agaleh

عجله و شتاب‏

اشاره‏

براى هر کار مقدماتى است که اگر فرهم نگردد، اقدام به آن کار بى‏نتیجه خواهد ماند و اگر فراهم گردد و اقدام نشود و فرصتها از دست برود؛ باز هم بى‏نتیجه خواهد ماند. افراد هوشیار و مدیر و مدبّر کسانى هستند که با صبر و حوصله در انتظار فراهم شدن مقدّمات مى‏باشند که بعد از فراهم شدن، بدون درنگ اقدام به انجام کار مى‏کنند و تا رسیدن به مقصود از پاى نمى‏نشینند.

به همین دلیل‏ «عجله و شتاب» به معنى اقدام کردن به کارها، قبل از این که زمینه‏ها و مقدمات لازم آن کار فراهم شود، از صفات رذیله شمرده شده و «صبر» و بردبارى که نقطه مقابل آن است از فضایل اخلاقى بشمار مى‏آید. (البتّه‏ «صبر» شاخه‏هاى دیگرى نیز دارد که به موقع به آن اشاره خواهد شد.)

خسارات عظیمى که از ناحیه شتابزدگى بى مورد، دامن افراد یا اجتماع را مى‏گیرد، بیش از آن است که به حساب آید. قرآن مجید به عنوان یک برنامه جامع زندگى، همه انسان‏ها را به‏ «صبر» و بردبارى و پرهیز از «عجله و شتاب» دعوت مى‏کند و با اشاره به‏ داستانهاى انبیا و سرگذشت رهبران بزرگ جامعه انسانى، زیانهاى عجله و ثمرات شیرین صبر و بردبارى را آشکار مى‏کند.

با این اشاره به سراغ قرآن مجید مى‏رویم و با بیان سرگذشت پیامبران پیشین که این مسئله در زندگى آنها نقش مؤثرى داشته است، آغاز مى‏کنیم:

۱- قَالَ لَهُ مُوسى‏ هَل اتَّبِعُکَ عَلَى‏ ان تُعَلِّمَنِ مِمّا عُلِّمْتَ رُشداً* قَالَ انَّکَ لَنْ تَستَطیع‏ مَعِىَ صَبْراً* وَ کَیفَ تَصبِرُ عَلَى‏ مَا لَم تُحِطْ بِهِ خُبراً* قَالَ سَتَجِدُنى انْ شآءَ اللّهُ صابِراً وَ لا اعصِى لَکَ أَمْراً (سوره کهف، آیات ۶۶ تا ۶۹)

۲- وَ هَل أَتَاکَ نَبَأُ الخَصْمِ اذ تَسَوَّرُو المِحْرابَ* … وَ ظَنّ داوُدُ انَّمَا فَتَنّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ رَاکِعاً وَ انابَ‏ (سوره ص، آیات ۲۱ تا ۲۴)

۳- فَاصْبِر لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لا تَکُن کَصاحِبِ الحُوتِ اذ نادى‏ وَ هُوَ مَکظُومٌ* لَولَا أَنْ تَدارَکَهُ نِعْمَهٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالعَرآءِ وَ هُوَ مَذمُومٌ* فَأجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحینَ‏ (سوره قلم، آیات ۴۸ تا ۵۰)

۴- … وَ لاتَعْجَلْ بِالقُرآنِ مِن قَبْلِ ان یُقضى‏ الَیکَ وَحیُهُ وَ قُل رَبِّ زِدْنِى عِلْماً (سوره طه، آیه ۱۱۴)

۵- خُلِقَ الانسانُ مِن عَجَلٍ سَأوُریکُم آیَاتی فَلا تَستَعجِلُونَ‏ (سوره انبیاء، آیه ۳۷)

۶- وَ یَدْعُ الأِنسانُ بِالشَّرِّ دُعآئَهُ بِالْخَیْرِ وَ کانَ الانسانُ عَجُولًا (سوره اسراء، آیه ۱۱)

۷- وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالسَّیِئَهِ قَبْلَ الحَسَنَهِ وَ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ وَ انّ رَبَّکَ لَذُو مْغفِرَهٍ لِلنّاسِ عَلى ظُلْمِهِم وَ انّ رَبَّکَ لَشَدِیدُ العِقابِ‏ (سوره رعد، آیه ۶)

۸- وَ لَو یُعَجِّلُ اللّهُ لِلنّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُم بِالخَیرِ لَقُضِىَ الَیهِم اجَلُهُم فَنَذَرُ الَّذینَ لایَرجُونَ لِقائَنا فی طُغیانِهِم یَعْمَهُونَ‏ (سوره یونس، آیه ۱۱)

۹- وَ یَقُولُونَ مَتى‏ هَذَا الفَتْحُ انْ کَنْتُم صَادِقِینَ* فَاعرِضْ عَنْهُم وَ انْتَظِرْ انَّهُم مُنْتَظِرُونَ‏ (سوره سجده، آیه ۲۸ و ۳۰)

۱۰- فَاصْبِر کَمَا صَبَرَ اوُلُوا العَزمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لاتَستَعْجِلْ لَهُم کَانَّهُم یومَ یَرَونَ مَا یُوعَدُونَ لَم یَلبَثُوا الّا سَاعَهً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ فَهَل یُهْلَکُ الّا الْقَومُ الفَاسِقُون‏ (سوره احقاف، آیه ۳۵)

ترجمه‏

۱- حضرت موسى علیه السلام به او گفت: «آیا از تو پیروى کنم تا از آنچه به تو تعلیم داده شده و مایه رشد و صلاح است، به من بیاموزى؟»- گفت: «تو هرگز نمى‏توانى با من شکیبایى کنى!- و چگونه مى‏توانى در برابر چیزى که از رموزش آگاه نیستى، شکیبا باشى؟!»- حضرت موسى علیه السلام گفت: «به خواست خدا مرا شکیبا خواهى یافت و در هیچ کارى با فرمان تو مخالفت نخواهم کرد!».

۲- آیا داستان شاکیان، هنگامى که از محراب (داود) بالا رفتند، به تو رسیده است؟!- در آن هنگام که (بى مقدمه) بر او وارد شدند و او از دیدن آنها وحشت کرد، گفتند: «نترس، دو نفر شاکى هستیم که یکى از ما بر دیگرى ستم کرده، اکنون در میان ما به حق داورى کن و ستم روا مدار و ما را به راه راست هدایت کن!- این برادر من است، او نود و نه میش دارد و من یکى بیش ندارم! امّا او اصرار دارد که این یکى را هم به من واگذار کن و در سخن بر من غلبه کرده است!»- (داود) گفت: «مسلماً او با درخواست یک میش تو براى افزودن آن به میشهایش، بر تو ستم نموده و بسیارى از شریکان (و دوستان) به یکدیگر ستم مى‏کنند؛ مگر کسانى که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‏اند؛ امّا عدّه آنان کم است!» داوود دانست که ما او را (با این ماجرا) آزموده‏ایم، از این رو از پروردگارش طلب آمرزش نموده و به سجده افتاده و توبه کرد.

۳- اکنون که چنین است صبر کن و منتظر فرمان پروردگارت باش و مانند صاحب ماهى (یونس) مباش (که در تقاضاى مجازات قومش عجله کرد و گرفتار مجازات ترک اولى شد) در آن زمان که با نهایت اندوه خدا را خواند- و اگر رحمت خداوند به یاریش نیامده بود (از شکم ماهى) بیرون افکنده مى‏شد، در حالى که نکوهیده بود!- ولى پروردگارش او را برگزید و از صالحان قرار داد!

۴- … پس نسبت به (تلاوت) قرآن عجله مکن، پیش از آن که وحى آن بر تو تمام شود، و بگو: «پروردگارا! علم مرا افزون کن!».

۵- (آرى) انسان از عجله آفریده شده ولى عجله نکنید، به زودى آیاتم را به شما نشان‏ خواهم داد.

۶- انسان (بر اثر شتابزدگى) بدیها را طلب مى‏کند، آن گونه که نیکیها را مى‏طلبد و انسان همیشه عجول بوده است!

۷- آنها پیش از حسنه (و رحمت) از تو تقاضاى شتاب در سیّئه (و عذاب) مى‏کنند؛ با این که پیش از آنها، بلاهاى عبرت‏انگیز نازل شده است! و پروردگارت نسبت به مردم- با این که ظلم مى‏کنند- داراى مغفرت است؛ (و در عین حال) پروردگارت داراى عذاب شدید است!

۸- اگر همان گونه که مردم در به دست آوردن «خوبى» ها عجله دارند، خداوند در مجازاتشان شتاب مى‏کرد، (به زودى) عمرشان به پایان مى‏رسید (و همگى نابود مى‏شدند)؛ ولى کسانى را که ایمان به لقاى ما ندارند، به حال خود رها مى‏کنیم تا در طغیانشان سرگردان شوند!

