طلاق منفورترین حلال

بدون تردید در هیچ آیینی به اندازه اسلام بر ا ستحکام نظام خانواده تاکید و پافشاری نشده است. اسلام برای لحظه لحظه زندگی زناشویی دستور العمل هایی ارائه نموده است تا با عمل کردن به آن ها خطرات و تهدیدها بر طرف شود.

محبوبترین بناها در اسلام پیمان مقدس ازدواج است و منفورترین چیز نزد پروردگار، خانه ای است که با طلاق و جدایی از هم فرو پاشد.

رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «ما بنی فی الاسلام بناء احب الی الله عزوجل واعز من التزویج (1) ; در اسلام بنایی ساخته نشد که نزد خدای عزوجل محبوبتر و ارجمندتر از ازدواج باشد.»

و نیز آن حضرت فرمود: «ما من شی ء ابغض الی الله عزوجل من بیت یخرب فی الاسلام بالفرقة (2) ; هیچ چیز نزد خدای عزوجل مبغوض تر از خانه ای که در اسلام با جدایی ویران شود نیست.»

پس از ازدواج و شروع زندگی، ممکن است عواملی بوجود آید و این بنای محبوب پروردگار را به منفورترین امور تبدیل کند. شناخت این عوامل و جلوگیری از به وجود آمدن آن ها می تواند نوید بخش خانواده ای سالم و ارزشمند باشد. در اینجا تنها به برخی از این عوامل به صورت گذرا اشاره می شود.
1 – توقعات نامحدود و حاکم شدن روح تجمل پرستی و اسراف

یکی از عوامل مهمی که از آغاز زندگی مشترک می تواند بنیان خانواده را بر هم بزند، توقعات نامحدود و حاکم شدن روح تجمل پرستی و اسراف است. تنها عامل بازدارنده در این مورد، ایجاد و تقویت روحیه قناعت و پرهیزکاری است.

از امام علی علیه السلام نقل شده است که فرمود: «انعم الناس عیشا من منحه الله سبحانه القناعة واصلح له زوجه (3) ; خوشترین زندگی را کسی دارد، که خداوند سبحان قناعت را ارزانیش دارد و همسرش را برای او شایسته گرداند.»
2 – دخالت های بی جا و غیر مسؤولانه دیگران

از دیگر عوامل مهمی که بنیان خانواده را همواره تهدید می کند، دخالت های غیر مسؤولانه دیگران در زندگی یک زوج تازه ازدواج کرده است.

البته این به معنای دور داشتن خیر اندیشان از اختلافات نور چشمان خود نیست که این خود نعمتی خدادادی برای رفع اختلافات است.
3 – بی توجهی به خواست های یکدیگر

زن و شوهر، دارای خواست ها و نیازهایی هستند که خداوند رفع بعضی از آن ها را در طرف مقابل قرار داده و بی توجهی هر کدام از زوجین نسبت به این نیازها می تواند زمینه را برای اختلافات بزرگ فراهم سازد.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم: «لا ینبغی للمرءة ان تعطل نفسها (4) ; سزاوار نیست که زن خود را [برای شوهر] بی زیور و بی پیرایه کند.»

و از طرف دیگر به مرد دستور داده شده تا نیازهای عاطفی همسر خود را با نشستن نزد او بر آورده نماید.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «جلوس المرء عند عیاله احب الی الله تعالی من اعتکاف فی مسجدی هذا (5) ; نشستن مرد نزد زن و فرزندش، نزد خدای متعال از اعتکاف در مسجد من محبوت تر است.»

همچنین در دستورات اسلامی به مردها نیز سفارش شده که خود را برای زنان خود آراسته کنند.

حسن بن جهم می گوید: «رایت ابا الحسن علیه السلام اختضب، فقلت: جعلت فداک اختضبت؟ فقال: نعم، ان التهیئة مما یزید فی عفة النساء ولقد ترک النساء العفة بترک ازواجهن التهیئة، ثم قال: ایسرک ان تراها علی ما تراک علیه اذا کنت علی غیر تهیئة؟ قلت: لا. قال: فهی ذاک (6) ; ابوالحسن علیه السلام را دیدم که خضاب کرده است، عرض کردم: فدایت شوم، خضاب کرده ای؟ فرمود: آری، آراستگی مردان بر عفت زنان می افزاید، زنان ترک عفت کرده اند، چون شوهرانشان آراستگی را ترک نموده اند.

