ظرفيت شناسي ؛ معرفي و آموزش مطالعات اسلا م شناسي وشيعه شناسي در دانشگاه هاروارد

برنامه ي مطالعات حقوقي اسلام، در دانشکده ي حقوق دانشگاه هاروارد، که از سال ١٩٩١م تأسيس شده است،پيش درآمدي است براي تشکيل يک مرکز با فعاليت گسترده تر که به زودي محقق خواهد شد.

اين برنامه به منظور ارتقاي سطح علمي دانش جويان نسبت به حقوق اسلامي راه اندازي شده است.

تمرکز اصلي کار، در برنامه ي حقوق اسلا مي، در عصر معاصر است.

اين تمرکز، علا يق و شرايط مناسبي براي مطالعه ي حقوق اسلامي از قبيل مطالعه ي تاريخ و متون آن، ايجاد مي کند.

برنامه ي حقوق اسلا مي همه ي نيازها و علا يق اساتيد و دانش جويان را، از سراسر جهان، مورد حمايت قرار داده و تلا ش دارد که آينه ي تمام نما براي جهاني بودن اسلا م فراهم آورد.

همچنين از همکاري فعال اساتيد و علاقه مندان خارج از دانشگاه، به ويژه از جهان اسلام، استقبال مي کند.

اين اهداف از طريق اساتيد و اعضاي هيأت علمي متخصص، اساتيد مهمان، جايگاه تحقيق و پژوهش، سخن راني، کنفرانس و انتشارات، محقق مي شود و سطحي تخصصي و دلخواه را براي دانش جويان دانشکده ي حقوق، به خصوص آن دسته از افرادي که از جهان اسلا م به اين جا آمده اند، فراهم مي آورد.

برنامه، به دنبال تربيت محققان غربي در باب حقوق اسلامي است.

در اين راستا از محققان جوان حمايت کرده و هرگونه نوآوري را در اين عرصه ترغيب مي کند.

برنامه ي مطالعات حقوق اسلا مي، در دانشگاه هاروارد، همچنين با ساير نهادها، مؤسسات و افراد دانشگاه به منظور پيش رفت در مطالعات حقوق اسلا مي، اسلا م و جهان اسلا م همکاري تنگاتنگ دارد.به علاوه، در حال راه اندازي ارتباط نزديک با اساتيد و مؤسسات خارج ازدانشگاه است.

مقاطع تحصيلي، برنامه ها و پذيرش

دانشکده ي حقوق دانشگاه هاروارد داراي سه مقطع تحصيلي است.

SJD،LLM،JD : دو مقطع آخري، که پيش رفته تر هستند، شامل يک و سه سال (يا بيش تر) تحصيلي مي باشد.

اگر چه هيچ کدام از اين سه مقطع به صورت خاص به حقوق اسلا مي يا حقوق جهان اسلا م مرتبط نمي شوند، ولي دانشکده ي حقوق دانشگاه هاروارد، سالا نه دست کم دو واحد درسي راجع به نظام حقوقي اسلام، براي تمامي دانش جويان حقوق، برگزار مي کند.

در رشته ي مطالعات حقوق اسلا مي، با همکاري «مرکز مطالعات خاورميانه»، در دانشکده ي هنر و علوم، اين واحدها به شکل مجموعه ي زير ارائه مي شوند JD / Am  :

کارشناسي ارشد وSJD / Amکارشناسي ارشد.

واحدهاي درسي زير توسط برنامه ي مطالعات حقوقي اسلا م در طول سال تحصيلي ٢٠٠٢ – ٢٠٠٣ ارائه شد.

– حقوق مقايسه اي: نظام حقوقي اسلا م

– انديشه ي حقوقي اسلا مي معاصر: حقوق، دولت و نظم جهاني

– حقوق مقايسه اي: روي کردهاي در حال تغيير نسبت به آفريقا و حقوق اسلا مي

– فمينيسم در اسلام

حقوق مقايسه اي؛ نظام حقوقي اسلا م: مدراس: فرانک دوگل، بهار ٢٠٠٣م؛ اين واحد درسي مقد مه اي اساسي برحقوق اسلا مي و نظام حقوقي، در اشکال معاصر و تاريخي آن، است.

حقوق اسلا مي، با مرکزيت دين اسلا م، درباره ي حقوق کشورها، در گذشته و حال، تضاد کلي و عميقي نسبت به حقوق سکولا رغربي و مسأله ي قانون اساسي ارائه مي کند.