۹- آنان مى‏گویند: «اگر راست مى‏گویید، این پیروزى شما کى خواهد بود؟!» … حال که چنین است، از آنها روى بگردان و منتظر باش، آنها نیز منتظرند (تو منتظر رحمت خدا و آنها هم منتظر عذاب او!).

۱۰- پس صبر کن آن گونه که پیامبران «اولواالعزم» صبر کردند و براى (عذاب) آنان شتاب مکن! هنگامى که وعده‏هایى را که به آنها داده مى‏شود، ببینند، احساس مى‏کنند که گویى فقط ساعتى از یک روز (در دنیا) توقّف داشتند. این ابلاغى است براى همگان، آیا جز قوم فاسق هلاک مى‏شوند؟!

تفسیر و جمع‏بندى‏

در نخستین‏ بخش از آیات، سخن از داستان حضرت خضر علیه السلام و حضرت موسى علیه السلام است، البته قرآن تعبیر به‏ «خضر» نکرده، بلکه تنها به عنوان‏ «عَبْدَاً مِنْ عِبَادِنَا؛ بنده برگزیده‏اى از بندگان ما» از او یاد کرده است.

این داستان را همه خوانندگان، کم و بیش شنیده‏اند. آنچه در اینجا براى ما اهمّیّت‏ دارد، این است که حضرت موسى علیه السلام در یک مأموریت ویژه‏اى، به دنبال فراگیرى بخشى از علوم، نزد حضرت خضر علیه السلام آمد؛ علومى که با آنچه تا آن روز از طریق وحى دریافته بود، متفاوت بود. علومى که مربوط به اسرار و حقایق مخفى جهان و زندگى انسان‏ها بود که باید پیامبر اولواالعزمى همانند حضرت موسى علیه السلام لااقل بخشى از آن را فراگیرد تا دیدگاهایش در مسایل انسانى و اجتماعى کمى شفاف‏تر گردد.

حضرت خضر در برابر درخواست حضرت موسى علیه السلام گفت: که تو صبر و تحمّل در برابر کارهاى من ندارى؛ زیرا از عمق قضایا آگاه نیستى؛ ولى حضرت موسى علیه السلام قول داد که صبر و تحمل و بردبارى را پیشه کند و از عجله و شتاب بپرهیزد. حضرت خضر علیه السلام با او شرط کرد که اگر به دنبال من مى‏آیى، باید هر چه را مى‏بینى، سکوت کنى، هر چند ظاهراً کار زننده‏اى باشد و بدان حکمتى دارد که من به موقع، تو را از آن آگاه مى‏کنم. «فَوَجَدا عَبداً مِن عِبادِنا …- قَالَ فَانِ اتَّبَعْتَنى فَلاتَسْئَلْنى عَنْ شَى‏ءٍ حَتَّى‏ احدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکراً».[۱]

به این ترتیب حضرت خضر علیه السلام اصرار داشت که روح صبر و بردبارى را در برابر مسایل مختلف در حضرت موسى علیه السلام پرورش دهد و او را از «عجله و شتاب» (مخصوصاً عجله در قضاوت، آن هم در مورد کارهاى مردان بزرگ) باز دارد.

با این قول و قرار، آنها به راه افتادند و در مسیر خود ناچار بودند با کشتى از دریا بگذرند. در میان دریا حضرت موسى علیه السلام با تعجب دید که حضرت خضر علیه السلام مخفیانه کشتى را سوراخ مى‏کند. حضرت موسى علیه السلام از این کار بر آشفت و زبان به اعتراض گشود و هنگامى که حضرت خضر علیه السلام پیمان خود را با او یادآور شد، در مقام عذرخواهى برآمد.

باز به راه خود ادامه دادند؛ ناگهان حضرت خضر علیه السلام دست به کار عجیب‏ترى زد و نوجوانى را که بر سر راه خود دید، به قتل رسانید؛ در اینجا، فریاد حضرت موسى علیه السلام بلندتر شد که چرا انسان بى گناهى را کشتى، این چه کار زشتى بود که انجام دادى؟!

حضرت خضر علیه السلام بار دیگر، پیمان خود را یادآور شد. حضرت موسى علیه السلام دندان بر جگر گذاشت و مجدداً در مقام عذرخواهى برآمد و گفت: اگر بار سوّم اعتراض کنم، حق دارى از من جدا شوى.

باز به راه افتادند تا به شهرى رسیدند که مردمى بسیار «بخیل» داشت و کمترین پذیرایى را از میهمانان تازه وارد نکردند؛ ولى با نهایت تعجّب حضرت خضر علیه السلام شروع به مرمّت دیوارى نمود که در حال سقوط بود. حضرت موسى علیه السلام که در بدو نظر، این کار را ابلهانه مى‏دید، بار دیگر در حالى که تمام عهد و پیمان خود را به فراموشى سپرده بود، به خروش آمد و زبان به اعتراض گشود.

در اینجا حضرت خضر علیه السلام در حالى که اسرار هر سه کار خود را براى او شرح مى‏داد، و حقایق جالبى را که از نظر حضرت موسى علیه السلام پنهان بود، برایش بیان مى‏کرد و حضرت موسى علیه السلام را به جهان تازه‏اى از اسرار زندگى انسان‏ها وارد مى‏ساخت، اعلام جدایى کرد و حضرت موسى علیه السلام نیز در حالى که کوله بارى از معرفت را با خود حمل مى‏کرد با حضرت خضر علیه السلام خداحافظى کرد و وداع گفت.

حضرت خضر علیه السلام به او گفت: «اگر کشتى را سوراخ کردم، به این دلیل بود که مى‏خواستم آن را ظاهراً از کار بیندازم؛ زیرا حاکم ستمکارى وجود داشت که هرگاه کشتى سالمى را مى‏یافت مصادره مى‏کرد. من خواستم صاحبان این کشتى که گروهى بینوا بودند، کشتى خود را از دست ندهند».

دیگر این که اگر آن نوجوان را کشتم، به خاطر این بود که او جوانى بى ایمان و خطرناک و سرکش بود که کم کم پدر و مادر خویش را نیز به کفر و بدبختى مى‏کشاند. خدا مى‏خواست، این جوان هرزه بى‏مصرف ستمگر را از آنها بگیرد و فرزندى با ایمان و مهربان به آنها عطا کند.

اما تعمیر آن دیوار در حال سقوط، به خاطر آن بود که در زیر آن، گنجى متعلق به دو کودک یتیم بود که پدر صالح و با ایمانشان براى آنها ذخیره کرده بود، خدا مى‏خواست آنها به حدّ رشد برسند و گنج خود را استخراج کنند. من این کارها را از پیش خود نکردم، بلکه همه به فرمان حق بود.[۲]

اگر حضرت موسى علیه السلام در قضاوت خویش عجله نمى‏کرد، به یقین بیشتر از علم و دانش حضرت خضر علیه السلام بهره‏مند مى‏شد؛ ولى‏ «عجله و شتاب» او سبب شد که بیش از سه خوشه از آن خرمن دانش برنگیرد.

در دوّمین‏ بخش از آیات مورد بحث، سخن از آزمون بزرگ دیگرى نسبت به یکى از پیامبران بزرگ الهى است که او هم به خاطر شتابزدگى و عجله در قضاوت از سوى خداوند مورد مؤاخذه قرار گرفت.

داستان این بود که روزى دو نفر نزد حضرت داود علیه السلام حضور یافتند که یکى از آنها از دیگرى شکایت داشت. شاکى مى‏گفت: این برادر من نود و نه میش دارد و من یکى بیش ندارم؛ ولى او اصرار دارد که این یکى را هم از من بگیرد و در سخن نیز بر من غلبه کرده است؛ «انّ هَذَا اخى لَهُ تِسعٌ وَ تِسعُونَ نَعجَهً وَلِىَ نَعْجَهٌ وَاحِدَهٌ فَقَالَ اکْفِلْنِیْها وَ عَزَّنى فی الخِطابِ».[۳]

حضرت داود علیه السلام پیش از آن که تحقیق بیشترى کند، به داورى مقدماتى نشست و گفت: «به یقین او با درخواست یک میش تو براى افزودن به میشهایش به تو ستم کرده است؛ … لقَد ظَلَمَکَ بِسُؤالِ نَعْجَتِکَ الى‏ نِعاجِهِ …».[۴]

اینجا بود که حضرت داود علیه السلام به ترک اولى خود پى برد «و دانست که ما او را با این ماجرا امتحان کردیم؛ در مقام استغفار برآمد و به سجده افتاد و توبه کرد؛ … وَ ظَنَّ داوُودُ انَّما فَتَنّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاکِعاً وَ انابَ».[۵]

این ماجرا با تمام شاخ و برگهایش که اینجا جاى بحث آن نیست (و در تفسیر نمونه مشروحاً آورده‏ایم) باز این حقیقت را بیان مى‏کند که‏ «عجله و شتاب» در کارها مخصوصاً «عجله در قضاوت» و داورى مایه سرافکندگى و ایجاد مشکلات در زندگى فردى و اجتماعى است.

