرافات، انتشارات نوبل، چاپ اول، تبریز.

7ـ دهخدا، علی اکبر(1377)، لغت نامه دهخدا، جلد دهم، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، چاپ دوم.

8ـ گیدنز، آنتونی (1989)، جامعه شناسی، ترجمه منوچهر صبوری، نشر نی، تهران، چاپ پنجم.

9ـ پاک نژاد، سیدرضا (1376)، ازدواج مکتب انسان سازی، جلد دوم، انتشارات اخلاق، قم.

10ـ باکی، نازنین، روزنامه همبستگی 4/3/84، طلاق، زلزله ای با پس زلزله های مداوم.

11ـ روزنامه مردم سالاری، نگاهی به علل اجتماعی طلاق.

12ـ تواناعلمی، فاطمه، روزنامه خراسان 24/6/83، مهم ترین علل طلاق به روایت آمار.

13ـ رئوف نژاد، نرگس، نشریه موفقیت، شماره 50، عشق اساس و پایه ازدواج نیست.انتخاب یک شریک و یار و همراه در زندگی هرگز نباید بر پایه عشق و احساس باشد.

منبع :پیام زن – اردیبهشت 1386، شماره 182 –