اين تضاد، محور اصلي درس است که در چهار حوزه ي اساسي مطرح مي شود و هر کدام يک بخش از درس را تشکيل مي دهند:

الف. نظريه ي پايه اي حقوق اسلا م (منابع حقوق، اصول فقه) – که از تمرين تدبر و استخراج حقوق از منابع به دست مي آيد و بين مکاتب مختلف اسلا مي هم مورد بحث و اختلا ف است؛

ب. نظريه و عمل کرد کاربردهاي حقوق در کشورهاي اسلا مي (با ارتباط کيفرها و جزاي جرم)؛

ج. حقوق اسلا مي در نظام هاي جديد کشوري (از طريق مطالعات اصلا حات حقوق خانواده)؛

د: مقابله بين حقوق اسلا مي و حقوق غربي در جنبش هاي معاصر در برابرحقوق اسلا مي و تشکيل کشورهاي اسلا مي.

رشته هاي اصلي حقوقي، که در اين درس به آنها پرداخته مي شود، عبارت اند از حقوق خانواده، جرم و قانون اساسي.

انديشه ي حقوقي اسلا م معاصر؛ حقوق، دولت و نظام جهاني: مدرس: فرانک ووگل، بهار ٢٠٠٣م؛ بررسي انديشه ي اسلا مي معاصر در قانون گذاري نظم حقوق ملي و بين المللي و به عبارت ديگر، مروري بر نظريه هاي حقوقي – اسلا مي معاصر در موضوع قانون گذاري، قانون اساسي، نظام حقوقي، ملت – دولت، روابط بين الملل، جنگ و نظم جهاني با لحاظ شرايط عملي و واقع بينانه ي آنها، از محورهاي اصلي درس به شمار مي رود.

اين درس داراي چهار بخش عمده است.

اولين بخش، معرفي انديشه ي حقوقي اسلا مي دوره ي ميانه است و عمل کرد آن به وسيله ي برنامه هاي ساده اي که در دوره ي ميانه ي دکترين حقوق اسلا مي پايه گذاري، تغيير و توجيه شد.

بخش دوم مربوط به حقوق اسلا مي در قرن بيستم است که تغييرات، تحولات و انتقال نظم حقوقي قديمي را تحت قدرت نظامي غرب به تصوير مي کشد.

بخش سوم مربوط به نظريه ي آشکار عمل کرد حقوقي و کاربردي معاصر حقوق اسلا مي در چند کشوري که قوياً مدعي هستند که قانون گذاري به روش حقوق اسلا مي دارند؛ از جمله عربستان سعودي، ايران، پاکستان و مصر.

چهارمين و آخرين بخش به بحث درباره ي ساختار آينده ي بحران برگرفته از حادثه ي يازده سپتامبر و مسايلي که از آن آموختيم، برمي گردد.

حقوق مقايسه اي و نظم بين المللي

فرايند دريافت و انتقال حقوق اسلا مي در آفريقا: مدرس: کريستينا جونز پاولي؛ اولين بخش اين درس، مقدمه اي در مورد نظريه ي رواج حقوق و ارائه ي بررسي نظام حقوقي در آفريقا است.

دومين بخش درس، مباحث تاريخي را مطرح مي سازد و عوامل سياسي و اجتماعي را در شکل گيري فرايند پذيرش، مقاومت و سازش پذيري نسبت به ورود حقوق اسلا مي در نظام حقوقي آفريقا، توضيح مي دهد.

در اين گذر چندگانگي جوامع مسلمان مطرح مي شود.

بخش سوم و مهم ترين بخش، برکاربرد کنوني حقوق اسلامي در حقوق و سنن آفريقا متمرکز است.

نظريه ي حقوق اسلامي

مدرس: آرون زيسوف؛ مقدمه اي بر مفاهيم و مباحث نظريه ي حقوقي اسلا م کلا سيک (اصول فلقه) که شامل تفسير منابع و اعتبار آنها، تجزيه، تحليل و نتيجه گيري مي شود.

ارتباط نظريه ي حقوقي به الهيات و حقوق تحققي، مورد بررسي است.

تمدن هاي اسلا مي، مطالعه اي در حقوق اسلا مي، دکترين حقوقي اوليه سني:

مدرس:رضوان السيد؛ اين درس در دانشکده ي هنر و علوم زبان و تمدن خاور نزديک ارائه مي شود.

حقوق مقايسه اي

روي کردهاي گوناگون نسبت به آفريقا وحقوق اسلامي: مدرس: کريستينا جونز پاولي؛ در اين درس، مسأله موشکافي و بررسي مي شود که چگونه گفتمان حقوقي آکادميک به تکامل رسيده و در حال حاضر در چه جهتي حرکت مي کند؟ در اين راستا، نظام هاي مختلف حقوقي، در سطح دنيا و در زمان هاي مختلف، مورد بررسي قرار مي گيرند و با وضعيت موجود تطبيق مي شوند.