در سوّمین‏ بخش از آیات، سخن از پیامبر بزرگ دیگرى است که لحظه‏اى در مسؤولیت عظیم خود سهل انگارى کرد و گرفتار ترک اولى گردید و خداوند او را به خاطر این کار تحت فشار قرار داد.

داستان این است که حضرت یونس علیه السلام مدت‏ها همانند پدرى مهربان و دلسوز به تبلیغ و هدایت قوم خویش پرداخت؛ ولى در برابر منطق حکیمانه‏اش چیزى جز مغالطه و سفسطه از دشمنان نشنید. تنها گروه اندکى که شاید از دو نفر تجاوز نمى‏کرد (یک عابد و یک عالم) به او ایمان آوردند. سرانجام از آنها تقریباً مأیوس شد و به پیشنهاد مرد عابد، آنها را نفرین کرد؛ نفرین او مستجاب شد و به او وحى آمد که در فلان روز عذاب الهى فرا مى‏رسد، هنگامى که زمان عذاب نزدیک شد، حضرت یونس علیه السلام بدون آن که بار دیگر اتمام حجّت کند تا شاید قومش در این واپسین لحظات به خود آیند و راه توبه را پیش گیرند؛ همراه مرد عابد از میان آنها بیرون رفت؛ ولى مرد عالم در میان آنها ماند و به ادامه تبلیغ پرداخت.

این تبلیغات همراه با احساس نزدیک شدن لحظات عذاب، تحولى بنیادین در روح آن جمعیت ایجاد کرد، همراه آن عالم به درگاه خدا روى آوردند و به توبه نشستند و راه ایمان و توحید پیش گرفتند و خداوند آنها را نیز بخشید؛ ولى حضرت یونس علیه السلام را به خاطر عجله و ترک اولى مورد سرزنش و تحت فشار قرار داد.

قرآن در این زمینه خطاب به پیامبر اسلام مى‏گوید: « (در تقاضاى عذاب براى امتت، عجله مکن) و مانند صاحب ماهى (یونس) نباش (که در تقاضاى مجازات قومش عجله کرد و خود گرفتار کیفر ترک اولى شد)، در آن زمان که خدا را خواند، در حالى که مملوّ از اندوه بود و اگر رحمت خدا به یاریش نیامده بود (از شکم ماهى) بیرون افکنده مى‏شد، در حالى که مورد نکوهش قرار داشت؛ فَاصْبِرْ لِحُکمِ رَبِّکَ وَ لا تَکُنْ کَصاحِبِ الحُوتِ اذ نادى‏ وَ هُوَ مَکظومٌ* لَولا ان تَدارَکَهُ نِعمَهٌ مِن رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَ هُوَ مَذمُومٌ».[۶]

ولى خداوند توبه او را در برابر این ترک اولى پذیرفت و هنگامى که از شکم ماهى‏ بیرون آمد، از هر گناه و ترک اولى پاک بود. به همین دلیل در آیه بعد از آن مى‏خوانیم:

«پروردگارش او را برگزید و از صالحان قرار داد؛ فَاجتَباهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِن الصَّالِحینَ».[۷]

گرچه حضرت یونس علیه السلام به قدر کافى و به اندازه لازم اتمام حجت نمودند[۸] ولى خداوند از پیامبرش، بیش از این صبر و حوصله و بردبارى مى‏طلبد؛ از این رو همین مقدار «عجله و شتاب» را بر او نبخشید.

چهارمین‏ آیه، پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله را از «عجله و شتاب» باز مى‏دارد و مى‏فرماید: «بزرگ و بلند مرتبه است خداوندى که سلطان بر حق است و در مورد قرآن عجله مکن، پیش از آن که وحى آن بر تو تمام شود، و بگو پروردگارا! علم مرا افزون کن؛ فَتَعالَى اللّهُ المَلِکُ الحَقُّ وَ لاتَعجَلْ بِالقُرآنِ مِن قَبلِ ان یُقضَى الَیْکَ وَحْیُهُ وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِى عِلْماً».[۹]

از بعضى آیات دیگر قرآن استفاده مى‏شود که پیامبر صلى الله علیه و آله به هنگام نزول وحى، شور مخصوصى داشت که سبب مى‏شد براى دریافت وحى عجله کند که خداوند او را از این کار بازداشت؛ لاتُحرِّک بِهِ لِسانَکَ لِتَعجَلَ بِهِ* انَّ عَلَیْنا جَمْعَهُ وَ قُرآنَهُ* فَاذا قَرَأناهُ فَاتَّبِعْ قُرآنَهُ».[۱۰]

گرچه در تفسیر این آیه، مفسران بزرگ احتمالات متعدّدى داده‏اند، ولى همه آنها ناظر به این است که پیامبر صلى الله علیه و آله نباید در کار خود عجله کند، هر چند کار الهى و مسئله هدایت انسان‏ها باشد.

گرچه عجله پیامبر صلى الله علیه و آله در دریافت وحى یا تلاوت بر اصحاب یا تقاضاى نزول وحى، همه به خاطر عشق و شوق او به هدایت انسان‏ها بود، ولى حتّى در این کار نیز باید با صبر و حوصله گام برداشت.

در پنجمین‏ آیه درباره همه انسان‏ها یا به تعبیر دیگر، طبیعت انسان مى‏فرماید: انسان از عجله آفریده شده است (گویى آن قدر عجول است که ذات او عین عجله شده است)، ولى هرگز در برابر من عجله نکیند. من آیات خود را به زودى به شما ارائه مى‏دهم؛ «خُلِقَ الانسانُ مِن عَجَلٍ سَأُورِیکُمْ آیاتی فَلاتَستَعجِلُونَ».[۱۱]

اشاره به این که هرچند از روز نخست در طبیعت انسان‏ «عجله و شتاب» قرار داده شده است ولى آن را در جایى باید به کار برد که مقدّمات آن فراهم باشد؛ نه پیش از فراهم شدن اسباب و مقدمات.

تعبیر «بآیاتى» ممکن است اشاره به معجزات پیامبر صلى الله علیه و آله یا آیات قرآن و یا نشانه‏هاى عذاب الهى یا پیروزى مسلمین بر کفار یا فراسیدن قیامت و یا همه اینها داشته باشد که هر کدام از این چهار تفسیر باشد، در بحث ما تفاوتى نمى‏کند؛ زیرا هم نزول آیات قرآن و هم ظهور معجزات و هم فرارسیدن قیامت و هم نزول عذاب الهى، هر کدام باید در ظرف خاصّى انجام گیرد که موافق حکمت پروردگار باشد و عجله و شتاب قبل از آن کار صحیحى نیست؛ زیرا خداوند حکیم کارى برخلاف حکمت انجام نمى‏دهد؛ بنابراین در برابر آن نباید عجله کرد.

این که قرآن مجید در آیه فوق مى‏گوید: «انسان در عجله و شتاب آفریده شده است».

اشاره به انسان‏هایى است که تحت تربیت‏هاى الهى قرار نگرفته‏اند و به تعبیر دیگر، طبع انسان نخستین است و فلسفه آن حرکت سریع به سوى خواسته‏ها و نیازهاست، شبیه چیزى که در آیه ۱۹ سوره معارج آمده است «انّ الانسانَ خُلِقَ هَلُوعاً؛ به یقین انسان حریص و کم طاقت آفریده شده است».

لذا در بعضى از آیاتى که اشاره به عجول بودن انسان شده، قبل از آن، سخن از هدایت انسان به میان آمده است؛ مانند آیه ۱۱ سوره اسراء که به زودى به آن اشاره خواهیم کرد.

این ویژگى انسان (عجول بودن) مانند هواى نفس و تمایلات درونى، نیروى‏

سازنده‏اى است که اگر تعدیل شود، در مسیر سعادت انسان قرار خواهد گرفت که در این صورت از حالت ویرانگرى خارج مى‏شود؛ درست شبیه سیلابى است که از دامنه کوه سرازیر مى‏شود، گرچه ظاهرش ویرانگر است، اما اگر به وسیله سدها مهار شود، سرچشمه عمران و آبادى و روشنایى مى‏گردد.

در ششمین‏ آیه مورد بحث، همان محتواى آیه قبل دیده مى‏شود، با این تفاوت که در این آیه به یکى از پیامدهاى سوء «عجله و شتاب» نیز اشاره مى‏کند: «انسان (بر اثر شتابزدگى) به سراغ بدیها مى‏رود، آن گونه که نیکى‏ها را مى‏طلبد و انسان همواره «عجول» بوده است؛ وَ یَدَعُ الانسانُ بِالشَّرِّ دُعَائَهُ بِالخَیرِ وَ کانَ الانسانُ عَجُولًا».[۱۲]

باز در اینجا واژه انسان، اشاره به طبیعت نخستین انسان‏هاست، هم در آغاز آیه و هم در پایان آیه که لفظ انسان در آن تکرار شده است.