سپس فرمود: اگر آراسته نباشی آیا خوش داری که همسرت را نیز مانند خود ببینی؟ عرض کردم نه. فرمود: او نیز چنین است.»
4 – بد اخلاقی نسبت به یکدیگر

یکی از آثار شگفت انگیز ازدواج سکون و آرامش است. خداوند متعال در این باره می فرماید:

«هو الذی خلقکم من نفس واحدة وجعل منها زوجها لیسکن الیها» (7) ; «او خدایی است که شما را از یک نفس آفرید، و همسر او را از جنس او قرار داد تا در کنارش آرام گیرد.»

به راستی همسرانی که مایه آرامش یکدیگرند، از مواهب بزرگ الهی به حساب می آیند. این آرامش از اینجا ناشی می شود که هر یک از این دو مکمل دیگری و مایه شکوفایی و نشاط و پرورش او است، به طوری که هر یک بدون دیگری ناقص است.

این مهم همواره در پرتو حسن خلق امکان پذیر است و کج خلق بودن و بد اخلاقی آفتی بسیار بزرگ برای این گونه زندگی به حساب می آید.

در حدیثی بسیار ارزشمند از امیر مؤمنان علی علیه السلام چنین می خوانیم:

«من ساء خلقه مله اهله (8) ; آن که بد اخلاق باشد، خانواده اش از او دلتنگ و بیزار می شوند.»

بسیار طبیعی است که بسیاری از بیزاری ها و دلتنگی ها در نهایت به طلاق و جدایی منجر خواهد شد، مگر اینکه به بهترین وجه جبران گردد.

بد اخلاقی در خانه علاوه بر آثار سوئی که بر زندگی مشترک می گذارد، مجازات های الهی را نیز به دنبال خواهد داشت.

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله بعد از دفن یکی از اصحاب خود به نام سعد بن معاذ فرمود: فشاری [از طرف قبر ]بر او وارد آمد. علت را جویا شدند، آن حضرت فرمود: چون با خانواده اش کمی کج خلق بود (9) .
5 – هوس رانی و توجه نامشروع به خواهش های نفسانی

هر چه انسان بیشتر در کام شهوات گرفتار شود، بیشتر در معرض تباهی و نابودی قرار می گیرد و به تدریج به جایی می رسد که به هیچ وجه به هشدارهای پی در پی عقل توجه نمی کند و بسیاری از جدایی ها ناشی از بی توجهی به هشدارهای عقل است.

علامه شهید مرتضی مطهری رحمه الله سخن بسیار ارزشمندی در این زمینه گفته است که به قسمتی از آن اشاره می شود:

«از نظر اسلام محدودیت کامیابی های جنسی به محیط خانوادگی و همسران مشروع، از جنبه روانی به بهداشت روانی اجتماع کمک می کند و از جنبه های خانوادگی سبب تحکیم روابط افراد خانواده و بر قراری صمیمیت کامل بین زوجین می گردد…

اسلام تدابیری برای رام کردن و تعدیل این غریزه اندیشیده است و در این زمینه هم برای زنان و هم برای مردان تکلیف معین کرده است. یک وظیفه مشترک که برای زن و مرد هر دو مقرر فرموده مربوط به نگاه کردن است. خلاصه این دستور این است که زن و مرد [نامحرم ]نباید به یکدیگر خیره شوند، نباید چشم چرانی کنند، نباید نگاه های مملو از شهوت به یکدیگر بدوزند، نباید به قصد لذب بردن به یکدیگر نگاه کنند. یک وظیفه هم خاص زنان مقرر فرموده است و آن این است که بدن خود را از مردان بیگانه پوشیده دارند و در اجتماع به جلوه گری و دل ربایی نپردازند و موجبات تحریک مردان بیگانه را فراهم نسازند.