فمينيسم در اسلام

مدرس: کريستينا جونز پاولي؛ در اين درس، متون مهم حقوق از قرآن و حديث و متون فقهي کلا سيک استخراج مي شوند و تجزيه و تحليل هرمنوتيک نسبت به آنها صورت مي گيرد.

متوني با درجه ي دوم اهميت، از جانب زنان موافق و مخالف، بررسي مي شود؛ از جمله متون قرن بيستم از طرف زنان مسلمان هند.

حقوق مقايسه اي؛ خاورميانه ي عرب: بررسي تطبيقي نظام هاي حقوقي خاورميانه مدرن عرب، محور اصلي درس است.

اين درس به دو بخش تقسيم مي شود: اولين بخش به طور گسترده اي تحقيق حقوقي وتاريخي نسبت به نظام هاي حقوقي عرب دارد.

بخش دوم شامل مطالعات معاصر چندين کشور از جمله مصر، اردن، عربستان سعودي و امارات متحده عربي است.

حقوق مقايسه اي؛ قانون قرارداد اسلامي (با مطالعه ي موردي درباره ي امور مالي اسلا مي): بررسي تطبيقي حقوق اسلا مي قراردادها، محور اصلي اين درس به شمار مي رود.

حقوق قراردادي اسلا مي، بسياري از تقابل هاي مشخص با قوانين داخلي غربي و نظام هاي حقوقي معمول را در بر دارد.

اين درس در مطالعه ي ميداني خود کاربرد معاصر حقوق، عمل کرد، حقوق تجاري و بانکي اسلا مي را، با استفاده از متخصصان مهمان مورد مداقه قرار خواهد داد.

حقوق مقايسه اي؛ نظام هاي قانون اسلامي: اين درس عمل کرد و نظريه ي قانون اساسي اسلا مي را، به زبان انگليسي و با تأکيد و تمرکز بر چندين نظام دوره ي مدرن و ميانه، بررسي مي کند.

مباحث کلاس، فهم جديدي از نظام هاي قانون اساسي را از طريق تجزيه و تحليل تطبيقي و حقوقي فراهم مي آورد.

ارزيابي محکم و روش مند اين موضوع سبب مي شود الگوهاي جديدي براي پژوهش به دست آيد. يکي از منابع مهم اين درس، کتاب نظام حقوقي و حقوق اسلا مي، اثر فرانک ووگل، است.

حقوق مقايسه اي؛ نظام هاي قضاوت: اين درس به بررسي نقش و عمل کرد قضاوت، در نظام هاي حقوقي گوناگون، مي پردازد.

در بين موضوعات مورد بررسي، ساختار نظام محاکم و دفاتر حقوقي، نقش طرفين دعوا و شاهدان، شکل هاي حقوقي، حالت هاي قابل قبول قضايي، مقدار آزادي عمل قضات، وظيفه و تأثير قضاوت و… مطالعه مي شوند.

انتقادها و کشمکش هاي موجود در امر قضاوت، که در نظام هاي حقوقي به وجود مي آيند، به طور مقايسه اي مورد بررسي قرار مي گيرند.

حقوق مقايسه اي؛ حقوق اسلامي: اين درس به زبان عربي ارائه مي شود.

(مطالعه ي متون حقوقي اسلا مي به زبان عربي) مدرس، پس از مشورت با دانش جويان علا قه مند، متني را نسبت به علا يق و سطح توانايي انتخاب مي کند. اين آثار از سبک ها و دوره هاي مختلف انتخاب مي شوند.

حقوق بشر و اسلام

اين درس به تطبيق عمل کرد، دکترين و روي کردهاي اين دو نظام مي پردازد.

بعد از ارائه ي زمينه اي درباره ي جنبش حقوق بشر بعد از جنگ و حقوق اسلامي و انديشه ي سياسي در موقعيت تاريخي و معاصر، موضوعات چندگانه اي از گفت و گوي دوجانبه اسلام و حقوق بشر را مطرح مي کند.

آزادي مذهب، حقوق اقليت، ساختار حکومتي و مشارکت عمومي، جرايم وکيفرها، حقوق اقتصادي و اجتماعي وحقوق زن، از موضوعات مورد بررسي در درس هستند.

منابع مطالعاتي عرضه شده، از چندين کشور مسلمان اخذ شده است.

پژوهش هاي انجام شده دراين دانشگاه به شرح زير هستند:

– حقوق يهودي و اسلامي

مطالعه اي مقايسه اي از آداب و رسوم در دوره ي ژئونيک: محقق: گيدون، اولين سري از منشورات مربوط به حقوق اسلا مي در انتشارات دانشگاه هاروارد در فوريه ي سال ٢٠٠٣م.