«دعا» در این آیه به معنى طلب کردن و خواستن است؛ خواه با زبان باشد و یا در عمل و از آن جا که عجول بودن انسان و شتابزدگى او براى کسب منافع بیشتر، گاه سبب مى‏شود که جوانب مسئله را بررسى نکند و خیر و شرّ خود را نشناسد و خود را به پرتگاههاى خطرناک بیفکند.

این‏ «دعا» گاه به صورت لفظى است؛ یعنى، از خداى خود با اصرار فراوان مسائلى را مى‏خواهد که نه تنها خیر او در او نیست، بلکه مایه بدبختى اوست؛ آن گونه که امام صادق علیه السلام مى‏فرمایند: «وَ اعرِفْ طَریقَ نِجاتِکَ وَ هَلاکِکَ کَى لاتَدعُوا اللّهَ بِشَى‏ءٍ عَسى‏ فِیهِ هَلاکُکَ وَ انتَ تَظُنُّ انّ فیهِ نَجاتُکَ قَالَ اللّهُ تَعالى «وَ یَدَعُ الانسانُ بِالشَّرِّ دُعائَهُ بِالخَیرِ وَ کانَ الانسانُ عَجُولًا؛ راه نجات و هلاک خود را درست بشناس، مبادا از خدا چیزى طلب کنى که هلاک تو در آن است؛ در حالى که گمان دارى، نجات تو در آن است؛ خداوند متعال مى‏فرماید: «انسان بدیها را طلب مى‏کند، آن گونه که نیکیها را مى‏طلبد؛ زیرا انسان همواره عجول بوده است».[۱۳]

انسان، گاه در عمل اصرار به انجام کارهایى دارد که ریشه آن هواپرستى و نتیجه آن بدبختى است؛ امّا بر اثر تسویلات شیطان و تزیین هواى نفس، آن را خیر و موجب سعادت خویش مى‏پندارد و از نرسیدن به آن ناراحت مى‏شود؛ در حالى که گذشت زمان چه بسا روشن مى‏کند که اگر خواسته او انجام مى‏گرفت تا پایان عمر بیچاره بود.

در هفتمین‏ آیه مطلب تازه‏اى در زمینه عجول بودن انسان مطرح شده است و آن این که گاه این انسان عجول به جاى این که حدّ اقل در راه نیکیها عجله کند، همیشه در راه شرّ و فساد عجله مى‏کند. همان گونه که گاه کفار لجوج و عنود در برابر پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله که آنها را تهدید به عذاب الهى مى‏کرد، اصرار داشتند که چرا این عذاب فرا نمى‏رسد و بى صبرانه در واقع مرگ و نابودى خود را از پیامبر صلى الله علیه و آله مى‏طلبیدند؛ چنان که در آیه مورد بحث آمده است: «آنها پیش از حسنه (نیکى و رحمت) از تو تقاضاى تعجیل سیئه (بدى و عذاب) مى‏کنند، با این که قبل از آنها بلاهاى عبرت‏انگیز نازل شد (و آنها شنیدند و مى‏دانند که این مسئله شوخى نیست؛ بنابراین تأخیر عذاب و مجازات آنها، تنها به خاطر لطف و رحمت خدا، حتى بر گنه کاران است، شاید بیدار شوند و بازگردند) و پروردگار تو نسبت به مردم، با این که ظلم و ستم مى‏کنند، باز داراى مغفرت است و نیز پروردگارت عذاب شدید دارد (بنابراین نباید به غفران الهى مغرور شوند)؛ وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالسَّیِئَهِ قَبلَ الحَسنَهِ وَ قَد خَلَتْ مِن قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتِ وَ انَّ رَبَّکَ لَذو مَغْفِرَهٍ لِلنّاس عَلَى‏ ظُلْمِهِم وَ انّ رَبَّکَ لَشَدیدُ العِقابِ.[۱۴]

آرى! اگر شتابزدگى انسان با لجاجت آمیخته شود، نتیجه‏اش همان است که در آیه گذشته آمد؛ به جاى این که براى نیکى‏ها عجله کند، براى بدى عجله مى‏کند و خود را گرفتار امواج بدبختى مى‏سازد؛ شبیه آنچه در آیه ۱ سوره معارج آمده است: «سَئَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ وَاقِعٍ* لِلْکافِرینَ لَیسَ لَهُم دافِعٌ؛ تقاضا کننده‏اى تقاضاى عذابى کرد که واقع شد، این عذاب مخصوص کافران است و هیچ کس نمى‏تواند مانع آن شود».

بسیارى از مفسّران و ارباب حدیث گفته‏اند که این آیه درباره‏ «نعمان بن حارث‏ فهرى» نازل شده است. نقل شده است که در غدیر خم، جانشینى على علیه السلام را از سوى پیامبر صلى الله علیه و آله با جمله تاریخى «مَنْ کُنتُ مَولَاهُ فَهَذَا عَلىٌّ مَولاهُ» شنید؛ بر آشفت و نزد پیامبر صلى الله علیه و آله آمد و شدیداً اعتراض کرد و هنگامى که فهمید این امر طبق یک دستور الهى انجام شده است، ناراحتى‏اش بیشتر شد و گفت: خداوندا! اگر این حق است و از سوى توست، سنگى از آسمان بر ما بباران. چیزى نگذشت که قطعه سنگ آسمانى بر سرش فرود آمد و او را کشت و آیه فوق نازل شد.[۱۵]

آیا بهتر نبود که این قبیل اشخاص به جاى لجاجت و عناد در برابر حق، از خداوند تقاضاى هدایت و برچیدن تعصّب و لجاجت درونى خویش مى‏کردند و طبق آیه مورد بحث مغفرت خداوند را بر عذابش مقدم مى‏کردند؛ «سَبَقَتْ رَحْمَتَهُ غَضَبَهُ» که خداوند متعال تا امکان هدایت وجود داشت، آنها را عذاب نمى‏کرد؛ ولى افسوس! که همیشه انسان‏هاى خیره‏سر، عجله بر عذاب الهى دارند، نه مغفرت!

هشتمین‏ آیه از آیات مورد بحث، ضمن نگرش از زاویه دیگر به مسئله عجول بودن انسان، مى‏فرماید: «اگر خداوند در مجازات مردم (بدکار) عجله مى‏کرد، آن گونه که آنها در به دست آوردن خیر و نیکى عجله دارند؛ مرگ همه آنها فرا مى‏رسید (و اثرى از آنان باقى نمى‏ماند)؛ وَ لَو یُعَجِّلُ اللّهُ لِلنّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُم بِالخَیرِ لَقُضِىَ الَیهِم اجَلُهُم …»[۱۶]، ولى از آنجا که خداوند غفور و رحیم و آمرزنده و مهربان است، هرگز در مجازات بدکاران شتاب نمى‏کند، شاید بیدار شوند و به راه هدایت بازگردند.

قرآن در پایان همین آیه مى‏افزاید: «ما آنها را که ایمان به رستاخیز ندارند، به حال خود رها مى‏کنیم تا در طغیانشان، حیران و سرگردان شوند (آن گاه آنها را مجازات مى‏نماییم)؛ … فَنَذرُوا الَّذینَ لایَرجُونَ لِقائَنا فی طُغیانِهِم یَعمَهُون».[۱۷]

بنابراین خدا همانند شما عمل نمى‏کند، شما در به دست آوردن نیکى‏ها عجول‏ هستید، ولى خداوند در مجازات شما شتابى ندارد. مقصود خداوند متعال مجازات نیست بلکه مقصود اصلیش هدایت است.

طبق آیات دیگر قرآن، این احتمال نیز در تفسیر آیه داده شده که منظور از آیه، این است که آنها با عجله از خداوند درخواست مجازات و عذاب مى‏کردند، همان گونه که در تقاضاى نیکى‏ها عجول بودند؛ قرآن مى‏گوید: «اگر خداوند تقاضاى شما را به سرعت در مسئله عذاب مى‏پذیرفت، کسى از شما زنده باقى نمى‏ماند.»[۱۸] ولى معنى اوّل یا تفسیر اوّل با ظاهر آیه سازگارتر است.