شک نیست که هر چیزی که موجب تحکیم پیوند خانوادگی و سبب صمیمیت رابطه زوجین گردد، برای کانون خانواده مفید است و در ایجاد آن باید حداکثر کوشش مبذول شود، بالعکس هر چیزی که باعث سستی روابط زوجین و دلسردی آنان گردد، به حال زندگی خانوادگی زیانمند است و باید با آن مبارزه کرد.

اختصاص یافتن استمتاعات و التذاذهای جنسی به محیط خانوادگی و در کادر ازدواج مشروع، پیوند زن و شوهری را محکم می سازد و موجب اتصال بیشتر زوجین به یکدیگر می شود. (10) »

گناهان و هوس رانی ها عواقب بدی در پی خواهند داشت. به عنوان نمونه امام صادق علیه السلام فرمودند: «کم من نظرة ورثت حسرة طویلة (11) ; ای بسا نگاهی [از روی هوی و هوس] که حسرتی طولانی را به بار آورده است.»

در جایی که حجاب [و شرایط دیگر اسلامی] رعایت شود تعلق خاطر زن و شوهر نسبت به یکدیگر بسیار بیشتر است تا جامعه ای که در آن بی بند و باری شیوع دارد.

این نکته نیز قابل تامل است که هوسرانی چه از طرف زن و چه از طرف مرد دارای برخی آثار وضعی و قهری است.

امام صادق علیه السلام در این باره می فرماید: «عفوا عن نساء الناس یعف عن نسائکم (12) ; نسبت به زنان مردم عفیف باشید تا سبت به زنان شما عفت ورزند.»
6 – حکایتی تکان دهنده

نقل شده است که در روزگار حضرت داوودعلیه السلام زنی بود که مردی نزد او می رفت و به زور از وی کام می گرفت. خدای عزوجل در دل آن زن چنین افکند که به آن مرد بگوید: هر بار که تو نزد من می آیی مردی هم به سراغ زن تو می رود. آن مرد نزد زن خود رفت، دید مردی پیش اوست، او را نزد حضرت داوود علیه السلام آورد و گفت: ای پیامبر خدا! بلایی سرم آمده که بر سر احدی نیامده است! داوودعلیه السلام فرمود: آن بلا چیست؟ مرد گفت: این مرد را پیش زنم یافتم. پس خدای تعالی به داوود علیه السلام وحی فرمود که به او بگو: از هر دست که بدهی از همان دست پس می گیری. (13)
7 – مال حرام

مال حرام نیز می تواند بر شکل گیری طلاق مؤثر افتد. امام باقرعلیه السلام فرمود: «ان الرجل اذا اصاب مالا من حرام لم یقبل منه حج ولاعمرة ولاصلة رحم حتی انه یفسد فیه الفرج (14) ; هرگاه انسانی از حرام مالی به دست آورد، نه حجی از او پذیرفته می شود، نه عمره ای و نه صله رحمی و حتی در ازدواج و زناشویی او تاثیر سوء می گذارد.»
عوامل بازدارنده

اگر به هر دلیلی دامنه اختلافات بین زن و شوهر بالا گرفت، خداوند تعالی برای پیشگیری از فروریزی بنای محبوب خانواده راه کارهایی را ارائه نموده است که به برخی از آن ها اشاره می شود:
1 – دادگاه خانوادگی

آنجا که بیم انحلال و از هم پاشیدگی کانون خانوادگی در میان باشد، اسلام تشکیل دادگاه خانوادگی را لازم دانسته است. به این ترتیب که یک نفر داور به نمایندگی از طرف مرد و یک نفر به نمایندگی از طرف زن برای رسیدگی به مشکلات و اصلاح بین آن دو معین شوند. داوران منتهای کوشش خود را درباره اصلاح آن ها به عمل آورند و اختلافات آن ها را حل کنند و اگر چاره ای جز جدایی نبود، آن ها را به بهترین نحو ممکن از یکدیگر جدا کنند.