مطالعه ي مقايسه اي جامع حقوق يهود و اسلا م در دوره ي ژئونيک (اوايل دوره ي ميانه)، محور اصلي تحقيق است.

اين تحقيق، به عنوان مطالعه اي تطبيقي نسبت به حقوق يهود و اسلام، در دوره ي ژئونيک، از ارزش و اهميت خاصي، در مطالعه ي تطبيقي حقوق به طور عمومي، برخوردار است.

شايان ذکر است که نويسنده، استاد حقوق اسلا مي، در دانشگاه عبري اسراييل مي باشد.

– حقوق اسلامي و نظام حقوقي

مطالعه اي از عربستان سعودي: نويسنده: فرانک ووگل، براساس سال ها تحقيق در عربستان سعودي، نظام حقوقي عربستان سعودي را از درون از حيث نظام حقوقي اسلام، بررسي مي کند.

به علا وه، اين اولين پژوهش و نخستين تحقيق گسترده به زبان انگليسي، در قانون اساسي، نظام و محاکم اسلا مي اين کشور، است.

به عنوان مطالعه اي در نظام حقوقي موجود در ادامه ي حقوق وعمل کرد اسلا مي حقوق در گذشته، اين پژوهش افقي جديد از دکترين حقوق اسلا مي و نهادهاي حقوقي را تبيين و غفلت هاي علماي گذشته را، نسبت به حقوق اسلا مي، جبران مي کند.

چارچوبي از مفاهيم، نسبت به حقوق اسلا مي و نظريه ي حقوقي غرب مورد مداقه قرار مي گيرد که در فراهم آوردن بستري در جهت توصيف، تجزيه و تحليل نظام حقوقي اسلا م و کاربرد آن در گذشته و حال، مفيد است.

– حقوق اسلامي و امور مالي

مذهب، خطرپذيري و بازگشت: محققان: فرانک ووگل و ساموئل هايس، به عنوان قسمتي از پروژه ي امور مالي اسلا مي، سازمان دهي شده توسط مرکز مطالعات خاورميانه، با همکاري برنامه ي مطالعات حقوق اسلا مي.

اين کتاب به دنبال معرفي، تجزيه و تحليل حقوق و عمل کرد امور مالي اسلا مي، از ديدگاه حقوق اسلا مي، حقوق غربي و امور مالي سنتي، است.

همچنين درصدد فراهم آوردن فهم کلي از اين مسأله مي باشد.

جناب ساموئل هايس، استاد رشته ي بانک داري در دانشکده ي اقتصاد دانشگاه هاروارد، است.

– تفسير حقوقي اسلا م؛ مفتي ها و فتاواي آنها: محققان: خاور مسعود، برينکلي مسيک و ديويد پاورز.

پس از مقدمه و معرفي نظريه و عمل کرد فتاوا، هرکدام از نويسندگان، مقاله اي براي بررسي حوزه ي وسيع فتاوا، در موضوعات مختلف، ارائه داده اند.

خواننده مي تواند آشنايي عميقي با فتاوا پيدا کند و به اصول و بنياد آن پي ببرد.

– حقوق خانواده اي اسلا م و پذيرش آن در محاکم انگلستان: محقق: ديويد پيرل

– حرکت به سمت نظام مالي اسلا مي در پاکستان: نويسندگان: پرويز حسن و عظيم اذقار

– جامعه ي مدني در جهان عرب؛ ابعاد سياسي و تاريخي: نويسنده: نواف سلا م

تحقيقات انجام شده، در سال هاي گذشته، به شرح زير هستند:

– فقه اسلا مي و نظام حقوقي؛ مطالعات عربستان سعودي، نوشته ي فرانک اي.

ووگل، انتشارات ليدن، سال ٢٠٠٠م، (براساس سال ها پژوهش در کشور عربستان سعودي؛ دراين کتاب نظام حقوقي در عربستان سعودي مورد بررسي قرار گرفته است.)

– حقوق اسلا مي و اقتصاد: نوشته ي فرانک اي.

ووگل، سال ١٩٩٨م (اين کتاب به عنوان بخشي از مطالعات اقتصاد اسلا مي انجام گرفته در دانشگاه هاروارد، به چاپ رسيده است.)

– تفاسير فقهي اسلامي؛ مراجع و فتاوا: نوشته ي خالد مسعود، انتشارات دانشگاه هاروارد، سال ١٩٩٦م، (در اين کتاب به مسأله ي فتوا، فقها، مفتي ها و… پرداخته شده است.)

منبع:فصلنامه پژوهه، شماره 9.