در نهمین‏ آیه ضمن اشاره به اضطراب و شتابزدگى کفّار و مشرکان در برابر وعده‏هاى پیروزى مسلمانان و شکست و مجازات دردناک دشمنان آنها، مى‏فرماید: «آنها مى‏گویند: اگر راست مى‏گویید این فتح و پیروزى شما در چه زمانى است؟ (چرا این وعده‏ها تحقّق نمى‏یابد؟) و این دلیل بر آن است که شما دروغ مى‏گویید و خودتان را فریب مى‏دهید؛ وَ یَقُولُون مَتَى هَذَا الفَتحُ انْ کُنْتُم صَادِقین».[۱۹]

قرآن در پاسخ آنها به پیامبر صلى الله علیه و آله دستور مى‏دهد: «بگو (عجله نکنید!) این پیروزى فرا مى‏رسد و در آن روز، ایمان کافران سودى به حال آنها نخواهد داشت و مهلتى به آنان داده نمى‏شود؛ قُل یَومَ الفَتحِ لایَنْفَعُ الَّذینَ کَفرُوا ایمَانُهُم وَ لا هُم یُنْظَرُونَ …».[۲۰]

خداوند به لطف و کرم و عنایتش، امروز به شما مهلت داد تا به خود آیید و راه حق در پیش گیرید؛ ولى آن روز که عذاب الهى نازل شود، درهاى توبه بسته خواهد شد و راه بازگشت وجود ندارد. پس به جاى این که شتابزده، خواهان نابودى خودتان باشید، از این فرصت و مهلت الهى بهره بگیرید و خود را اصلاح کنید.

سپس به پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله دستور مى‏دهد: «اکنون که چنین است از آنها روى بگردان و منتظر باش، آنها هم منتظرند (تو منتظر پیروزى و رحمت الهى باش و آنها هم منتظر

_

شکست و عذاب)؛ فَأَعْرِضْ عَنْهُم وَ انْتَظِر انّهُم مُنتَظِرونَ».[۲۱]

جمعى از مفسّران گفته‏اند که جمله‏ «انّهم مُنتَظِرون» اشاره به انتظارى است که کافران درباره مرگ پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله یا شکست او داشتند؛ ولى تفسیرى که در بالا گفتیم، مناسبتر به نظر مى‏رسد.

در دهمین‏ آیه مخاطب پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله است و با این که آن حضرت صلى الله علیه و آله به گواه تاریخ، هرگز عجولانه و شتابزده عمل نمى‏کردند، بلکه همیشه با صبر و حوصله، هر کارى را انجام مى‏دادند، به عنوان تأکید، حضرت صلى الله علیه و آله را مخاطب قرار داده که: «صبر و حوصله کن، آن گونه که پیامبران اولواالعزم شکیبایى کردند و براى (عذاب) آنها عجله مکن، هنگامى که وعده‏هایى را که به آنها داده شده است (در مورد عذاب) مى‏بینند، احساس مى‏کنند که گویى ساعتى از یک روز، در دنیا توقف داشتند؛ فَاصْبِرْ کَمْا صَبَرَ اولُوا العَزمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لا تَسْتَعجِلْ لَهُم کَانَّهُم یَومَ یَرونَ مایُوعَدُونَ لَم یَلبَثُوا الّا سَاعَهً مِن‏ نَهارٍ».[۲۲]

با توجه به این که تمام عمر دنیا در برابر آخرت، ساعتى زودگذر بیش نیست، بنابراین عجله مکن تا اتمام حجّت کافى بر آنها شود. از این تعبیر استفاده مى‏شود که همه پیامبران الهى در برابر خیره‏سرى امت‏هاى لجوج و جاهل و نادان، صبور و بردبار بودند و بیشترین مهلت را براى اصلاح به آنها مى‏دادند.

پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله نیز چنین بود و آنچه در آیه فوق آمده، در واقع جنبه تأکید یا آموزشى براى دیگران و یا هشدارى براى کافران است که از مهلت الهى سوء استفاده نکنند.

این آیه گواه روشنى است بر این که صبر و بردبارى و ترک عجله، فضیلتى است که در تمام پیامبران بزرگ بوده است؛ همانهایى که در طول تاریخ بشرى، اسوه و الگو براى خلق خدا بوده‏اند.

نتیجه‏

از مجموع آیات فوق روشن مى‏شود که عجله و شتابزدگى که در اقوام و ملل گوناگون بوده و هست، تا چه اندازه از نظر اسلام، یک ضدّ ارزش است و صبر و بردبارى و حوصله تا فراهم شدن زمینه‏هاى هر کار، در ردیف مهمترین فضایل اخلاقى و انسانى است. فضیلتى که تمام انبیاى بزرگ الهى و رهبران بشریّت به آن آراسته بودند.

عجله و شتاب در روایات اسلامى‏

در روایات اسلامى بحث‏هاى فراوانى درباره نکوهش‏ «عجله» و ستایش‏ «تأنى» و خویشتن‏دارى دیده مى‏شود که نکات زیادى در آنها نهفته است، به عنوان نمونه:

۱- رسول خدا صلى الله علیه و آله مى‏فرمایند: «الْاناهُ مِنَ اللّهِ وَ العَجَلهُ مِنَ الشَّیْطانِ؛ تأنّى و خویشتن دارى از سوى خداست و عجله و شتاب از شیطان است».[۲۳]

۲- در حدیث دیگرى همان حضرت صلى الله علیه و آله مى‏فرمایند: «انَّما اهْلَکَ النَّاسَ العَجَلَهُ وَ لَو انَّ النَّاسَ تَثَبَّتُوا لَم یُهلِکْ احدٌ؛ عجله و شتاب مردم را هلاک کرده و اگر مردم داراى تأنّى و خویشتن دارى بودند، هیچ کس به هلاکت نمى‏رسید».[۲۴]

البتّه منظور، هلاکت‏هایى است که بر اثر حوادث غیر منتظره و ناپخته پیش مى‏آید که اغلب مولود عجله و دستپاچگى است.

۳- از همان حضرت صلى الله علیه و آله نقل شده است: «ایّاکَ وَ العَجلهَ فَانَّکَ ان عَجَّلْتَ اخْطَاْتَ حَظَّکَ؛ از عجله بپرهیز؛ زیرا هرگاه عجله کنى نصیب و بهره خود را از دست خواهى داد».[۲۵]

امیر مؤمنان على علیه السلام مى‏فرمایند: «مَعَ العَجَلِ یَکثِرُ الزَّلَلَ؛ لغزش‏هاى انسان با عجله افزایش مى‏یابد».[۲۶]

۵- همان امام بزرگوار در وصیّتى که در آستانه شهادتش براى فرزندش امام‏ حسن علیه السلام داشتند، فرمودند: «انْهاکَ عَنِ التَّسَرُّعِ بِالقَوْلِ وَ الْفِعْلِ؛ تو را از شتابزدگى در سخن گفتن و عمل نهى مى‏کنم».[۲۷]

۶- باز همان امام همام مى‏فرمایند: «الْعَجَلُ قَبلَ الْامْکانِ یُوجِبُ الغُصَّهَ؛ عجله پیش از فراهم شدن امکانات و مقدّمات کار، موجب اندوه است.»[۲۸]؛ زیرا زحمات انسان بر باد مى‏رود و تلاشهاى او بى اثر مى‏ماند.

۷- از همان حضرت علیه السلام آمده است: «مَن رَکَبَ العَجَلَ رَکِبَتْهُ المَلامَهُ؛ کسى که بر مرکب شتابزدگى سوار شود، ملامت و سرزنش بر دوش او سوار خواهد شد».[۲۹]

۸- امام صادق علیه السلام مى‏فرمایند: «مَعَ التَّثَبُّتِ تَکونُ السَّلامَهُ وَ مَعَ العَجَلَهِ تَکونُ النَّدامَهُ؛ همراه تأنّى و خویشتن دارى، سلامت است و همراه عجله ندامت».[۳۰]

۹- امیر مؤمنان على علیه السلام مى‏فرمایند: «العَجَلَهُ مَذمُومَهٌ فی کُلِّ امْرٍ الّا فی مَا یَدفَعُ الشَّرَّ؛ عجله در هر کارى نکوهیده است، مگر در مقام دفع شرّ».[۳۱]

۱۰- این بحث را با حدیث پرمعنایى از حضرت على علیه السلام به پایان مى‏بریم: «مَن‏ اسْتَطاعَ ان یَمْنَعَ نَفْسَهُ مِن اربَعَهِ اشیاءٍ فَهُوَ خَلیقٌ بِانْ لایَنْزِلَ بِهِ مَکرُوهٌ ابَداً قِیلَ وَ مَاهِىَ؟ قالَ: العَجَلَهُ وَ اللِّجاجَهُ وَ العُجْبُ وَ التَّوانى؛ کسى که بتواند خویشتن را از چهار چیز باز دارد، سزاوار است که هرگز امر ناخوشایندى براى او رخ ندهد. سؤال کردند، آن چهار چیز چیست؟

فرمودند: عجله، لجاجت، خودبینى و تنبلى».[۳۲]

در این احادیث‏ «تأنّى» یک عطیّه الهى و «عجله» یک خوى شیطانى شمرده شده است، همان خویى که انسان را در زندگى ناکام مى‏سازد، فرصت‏ها را از دست او مى‏گیرد، لغزش او زیاد مى‏گردد، پشیمان مى‏شود و به هلاکت مى‏افتد؛ در صورتى که نقطه مقابل آن؛ یعنى، تأنّى و خویشتن دارى سبب کامیابى و پیروزى و بهره بردارى هرچند بیشتر از فرصتهاست.