جای بسی تاسف است که امروزه اغلب جوان ها با فاصله گرفتن از بزرگترها، خود را از تجربه های مفید آنان محروم ساخته و گاهی گره ای را که به سادگی می توان با کمک آن ها باز کرد، محکمتر کرده و گشودن آن را مشکل تر می کنند.

خداوند متعال می فرماید: «وان خفتم شقاق بینهما فابعثوا حکما من اهله وحکما من اهلها ان یریدا اصلاحا یوفق الله بینهما ان الله کان علیما خبیرا» (15) ; «و اگر از جدایی میان آن دو (زن و شوهر) بیم داشتید، پس داوری از خانواده شوهر، و داوری از خانواده زن برگزینید [تا به کار و اختلاف آن دو رسیدگی کنند.] اگر این دو داور بنای اصلاح داشته باشند، خداوند میان آن دو وفاق ایجاد کند، زیرا خداوند [از نیات همه] آگاه و باخبر است.»

این آیه به زیبایی تمام، یک دادگاه خانوادگی را با ابتکار و امتیازات زیر مطرح می کند:

1 – داور، از میان فامیل زن و شوهرند، تا سوز و تعهد و خیر خواهی بیشتری داشته باشند.

2 – این دادگاه نیاز به بودجه ندارد.

3 – رسیدگی به اختلاف در این دادگاه، سریع و بدون تراکم پرونده و مشکلات کار اداری است.

4 – اسرار این دادگاه به بیگانگان نمی رسد و مسائل اختلافی در میان خودشان می ماند.

5 – چون داوران از خود فامیلند، مورد اعتماد طرفین می باشند (16) .

بنابراین آیه، جامعه – و مخصوصا خویشاوندان – در برابر اختلافات خانوادگی مسؤولند و می بایست قبل از هر اتفاق نگران کننده ای تلاش خود را برای پیشگیری از آن به کار گیرند.
2 – توجه به آینده فرزندان

بدون تردید پدر و مادر در یک خانواده پناهگاه فرزندان هستند، آنان در سایه الطاف الهی با فراهم آوردن امکانات رفاهی و حمایت های جسمانی و روانی، در رشد، شکوفایی و بالندگی فرزندان نقش اساسی را ایفا می کنند.

اختلاف، نزاع، سرزنش، ناسازگاری و… زن و شوهر بر رفتار کودکان و شکل گیری شخصیت آن ها آثار زیانبار و نامطلوبی به جای خواهد گذاشت و این آثار هنگام طلاق به اوج خود می رسد. با توجه به آنکه همین فرزندان آینده جامعه را رقم خواهند زد، کمترین تقصیر و قصوری در رشد و تربیت آن ها گناهی نابخشودنی خواهد بود.

توجه به عواقب سوء اختلافات و جدایی زن و شوهر و تفکر درباره آثار زیان بار آن، موجب کاهش اختلافات و ایجاد تفاهم و درک بیشتر یکدیگر خواهد بود.
3 – توصیه به ترک طلاق

اسلام مجریان صیغه طلاق و شهود و دیگران را توصیه کرده که با کوشش های خود مرد و زن را از طلاق منصرف کنند، همچنین طلاق را جز با حضور دو شاهد عادل (17) صحیح نمی داند. این دو نفر به خاطر داشتن عدالت و تقوی، نهایت کوشش خود را برای ایجاد صلح و صفا میان زن و مرد به کار می برند.

بدیهی است این همه مانع تراشی در راه طلاق به منظور این است که در این مدت ناراحتی ها و عصبانیت هایی که موجب تصمیم طلاق شده است از میان برود و زن و مرد به زندگی عادی خود بازگردند.
4 – قرار دادن عده

در مواردی که طلاق از طرف مرد و به صورت رجعی باشد، مرد می تواند در مدت «عده » رجوع کند. بسیاری از بی خبران، این حکم اسلامی را به هنگام طلاق رعایت نمی کنند، و به محض جاری شدن صیغه طلاق، هم مرد به خود اجازه می دهد که زن را بیرون کند و هم زن خود را آزاد می پندارد که از خانه شوهر خارج شود. ولی این حکم اسلامی علاوه بر حفظ احترام زن، غالبا زمینه رابرای بازگشت شوهر از طلاق و تحکیم پیوند زناشویی فراهم می سازد.

