ضرورت معاد

محسن فتاحى اردکانى

معاد در لغت از ریشه عود به معناى رجوع و بازگشت است و در اصطلاح به معناى بازگشت انسان و زنده شدن دوباره او بعد از مرگ است تا جزاى اعمالى را که در دنیا به اختیار خود مرتکب شده در آخرت مشاهده کند.[۱]

ادیان گذشته و مسأله معاد

شاید بتوان گفت یکى از مهم ترین و اساسى ترین دغدغه همه ادیان مسأله معاد بوده است. همه ادیان به اینکه عالم دیگرى ماوراى عالم

دنیا و طبیعت وجود دارد معتقدند و این مسأله از جمله مسائلى است که فطرت هر انسانى به آن اذعان مى کند.

اعتقاد به معاد از ارکان اساسى و جزو ضروریات دین اسلام نیز به شمار مى آید. خداوند گفتگوى نوح با قومش را در قرآن این گونه حکایت  مى کند:

«وَاللَّهُ أَنبَتَکُم مِّنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا ثُمَّ یُعِیدُکُمْ فِیهَا وَیُخْرِجُکُمْ إِخْرَاجًا» (نوح/۱۸،۱۷)

«و خدا شما را مانند نباتات از زمین برویایند سپس به زمین بازگرداند و دیگر بار شما را برانگیزد»

و در سوره شعرا از قول ابراهیم مى فرماید:

«وَالَّذِی یُمِیتُنِى ثُمَّ یُحْیِینِ وَالَّذِى أَطْمَعُ أَن یَغْفِرَ لِى خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ» (شعرا/۸۱و ۸۲)

«خدایى که مرا مى میراند و سپس به حیات ابدى آخرت زنده می گرداند همان خدایى که امیدوارم که روز جزا گناهم را بیامرزد»

و در سوره طه خداوند خطاب به حضرت موسى مى فرماید:

«إِنَّ السَّاعَهَ ءاَتِیَهٌ أَکَادُ أُخْفِیهَا لِتُجْزَى کُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَى» (طه/۱۵)

«روز قیامت حتماً فرا خواهد رسید و ما آن ساعت را پنهان داریم تا هر نفسى را به پاداش اعمالش در آن روز برسانیم»

ادله اثبات معاد

جاى هیچ گونه شک و تردیدى نیست که معاد فى حدّ ذاته امرى است که وقوع آن امکان پذیر مى باشد و زنده شدن مردگان محال ذاتى نیست که از خداوند صادر نشود، تمام بحث و نزاع بر سر این است که چه ضرورتى دارد که معاد واقع شود؟ ما در اینجا به طور اختصار به ذکر دلائلى مى پردازیم که ضرورت وجود عالم آخرت را براى ما ثابت مى کند:

۱) زندگى اخروى لازمه زندگى دنیوى است اگر معاد نباشد خلقت بیهوده و عبث خواهد بود. خداوند در قرآن مى فرماید:

«أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لَا تُرْجَعُونَ» (مومنون/۱۱۵)

«آیا چنین پنداشتید که ما شما را به عبث و بازیچه آفریدیم و به سوى ما رجوع نخواهید کرد»؟

قرآن در واقع این طور مى گوید یا باید بگوئید معادى نیست و خلقت و آفرینش عبث و بیهوده است و یا اینکه جهان از روى عبث آفریده نشده است و لذا معاد هم باید باشد. معاد متمم و مکمل خلقت است و جزیى از خلقت است که با نبودن آن خلقت ناقص است، خداوند در قرآن مى فرماید:

«وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا لَاعِبِینَ مَا خَلَقْنَاهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لَا یَعْلَمُونَ إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ مِیقَاتُهُمْ أَجْمَعِین» (دخان/۳۸و۴۰)

«ما آسمان ها و زمین و آنچه بین آن هاست به بازیچه خلق نکردیم آن ها را به حق آفریدیم ولى اکثر مردم از آن آگاه نمى باشند همانا روز قیامت روز جدایى بین مؤمن و کافر و وعده گاه جمیع خلایق است»

۲) معاد مقتضاى عدالت خداوند است اگر معاد وجود نداشته باشد انسان هاى نیکوکار و گنهکار بعد از مرگ مساوى خواهند بود در حالى که عقل حکم مى کند به اینکه باید از لحاظ ثواب و عقاب بین انسان مؤمن و گنهکار فرق باشد، پس اگر حشر و نشرى نباشد مستلزم ظلم است و ظلم از خداى حکیم قبیح است.

۳) خداوند در آیات فراوانى مؤمنین و نیکوکاران را به ثواب و پاداش الهى وعده داده است پس معاد مقتضاى تحقق وعده الهى است و تخلّف از وعده قبیح است و از خداى حکیم کار قبیح صادر نمى شود، خداوند در قرآن مى فرماید:

«رَبَّنَا إِنَّکَ جَامِعُ النَّاسِ لِیَوْمٍ لاَّ رَیْبَ فِیهِ إِنَّ اللّهَ لاَ یُخْلِفُ الْمِیعَادَ» (آل عمران/۹)

«پروردگارا محققاً تو همه خلق را جمع آورى در روزى که هیچ شکى در آن نیست همانا خداوند خلق وعده نمى کند»
منابع:
۱- ابن منظور، جمال الدین محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت، ج۳، ص ۳۱۵.
۲- مروارید، حسنعلى؛ تنبیهات حول المبدأ و المعاد، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۴۱۸ه.ق، چ دوّم، ص ۱۹۹.
۳- معاد از دیدگاه امام خمینى، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، ۱۳۷۸، چ دوّم، ص ۱۳.
۴- طالقانى، محمد نعیم بن محمدتقى العرفى؛ منهج الرشاد، رضا استادی، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۴۱۹ه.ق، چ اوّل، ج۱، ص ۶۷.
۵- سبحانى، جعفر؛ الاهیات، قم، المرکز العالمى للدراسات الاسلامیه، ۱۴۱۲، چ سوّم، ج۴، ص ۱۶۷.
۶- مطهرى، مرتضى؛ مجموعه آثار،  انتشارات صدرا،  ۱۳۷۴، چ دوّم، ج ۴، ص ۶۲۴.
۷- البحرانى، میثم بن على بن میثم؛ قواعد المرام فى علم الکلام، قم، انتشارات مهر، ۱۳۹۸ه.ق، ص ۱۴۶.
۸- سبحانى، جعفر؛ پیشین، ج۴، ص ۱۷۳.