چند نکته مهم‏

۱- مفهوم عجله و شتابزدگى‏

عجله و شتابزدگى به عنوان یک خوى زشت و ناپسند که در اعمال انسان به صورتهاى گوناگون آشکار مى‏شود، به این معنى است که انسان، پیش از فراهم شدن مقدمات انجام کار، اقدام به انجام آن کند، کارى که نتیجه آن چیزى جز شکست یا انجام ناقص نخواهد بود.

این بدان مى‏ماند که انسان میوه را پیش از رسیدن و قابل استفاده شدن از درخت بچیند؛ کارى که نتیجه‏اش ضایع شدن میوه یا کم شدن فایده آن است. یا این که قبل از آمادگى زمین، بذرافشانى کند که نتیجه‏اش نابودى بذر یا کاهش محصول خواهد بود.

امیر مؤمنان على علیه السلام مى‏فرمایند: «وَ مُجْتَنِى الثَّمَرهِ لِغَیرِ وَقتِ ایناعِهَا کَالزّارعِ لِغَیرِ ارْضِهِ؛ کسى که میوه را پیش از رسیدن بچیند، همچون کسى است که بذر خود را در زمین نامناسبى (مانند شوره زار) بپاشد. (که نیرو و سرمایه خود را تلف کرده و نتیجه‏اش عایدش نمى‏شود».[۳۳]

«عجول» به افرادى گفته مى‏شود که در گفتار و رفتار و سؤال و درخواست خود، دستپاچه‏اند و صبر و حوصله لازم را براى رسیدن به مقصد، از راه صحیح آن ندارند؛ به همین دلیل، اغلب گرفتار مشکلات و ناکامى‏ها مى‏شوند.

نقطه مقابل‏ «عجله و شتابزدگى»، تأنّى، اناه، خویشتن‏دارى، تحمل، حوصله، طمأنینه و وقار است.

«عجله» را نباید با «سرعت» که بار مثبت دارد، اشتباه کرد. سرعت آن است که انسان بعد از فراهم شدن مقدّمات، اتلاف وقت نکند و فرصت را از دست ندهد و به سوى مقصد بشتابد؛ کارى که مسلماً سبب پیروزى و نجات و موفقیت است. در موارد بسیارى، میان مصادیق و موارد عجله و سرعت اشتباه شده است و یا گروهى براى توجیه اعمال نادرست خود، تنبلى و بى حالى و از دست دادن فرصت‏ها را تحت عنوان ترک‏

عجله و شتابزدگى توجیه مى‏کنند؛ در حالى که فرق این دو کاملًا واضح و روشن است و این که مى‏بینیم، بعضى از روایات، عجله را از اسباب پشیمانى و تأنّى را سبب سلامت شمرده است، به خاطر همان است که در بالا اشاره شد.

این سخن را با حدیثى از امیر مؤمنان على علیه السلام که بیان روشنى بر تفاوت مفهوم عجله و سرعت در کارهاست، پایان مى‏دهیم: «ایّاکَ وَ العَجَلَهَ بِالامُورِ قَبْلَ اوانِهَا، وَ التَّساقُطَ فِیها عِندَ امْکانِها؛ از شتاب کردن در کارها، قبل از رسیدن موعد آنها بپرهیز و نیز از سستى در کارها به هنگام رسیدن زمان آن (و فراهم شدن اسباب) بپرهیز».[۳۴]

۲- سرعت گرفتن در خیرات‏

قرآن مجید در آیات متعددى، مؤمنان را به مسارعت در خیرات و پیشى گرفتن از یکدیگر دعوت مى‏کند، از جمله در آیه ۱۱۴ سوره آل عمران در توصیف جمعى از مؤمنان راستین مى‏فرماید: «… وَ یُسارِعُونَ فی الخَیراتِ وَ اولئکَ مِن الصَّالِحینَ‏ … آنها کسانى هستند که در انجام کارهاى نیک سرعت کرده و بر یکدیگر پیشى مى‏گیرند و آنها از صالحانند».

و در سوره انبیا آیه ۹۰ در توصیف جمعى از پیامبران بزرگ، مانند «زکریّا» و «یحیى‏» مى‏فرماید: «… انَّهُم کَانُوا یُسارِعُون فی الخَیراتِ …؛ آنها در کارهاى خیر به سرعت اقدام مى‏کردند و بر دیگران پیشى مى‏گرفتند».

و در آیه ۶۱ سوره مؤمنون، در شرح صفات برجسته مؤمنان آمده است: «اولئکَ یُسارِعُونَ فی الخَیراتِ وَ هُم لَها سَابِقُونَ؛ آنها در کارهاى نیک به سرعت اقدام مى‏کنند و از دیگران پیشى مى‏گیرند».

در آیه ۱۳۳ سوره آل عمران، این مسئله به عنوان یک دستور عام خطاب به همه مؤمنان آمده است: «وَ سَارِعُوا الَى‏ مَغفِرَهٍ مِن رَبِّکُم وَ جَنَّهٍ عَرضُهَا السَّمَاوَاتُ وَ الْارضُ‏

اعِدَّتْ لِلمُتَّقینَ؛ شتاب کنید و پیشى بگیرید براى رسیدن به آمرزش پروردگارتان، در رسیدن به بهشتى که وسعت آن به اندازه آسمان‏ها و زمین است که براى پرهیزکاران آماده شده است».

در آیه ۱۴۸ سوره بقره، همین معنى تحت عنوان مسابقه در خیرات مطرح شده است: «… فَاستَبِقُوا الخَیراتِ …؛ در نیکیها (و اعمال خیر) بر یکدیگر سبقت جویید».

بدیهى است‏ «مسارعه» در خیرات با مسابقه در خیرات، هر دو اشاره به یک حقیقت دارد و در واقع لازم و ملزوم یکدیگرند؛ زیرا، سبقت جستن بدون سرعت در عمل، امکان‏پذیر نیست و هر کسى سریعتر راه را سوى مقصود بپیماید، بى شک زودتر به مقصود مى‏رسد.

در روایت اسلامى اشارات بسیار پرمعنى و جالبى نسبت به این موضوع دیده مى‏شود که گلچینى از آنها را در ذیل مى‏آوریم:

۱- رسول خدا صلى الله علیه و آله مى‏فرمایند: «انّ اللّهَ یُحِبُّ مِنَ الخَیْرِ مَایُعَجَّلُ؛ خداوند کار نیکى را دوست دارد که با سرعت انجام شود».[۳۵]

۲- در حدیث دیگرى از امیر مؤمنان على علیه السلام آمده است:

«بَادِرُوا بِعَمَلِ الخَیرِ قَبلَ ان تُشغَلُوا عَنْهُ بِغَیرِهِ؛

در انجام کارهاى نیک سرعت کنید، پیش از آن که چیزى شما را به خود مشغول سازد و از آن باز دارد».[۳۶]

۳- در احادیث متعددى از امام صادق علیه السلام این مضمون دیده مى‏شود: «مَن هَمَّ بِخَیرٍ فَلْیُعَجِّلْهُ وَ لا یُؤَخِّرْهُ؛ کسى که تصمیم به کار نیکى مى‏گیرد، باید در آن شتاب کند و تأخیر نیندازد».[۳۷]

۴- در حدیث دیگرى همین معنى به صورت مشروح‏ترى از همان امام بزرگوار نقل شده است: «اذا هَمّ احَدُکُم بِخَیرٍ او صِلَهٍ فَانّ عَن یَمینِهِ وِ شِمالِهِ شَیطانَینِ فَلْیُبادِرْ لایَکُفّاهُ عَن ذَلِک؛ هنگامى که کسى از شما تصمیم بر انجام کار خیر یا بخشیدن چیزى به کسى‏ گرفت، باید مواظب باشد که در طرف راست و چپ او دو شیطان هستند؛ بنابراین باید به سرعت اقدام کند، مبادا آن دو شیطان (با وسوسه‏هاى خود) او را از این کار باز دارند».

۵- امیر مؤمنان على علیه السلام مى‏فرمایند: «لَیسَ مِن عَادَهِ الْکِرامِ تَأخیرُ الْانعامِ‏[۳۸]؛ تأخیر در بخشش از عادت کریمان نیست».

۶- امام باقر علیه السلام مى‏فرمایند: «مَن هَمَّ بِشَىْ‏ءٍ مِنَ الخَیرِ فَلْیُعَجِّلْهُ فَانَّ کُلَّ شَىْ‏ءٍ فیهِ تَأخیرٌ فَانَّ لِلشَّیطانِ فیهِ نَظْرَهً؛ کسى که تصمیم بر کار نیکى مى‏گیرد، باید شتاب کند؛ زیرا هر چیزى که در آن تأخیر باشد، شیطان در آن نظر دارد (و با وسوسه‏هاى خود، تصمیم انسان را تضعیف مى‏کند».