چه اینکه با گذشت زمان، طوفان خشم و غضب، که غالبا موجب تصمیم های ناگهانی در امر طلاق و جدایی می شود، فرو می نشیند و حضور دائمی زن در خانه در کنار مرد در مدت عده و یاد آوری شومی طلاق – که متاسفانه اغلب کسانی که دست به طلاق می زنند به آن توجهی ندارند – مخصوصا در آن جا که پای فرزندانی در کار است، و اظهار محبت هر یک نسبت به دیگری، زمینه ساز رجوع می گردد و ابرهای تیره و تار دشمنی و کدورت از آسمان زندگی کنار رفته، مجددا خورشید محبت و عاطفه گرما بخش خانه خواهد شد.

جالب اینکه در حدیثی از امام باقرعلیه السلام می خوانیم: «المطلقة تکتحل وتختضب، وتطیب; زن مطلقه [در دوران عده اش می تواند آرایش کند;] سرمه در چشم نماید، و موهای خود را رنگین، و خود را معطر کند.»

پیامدهای طلاق

در پایان به برخی از پیامدهای ناگوار جدایی و طلاق اشاره می شود:
1 – مشکلات عاطفی

بدون تردید مرد و زنی که مدت ها با یکدیگر زندگی کرده اند، بعد از جدا شدن از نظر عاطفی دچار بحران شدیدی خواهند شد. حتی اگر درد جدایی را با وصال دیگری التیام دهند.
2 – مشکلات اجتماعی

بسیاری از زنان بعد از طلاق امکان زیادی برای ازدواج مجدد – آن هم به طور دلخواه و شایسته – ندارند، از این رو دچار زیانی بزرگ می شوند و البته این مشکل برای مردان کمتر از زنان نخواهد بود به نحوی که عده فراوانی از آن ها همواره حسرت زندگی قبلی خود را می خورند.
3 – مشکلات فرزندان

و بالاخره پرده پایانی این قصه، داستان دردناک زندگی فرزندانی است که با طلاق والدین دچار بحران های شدید روحی و مشکلات روانی می شوند.

البته این ها برخی از پی آمدهای طلاق و جدایی است و قطعا مشکلات فراوان دیگری به دنبال فروپاشی کانون خانواده به وجود خواهد آمد.

آیا تحمل برخی از تلخی ها در زندگی زناشویی و گذشت در زندگی – که پیامدهای شیرین و حیات بخش دارد – سخت تر است یا تحمل پیامدهای بسیار ملال آور طلاق؟! بیاندیشیم.

بدیهی است طرح این مباحث توسط مبلغان می تواند از گسترش طلاق در جامعه جلوگیری کند.

پی نوشت ها:

1) بحار الانوار، ج 103، ص 222.

2) کافی، ج 5، ص 328.

3) میزان الحکمة، محمد محمدی ری شهری، ح 17173.

4) مکارم الاخلاق، ص 107.

5) میزان الحکمة، حدیث 7884.

6) کافی، ج 5، ص 567، ح 50.

7) اعراف/189.

8) میزان الحکمة، محمدی ری شهری، ح 5103.

9) امالی صدوق، ص 315، ح 2.

10) مجموعه آثار، ج 19، ص 437.

11) کافی، ج 5، ص 559.

12) امالی صدوق، ص 238.

13) من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 141، ح 10.

14) میزان الحکمة، ح 3666، به نقل از امالی طوسی، ص 680، ح 1448.

15) نساء/35.

16) محسن قرائتی، تفسیر نور، ج 2، ص 327.

17) ترجمه تحریر الوسیله، امام خمینی رحمه الله، ج 3، ص 589، مساله 9.

 منبع :مبلغان-شهریور 1381، شماره 32 نویسنده : خدامراد سلیمیان ، صفحه44