کوتاه سخن این که در برابر کارهاى خیر، همیشه موانع و وسوسه‏هاى شیاطین جن و انس وجود دارد؛ به همین دلیل هنگامى که مقدمات آن فراهم گردد، باید شتاب کرد، مبادا افراد تنگ نظر، کوتاه فکر و شیطان صفت، سنگهایى در راه آن بیندازند. ضمناً باید میان سرعت در انجام کار و عجله مذموم که مربوط به قبل از فراهم شدن مقدمات لازم براى انجام کار است، تفاوت گذاشت.

این سخن را با حدیثى از امیر مؤمنان على علیه السلام پایان مى‏دهیم: «لاتُؤَخِّر انالَهَ الْمُحتَاجِ الَى‏ غَدٍ، فَانَّکَ لاتَدْرِى مَا یَعْرِضُ لَکَ وَ لَهُ فی غَدٍ[۳۹]؛ کمک به نیازمندان را به فردا میفکن؛ زیرا نمى‏دانى فردا براى تو و براى او چه پیش مى‏آید اى بسا! توان تو از میان برود، یا نیاز او».

پیامدهاى شوم عجله و شتابزدگى‏

۱- اتلاف وقت و نیرو

این خوى ناپسند، آثار ویرانگرى در زندگى فردى و اجتماعى انسان‏ها دارد.

خسارت‏هایى که از این طریق، دامان انسان را مى‏گیرد، فوق العاده زیاد است. از جمله این که نیروها را به هدر مى‏دهد و مانع رسیدن به مقصد مى‏شود؛ مثلًا، اگر لشکر دشمن‏ قصد بلاد اسلام را کند و سپاه اسلام صبر نکند تا لشکر دشمن در موقعیّت ضعیف و آسیب پذیرى قرار گیرند، یا قبل از آن که لشکر اسلام خود را بسیج و آماده کند و نقشه‏هاى جنگى را ترتیب دهد، به آنها حمله کند، نتیجه‏اى جز شکست و از بین رفتن قواى اسلام و به هدر دادن نیروها و جسور شدن دشمن نخواهد داشت.

در کارهاى شخصى و فردى نیز همین امر صادق است؛ زیرا هر حرکت عجولانه، سبب ناکامى و از بین رفتن نیروهاست.

در «محجه البیضاء» حدیث جالبى نقل شده که شاهد گویاى گفتار فوق است، در این حدیث آمده است: هنگامى که حضرت مسیح علیه السلام متولّد شد، شیاطین نزد ابلیس آمدند و گفتند: امروز بتها سرنگون شده‏اند (مگر خبرى واقع شده!) ابلیس گفت: آرى! حتماً حادثه مهمى روى داده است، همین جا باشید تا من تحقیق کنم و بازگردم. ابلیس پرواز کرد و تمام اطراف زمین را گردش نمود و چیزى نیافت، جز این که دید حضرت عیسى علیه السلام متولّد شده و فرشتگان اطراف او حلقه زده‏اند. ابلیس برگشت و به شیاطین خود گفت: دیشب پیامبرى متولد شده است. هیچ زنى باردار نشد و وضع حمل نکرد مگر این که من حاضر بودم، جز این یکى و شما مأیوس باشید از این که بعد از این بت پرستى رونقى پیدا کند؛ ولى (براى گمراه ساختن فرزندان آدم)، از راه عجله و اعمال سبکسرانه وارد شوید (تا شیرازه زندگى آنها به هم بریزد).[۴۰]

۲- یأس و ناامیدى‏

از دیگر پیامدهاى شوم‏ «عجله» آن است که هر گاه انسان به خاطر آن ناکام شود، حالت یأس و نومیدى به او دست مى‏دهد و اى بسا نسبت به همه چیز، حتى تقدیر الهى بدبین گردد. لذا در حدیث پرمعنایى امام حسن عسکرى علیه السلام مى‏فرمایند: «لا تَعْجَلْ عَلَى‏ ثَمَرَهٍ لاتدرک وَ انَّما تَنالُها فی اوانِها وَ اعْلَمُ انَّ المُدَبِّرَ لَکَ اعْلَمُ بِالوَقتِ الَّذِى یُصلِحُ حَالُکُ فیهِ، فَثِقْ بِخِیَرَتِهِ فی جَمیع امورِکَ، یُصلِحُ حَالُکَ، وَ لاتَعجَلْ بِحَوائِجِکَ قَبلَ وَقتِها

فَیَضِیقُ قَلبُکَ وَ صَدرُکَ وَ یَخشاکَ (یغشاک) القُنوط؛ براى چیدن هیچ میوه‏اى قبل از رسیدن آن، عجله مکن، تنها در موقع (مناسبش) به آن خواهى رسید (و بهره خواهى گرفت) و بدان، کسى که امور تو را تدبیر مى‏کند، نسبت به وقتى که به صلاح حال توست، آگاهتر است، بنابراین به انتخاب او در همه کارهایت اعتماد کن، تا حال تو اصلاح شود و هرگز براى نیازهاى خود قبل از رسیدن وقتش «عجله» نکن که سبب تنگدلى و چیره شدن نومیدى بر تو مى‏شود».[۴۱]

۳- ندامت و پشیمانى‏

سوّمین‏ پیامد شوم‏ «عجله» ندامت و پشیمانى است که در احادیث گذشته به آن اشاره شد. چه بسیارند کسانى که براى انجام کارها، قبل از فراهم شدن زمینه‏ها عجله کرده‏اند و نیروهایشان به هدر رفته و هرگز به مقصد و مقصود خود نایل نشده‏اند؛ در حالى که اگر کمى خویشتن دارى مى‏کردند، هرگز به چنان سرنوشتى مبتلا نمى‏شدند و چه بسیار کسانى که به خاطر دستپاچگى به سراغ چیزى رفته‏اند که دشمن جان آنها بوده و آرزو مى‏کنند که اى کاش! به سراغ آن نمى‏رفتند.

امیر مؤمنان على علیه السلام مى‏فرمایند: «فَکَمْ مِن مُستَعجِلٍ بِما ان ادرَکَهُ وَدَّ انَّهُ لَم یُدرِکْهُ؛ چه بسیارند افرادى که براى چیزى عجله مى‏کنند که اگر به آن دست یابند (فوراً پشیمان مى‏شوند و) دوست دارند هرگز به آن نرسیده بودند».[۴۲]

۴- هجوم اندوه و غصه‏

چهارمین‏ پیامد منفى‏ «عجله» در کارها، هجوم امواج اندوه و غصّه، سوى انسان است؛ زیرا ناکامى‏ها و شکست‏هاى حاصل از عجله و دستپاچگى در بسیارى از اوقات، بسیار گران تمام مى‏شود و انسان را با اندوه فراوان روبرو مى‏کند.

حضرت امیر مؤمنان على علیه السلام در یکى از کلمات قصارش در «غرر الحکم» مى‏فرمایند:

اخلاق در قرآن، ج‏۲، ص: ۴۳۶

«العَجَلُ قَبْلَ الامکانِ یُوجِبُ الغُصّهَ[۴۳]؛ شتابزدگى پیش از فراهم شدن امکانات، سبب اندوه و غصه است».

۵- فزونى لغزش‏ها

از پیامدهاى دیگر سوء آن، لغزش‏هاى فراوان است؛ زیرا تصمیم‏گیرى صحیح نیاز به تأمّل و تدبّر و دقّت فراوان دارد و آن هم به صورت عجولانه و شتابزده امکان‏پذیر نیست و لذا افراد «عجول» غالباً گرفتار لغزش‏هاى مختلفى مى‏شوند، چه در تشخیص هدف و چه در راه وصول به آن.

امیر مؤمنان على علیه السلام مى‏فرماید: «مَعَ العَجَلِ یَکْثُرُ الزَّلل؛ با عجله و شتابزدگى لغزش‏هاى فراوان پیش مى‏آید»[۴۴]. و نیز مى‏فرمایند: «مَن عَجَلَ کَثُرَ عِثارُهُ؛ هر کس شتاب کند، لغزش او بسیار خواهد بود».[۴۵]

۶- فزونى خطاها

ششمین‏ اثر عجله، «فزونى خطاها» است که مى‏تواند با فزونى لغزش‏ها یکى باشد و مى‏تواند دو چیز محسوب شود، (خطا در تشخیص هدف است و لغزش در راه وصول به آن).

امیر مؤمنان على علیه السلام مى‏فرمایند: «اصابَ مُتَأَنٍّ اوْ کادَ، اخطَأَ مُسْتَعجِلٌ او کَادَ؛ افراد خویشتن دار یا به مقصد مى‏رسند و یا به طور نسبى موفق مى‏شوند و افراد عجول گرفتار خطا مى‏شوند، یا به طور نسبى خطا مى‏کنند».[۴۶]

به هر حال، زیان‏هاى ناشى از عجله و دستپاچگى، بیش از آن است که مردم عادى فکر مى‏کنند، و جریمه‏اى که انسان‏هاى عجول به خاطر عجله مى‏پردازند، قابل شمارش نیست.

۱- هواپرستى‏

این خوى ناپسند، مانند بسیارى از رذایل دیگر، قبل از هر چیز از هواپرستى سرچشمه مى‏گیرد، انسان‏هاى هواپرست، معمولًا براى رسیدن به خواست دل، عجول و دستپاچه‏اند و غالباً هوا و هوس‏ها به آنها اجازه نمى‏دهد، در عواقب امور بیندیشند و راه درست را براى رسیدن به مقصد برگزینند؛ به همین جهت خود رابه آب و آتش مى‏زنند و با دستپاچگى به سوى هوس‏هاى خویش مى‏دوند و خود را گرفتار مى‏سازند.

۲- حبّ و وابستگى به دنیا

حبّ دنیا که سرچشمه و رأس خطایا و معاصى است، یکى دیگر از عوامل عجله و شتاب است. بنده دنیا چیزى جز دنیا را نمى‏بیند، و گویى چشم و گوش او کور و کر مى‏شود. آتش عشق و شوق دنیا در دل او زبانه مى‏کشد و او را با شتاب به دنبال خیالات خام مى‏فرستد و اغلب بر اثر عجله و شتابکارى، مشکلات و موانع راه را نمى‏بیند و خود را براى مقابله با آن آماده نمى‏کند و به همین دلیل گرفتار شکست و ناکامى مى‏شود.

۳- کمى ظرفیت و سعه صدر

از انگیزه‏هاى دیگر «عجله و شتاب»، کمى ظرفیت و سعه صدر است، افراد کم ظرفیت معمولًا عجولند و صاحبان سعه صدر با تأنّى و خویشتن دارى و بردبارى گام برمى دارند و همه چیز را زیر نظر مى‏گیرند و با قدرت و قوّت در عین خون سردى، به سوى مقصد پیش مى‏روند و به همین دلیل، کمتر گرفتار شکست مى‏شوند.

تسویلات شیطان و تزئینات او و فریب‏هاى دوستان نادان و متملق و دروغگو و حسود و سخن چین، از عوامل مهم شتابزدگى و عجله است.

امام امیر مؤمنان على علیه السلام مى‏فرمایند: «وَ لاتَعجَلَّنَّ الَى‏ تَصدیقِ ساعٍ فَانَّ السَّاعِىَ غَاشٌّ وَ ان تَشبَّهَ بِالنَّاصِحینَ؛ در تصدیق سخن‏چینان عجله مکن؛ زیرا آنها خائنند، هر چند در لباس ناصحان خیرخواه ظاهر شوند».[۴۷]

۴- جهل و نادانى‏

یکى دیگر از عوامل شتابزدگى، جهل و نادانى و سفاهت است؛ زیرا افراد جاهل و نادان اغلب گرفتار اوهام و پندارهاى غلط هستند و به گمان این که مقدّمات کار فراهم است، خود را در گرداب حوادث مى‏افکنند و با ناکامى و شکست روبرو مى‏شوند، در حالى که هوشیاران آگاه، تمام جوانب کار را مورد بررسى قرار مى‏دهند و با حزم و دوراندیشى و دور از هر گونه شتابزدگى، برنامه‏ریزى مى‏کنند و مطمئناً پیروز مى‏شوند.

امیر مؤمنان على علیه السلام مى‏فرمایند: «مِنَ الْحُمُقِ الْعَجَلَهُ قَبلَ الْامْکانِ؛ عجله کردن قبل از فراهم شدن امکانات (انجام کار)، از حماقت است».[۴۸]

راه‏هاى درمان‏

براى مبارزه با این خوى زشت، قبل از هر چیز باید به پیامدهاى شوم آن اندیشید و عواقب دردناک عجله و شتابزدگى را مورد توجه قرار داد و حوادث بسیار ناراحت کننده‏اى را که بر اثر شتابزدگى در کارها دیده شده، به خاطر آورد و نمونه‏هاى فراوانى که در تاریخ است نیز مورد توجه قرار داد، به یقین با مطالعه در این امور، هر کس به خوبى درمى‏یابد که عجله و دستپاچگى، نه تنها او را زودتر به مقصد نمى‏رساند، بلکه چه بسا به خاطر آن هرگز به مقصد نرسد.

جمله‏هایى مانند: «العَجَلَهُ مِنَ الشَّیْطانِ» و «وَالعَجَلَهُ قَبْلَ الامْکانِ یُوجِبُ الغُصّهَ وَ مَعَ العَجَلَهِ تَکوُن النَّدامَهُ» باید به صورت شعارهایى در زندگى فردى و اجتماعى درآید و همیشه نصب العین افراد عجول گردد تا با مشاهده آن از عجله بازایستد و حدیث رسول خدا صلى الله علیه و آله را به ذهن خویش بسپارند که فرمود: «شتابزدگى و عجله مردم را به هلاکت‏

مى‏افکند و اگر مردم آرامش و خونسردى خود را حفظ کنند، هیچ کس در خطر نمى‏افتد».[۴۹]

از سوى دیگر، باید به تمرین‏ها و تلقین‏هاى پى در پى، به این خلق و خو چیره شود؛ زیرا هر کارى با تمرین مبدل به یک عادت و هر عادتى با ادامه مبدل به یک خلق و خو مى‏شود.

[۱] . کهف، ۶۵ تا ۷۰.

[۲] . کهف، ۶۰ تا ۸۲.

[۳] . ص، ۲۳.

[۴] . ص ۲۴.

[۵] . همان.

[۶] . قلم، ۴۸ و ۴۹.

[۷] . یونس، ۴۸ تا ۵۰.

[۸] . در بعضى از روایات آمده است که حضرت یونس علیه السلام سى و سه سال به طور مرتّب آنها را به سوى خدا دعوت مى‏کرد ولى آنان ایمان نیاوردند.( به نقل از: نور الثقلین، جلد ۵، صفحه ۳۹۸).

[۹] . طه، ۱۱۴.

[۱۰] . قیامت، ۱۶ تا ۱۸.

[۱۱] . انبیاء، ۳۷.

[۱۲] . اسراء، ۱۱.

[۱۳] . نور الثقلین، جلد اول، صفحه ۱۴۱.

[۱۴] . رعد، ۶.

[۱۵] . مجمع البیان، جلد ۱۰، صفحه ۳۵۲

[۱۶] . یونس، ۱۱.

[۱۷] . همان.

[۱۸] . با این تفسیر، آیه تقدیرى دارد و آن تقدیر چنین است:« و لو یعجّل اللّه للنّاسِ اجابه دعوتهم بالشّرّ استعجالهم بالخیر».

[۱۹] . سجده، ۲۸.

[۲۰] . سجده، ۲۹.

[۲۱].سجده، ۳۰.

[۲۲] . احقاف، ۳۵.

[۲۳] . بحار الانوار، جلد ۶۸، صفحه ۳۴۰.

[۲۴] . همان مدرک.

[۲۵] . مجموعه ورّام، صفحه ۲۵۵.

[۲۶] . غرر الحکم، حدیث ۹۷۴۰.

[۲۷] . بحار الانوار، جلد ۶۷، صفحه ۳۳۹.

[۲۸] . غرر الحکم، حدیث ۱۳۳۳.

[۲۹] . غرر الحکم، حدیث ۹۰۹۵.

[۳۰] . بحار الانوار، جلد ۶۸، صفحه ۳۳۸.

[۳۱] . غرر الحکم، حدیث ۱۹۵۰.

[۳۲] . بحار الانوار، جلد ۷۵، صفحه ۴۳.

[۳۳] . نهج البلاغه، خطبه ۵.

[۳۴] . نهج البلاغه، نامه ۵۳( فرمان مالک اشتر).

[۳۵] . اصول کافى، جلد ۲، صفحه ۱۴۲.

[۳۶] . میزان الحکمه، جلد ۱، حدیث ۵۳۸۱.

[۳۷] . اصول کافى، جلد ۲، صفحه ۱۴۲.

[۳۸] . غرر الحکم، حدیث ۷۴۸۹.

[۳۹].  غرر الحکم، حدیث ۱۰۳۶۴.

[۴۰] .  المحجه البیضاء، جلد ۵، صفحه ۶۱.

[۴۱] . بحار الانوار، جلد ۷۵، صفحه ۳۷۹.

[۴۲] . نهج البلاغه، خطبه ۱۵۰.

[۴۳] . غرر الحکم، حدیث ۱۳۳۳.

[۴۴] . غرر الحکم، حدیث ۹۷۴۰.

[۴۵] . غرر الحکم، حدیث ۷۸۳۸.

[۴۶] . غرر الحکم، حدیث ۱۲۹۰.

[۴۷] . نهج البلاغه، نامه ۵۳.

[۴۸] .  غرر الحکم، حدیث ۹۳۹۴.

[۴۹] ( ۱)- بحار الانوار، جلد ۶۸، صفحه ۳۴۰.

منبع: اخلاق در قرآن، ج۲، ص ۴۴۱.